Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі жастағы баланы тәрбиелеу үдерісіндегі ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығының маңызы қарастырылады. Отбасы мен мектепке дейінгі ұйымның өзара бірлескен әрекеті баланың тұлғалық дамуына, мінез-құлқының қалыптасуына, қоршаған ортамен дұрыс қарым-қатынас орнатуына және ұлттық, адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіруіне тікелей әсер ететіні талданады. Ата-ана мен тәрбиеші арасындағы тұрақты байланыс, өзара сенім, жауапкершілік, педагогикалық қолдау мен ортақ талаптың бала тәрбиесіндегі рөлі айқындалады. Сонымен қатар ата-аналарды балабақша өміріне белсенді тарту, педагогикалық мәдениетін арттыру, тәрбие жұмыстарының мазмұны мен әдістерін бірлесе үйлестіру мәселелері сөз болады. Мақалада тәрбиеші мен ата-ананың серіктестік қарым-қатынасын жетілдірудің тиімді жолдары, бала бойындағы жағымды қасиеттерді қалыптастырудағы бірлескен әрекеттің маңызы көрсетіледі.
Түйін сөздер: бала тәрбиесі, ата-ана, тәрбиеші, отбасы, балабақша, ынтымақтастық, тәрбие, серіктестік, мектепке дейінгі тәрбие, тұлғалық даму.
Бала тәрбиесі – қоғамның болашағын қалыптастыратын аса маңызды әрі жауапты үдеріс. Әрбір баланың өмірге деген көзқарасы, мінез-құлқы, адамдармен қарым-қатынас жасау дағдысы, еңбекке, білімге, туған жерге, отбасына деген сүйіспеншілігі ең алдымен отбасында қалыптасады. Отбасы – баланың алғашқы тәрбиелік ортасы болса, мектепке дейінгі ұйым оның әлеуметтік ортаға бейімделуіне, құрдастарымен және ересектермен қарым-қатынас орнатуына мүмкіндік беретін маңызды тәрбие кеңістігі. Сондықтан бала тәрбиесінің нәтижелі болуы ата-ана мен тәрбиешінің өзара түсіністігіне, бірлескен іс-әрекетіне және ортақ мақсатқа бағытталған ынтымақтастығына тікелей байланысты.
Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық қасиеттері қалыптасатын ерекше уақыт. Осы кезеңде бала қоршаған ортаны танып, жақсы мен жаманды ажырата бастайды, ересектердің іс-әрекетін қайталайды, түрлі әлеуметтік мінез-құлық үлгілерін меңгереді. Сондықтан оның күнделікті көретін үлгісі мен еститін сөзі тәрбиелік мәнге ие. Үйде ата-анасы бір талап қойып, балабақшада тәрбиеші мүлде басқа талап ұстанса, балада түсінбеушілік пайда болуы мүмкін. Ал отбасы мен балабақшадағы тәрбие талаптары бір-бірімен сабақтасып жатса, бала өзін қауіпсіз сезінеді, тұрақты тәртіпке үйренеді және жақсы қасиеттерді тезірек меңгереді.
Тәрбиеші мен ата-ана арасындағы ынтымақтастықтың негізінде баланың мүддесі тұруы қажет. Тәрбиеші балабақша жағдайында баланың мінез-құлқын, құрдастарымен қарым-қатынасын, оқу-танымдық әрекетін, қызығушылығын, көңіл күйін бақылайды. Ал ата-ана баласының отбасындағы ерекшеліктерін, әдетін, қызығушылығын, қорқынышын, сүйікті ісін, денсаулық жағдайын және күн тәртібін жақсы біледі. Осы екі тараптың бала туралы жинаған тәжірибесі мен бақылауы өзара толықтырылған кезде ғана тәрбие жұмысы нәтижелі болмақ. Яғни тәрбиеші ата-ананы тек баланы балабақшаға әкеліп, алып кететін тұлға ретінде емес, тәрбие үдерісінің белсенді қатысушысы, маңызды серіктесі ретінде қабылдауы тиіс.
Қазіргі уақытта ата-анамен жұмыс жүргізу тәрбиешіден тек педагогикалық білімді ғана емес, қарым-қатынас мәдениетін, әдептілікті, сабырлылықты, тыңдай білуді және әр отбасының ерекшелігін ескеруді талап етеді. Әрбір отбасының өзіндік тәрбиелік дәстүрі, құндылықтары, өмір салты бар. Сондықтан барлық ата-анаға бірдей талап қойып, бірдей тәсіл қолдану әрдайым тиімді бола бермейді. Кейбір ата-ана балабақша өміріне белсенді қатысуға дайын болса, енді бірі уақыт тапшылығына немесе өзіне деген сенімсіздікке байланысты сырт қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші ата-ананы кінәламай, оның мүмкіндігін ескере отырып, бірлескен жұмысқа біртіндеп тартуы маңызды.
Ата-анамен дұрыс байланыс орнатудың алғашқы шарты – сенім. Ата-ана тәрбиешінің баласына шынайы қамқорлық танытатынын сезінген кезде ғана ашық қарым-қатынасқа түседі. Баланың қиындықтары туралы сөйлескенде де тәрбиеші тек жағымсыз әрекеттерін тізіп көрсетпей, оның жақсы қасиеттерін, жетістігін атап өтіп, мәселені бірлесе шешудің жолдарын ұсынуы қажет. Мысалы, бала топтағы балалармен ойыншық бөліспесе, «сіздің балаңыз үнемі ойыншықты тартып алады» деп шағымданудан гөрі, «балаңыз өзіне ұнаған ойыншыққа қызығушылық танытады, енді оған кезек күтуді және достарымен бөлісуді бірге үйретсек жақсы нәтиже береді» деген бағыттағы әңгіме әлдеқайда тиімді. Мұндай тәсіл ата-ананың қорғаныс ұстанымына өтпеуіне және мәселені ортақ міндет ретінде қабылдауына мүмкіндік береді.
Тәрбиеші мен ата-ананың ынтымақтастығы тек қандай да бір мәселе туындаған кезде ғана жүзеге аспауы тиіс. Күнделікті қысқа ақпарат алмасу, баланың жетістіктерін бөлісу, мерекелік және танымдық шараларға ата-аналарды тарту, кеңес беру, сауалнама жүргізу, ашық іс-шаралар ұйымдастыру, шығармашылық жұмыстар өткізу – тұрақты байланыстың тиімді жолдары. Ата-ана баласының балабақшадағы күнделікті өмірінен хабардар болған сайын тәрбиешіге деген сенімі артады. Сонымен бірге тәрбиеші де отбасындағы өзгерістерді біліп отырса, баланың мінез-құлқындағы ерекшеліктерді дұрыс түсіндіре алады.
Бала үшін ата-анасының балабақшадағы іс-шараларға қатысуы да ерекше әсер береді. Анасы немесе әкесінің балабақша мерекесіне, шығармашылық көрмеге, спорттық сайысқа, ашық сабаққа қатысуы баланың өзіне деген сенімін арттырады. Ол ата-анасының өзінің жетістіктеріне қызығушылық танытып отырғанын сезінеді. Мұндай сәттер отбасы мен балабақша арасындағы эмоционалдық байланысты нығайтып қана қоймай, баланың бойында жауапкершілік, ұжымшылдық, мақтаныш сезімдерін қалыптастырады.
Отбасы мен тәрбиеші арасындағы бірліктің тағы бір маңызды бағыты – баланың күн тәртібін, мәдени-гигиеналық дағдыларын және өзіндік қызмет ету қабілетін қалыптастыру. Балабақшада бала белгілі бір уақытта тамақтанып, тынығып, ойнап, білім беру әрекетіне қатысады. Егер үй жағдайында да осы тәртіп мүмкіндігінше сақталса, баланың ағзасы тұрақты режимге бейімделеді. Сол сияқты балабақшада өз киімін жинауға, қолын жууға, ойыншығын орнына қоюға, үлкендерге көмектесуге үйретілген балаға үйде барлық жұмысты ата-анасы жасап берсе, оның дербестігінің дамуы баяулауы ықтимал. Сондықтан тәрбиеші ата-аналарға мектепке дейінгі жастағы баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес өзіне қызмет етуіне мүмкіндік беру қажеттігін түсіндіруі керек.
Ата-аналардың педагогикалық мәдениетін қалыптастыру да тәрбиешінің маңызды міндеттерінің бірі болып саналады. Баласын жақсы көру әрбір ата-анаға тән табиғи сезім болғанымен, дұрыс тәрбиелеу үшін сүйіспеншілікпен қатар педагогикалық сауаттылық та қажет. Кей жағдайда шамадан тыс қамқорлық, баланың барлық талабын орындау, оның орнына шешім қабылдау, үнемі жазалау немесе басқа балалармен салыстыру тәрбиелік қиындықтарға әкелуі мүмкін. Тәрбиеші мұндай мәселелер бойынша ата-аналарға педагогикалық кеңес беріп, баланың жас және психологиялық ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі.
Әсіресе мектепке дейінгі жаста мадақтау мен қолдаудың маңызы зор. Бала өзінің әрекетіне ересектердің берген бағасы арқылы көзқарас қалыптастырады. Егер ересектер оның тек қатесін байқап, жетістігін елемейтін болса, балада өзіне деген сенімсіздік пайда болуы мүмкін. Ал орынды мадақтау, жақсы әрекетін атап көрсету баланы сол мінез-құлықты қайталауға ынталандырады. Бұл мәселеде де ата-ана мен тәрбиешінің ұстанымы сәйкес болуы керек. Тәрбиеші балабақшада баланың өздігінен орындаған қарапайым ісін бағалап, ал үйде ата-анасы оны елемейтін болса, тәрбиелік ықпал әлсірейді. Сондықтан отбасы мен балабақшада баланың еңбегін бағалаудың бірізділігі сақталғаны дұрыс.
Бала тәрбиесінде ұлттық құндылықтарды қалыптастыру да ата-ана мен тәрбиешінің ортақ міндеттерінің бірі. Баланың туған тіліне, ұлттық салт-дәстүрге, үлкенді сыйлауға, кішіге қамқор болуға, қонақжайлыққа, ізеттілікке, еңбекқорлыққа деген көзқарасы күнделікті тәрбие арқылы қалыптасады. Балабақшада ұлттық ойындар, мақал-мәтелдер, ертегілер, салт-дәстүрлер арқылы берілген тәрбие отбасында жалғасын тапқанда ғана оның әсері күшейеді. Мысалы, балабақшада балаға үлкен адамға сәлем беру, алғыс айту, дастарқанға құрметпен қарау сияқты әдеп нормалары үйретілсе, ата-ана да үйде осы талаптарды қолдап отырғаны жөн. Осындай сабақтастық баланың ұлттық болмысын, мәдениетін және адамгершілік қасиеттерін қалыптастырады.
Сонымен қатар ата-ана мен тәрбиеші баланың эмоционалдық жағдайына ерекше көңіл бөлуі қажет. Мектепке дейінгі жастағы балалар өз сезімін әрдайым сөзбен дұрыс жеткізе алмайды. Кейде олардың мазасыздануы, жылауы, ашулануы немесе тұйықталуы белгілі бір ішкі алаңдаушылықтың белгісі болуы мүмкін. Тәрбиеші баланың күнделікті көңіл күйіндегі өзгерістерді байқап, ата-анамен дер кезінде байланыс орнатса, мәселенің алдын алуға мүмкіндік туады. Ата-ана да үйдегі өзгерістер туралы тәрбиешіге хабарлап отырғаны маңызды. Бұл баланың мінез-құлқын дұрыс түсінуге және оған қажетті қолдау көрсетуге көмектеседі.
Ата-ана мен тәрбиешінің бір-бірін құрметтеуі балаға да үлгі болады. Егер бала ата-анасының тәрбиеші туралы құрметпен сөйлейтінін көрсе, педагогке сеніммен қарайды. Сол сияқты тәрбиеші де баланың көзінше оның отбасы мүшелерін сынамауы немесе жағымсыз пікір білдірмеуі керек. Баланың санасында отбасы мен балабақша бір-біріне қарсы тұрған екі орта емес, оның дамуына көмектесетін өзара байланысты қауіпсіз орта ретінде қалыптасуы тиіс.
Ата-ана мен тәрбиеші арасындағы тиімді ынтымақтастық баланың бейімделу кезеңінде ерекше маңызға ие. Баланың балабақшаға алғаш келуі оның өміріндегі үлкен өзгерістердің бірі болып саналады. Ол бұрынғы үйреншікті отбасылық ортасынан жаңа ортаға түсіп, жаңа адамдармен, жаңа тәртіппен, күн режимімен танысады. Кейбір балалар бұл өзгеріске тез бейімделсе, кейбіреулеріне ұзақ уақыт қажет болуы мүмкін. Осындай кезеңде ата-ана мен тәрбиеші бір-бірімен тығыз байланыста жұмыс істегенде ғана баланың эмоционалдық жай-күйін тұрақтандыруға мүмкіндік туады. Ата-ана баласының қандай нәрседен қорқатынын, немен айналысқанды ұнататынын, қандай сөздер оған тыныштық беретінін тәрбиешіге айтса, педагог жаңа ортаға бейімдеу жұмысын соған сәйкес ұйымдастыра алады. Ал тәрбиеші баланың топтағы әрекеті туралы ата-анаға дұрыс әрі шынайы ақпарат беріп отырса, ата-ананың да алаңдаушылығы азаяды.
Баланың балабақшаға бейімделуі кезінде ата-ананың көңіл күйі де маңызды. Кейбір ата-аналар баласын алғаш рет балабақшаға қалдырғанда қатты қобалжиды. Мұндай сезім балаға да берілуі мүмкін. Егер анасы немесе әкесі балабақшаға сенімсіздікпен қарап, баланың көзінше «жылама», «қорықпа», «мен сені тез алып кетемін» деген сөздерді қайта-қайта айтатын болса, бала бұл ортаны қауіпті нәрсе ретінде қабылдауы ықтимал. Сондықтан тәрбиеші ата-анамен әңгімелесе отырып, баламен қоштасу рәсімінің қысқа, сабырлы және сенімді болғаны дұрыс екенін түсіндіруі қажет. Осындай қарапайым әрекеттердің өзі баланың бейімделуіне үлкен ықпал етеді.
Бала тәрбиесіндегі бірізділік ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығының негізгі қағидаларының бірі болуы тиіс. Егер балабақшада белгілі бір ереже орындалып, үйде ол талап ескерілмесе, бала қай ортада қалай әрекет ету керектігін түсінбей қалуы мүмкін. Мысалы, топта ойын аяқталғаннан кейін ойыншықтарды орнына жинау әдетке айналдырылса, үй жағдайында да бұл дағдыны жалғастырған пайдалы. Сол арқылы бала тазалыққа, ұқыптылыққа және өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауға үйренеді. Тәрбие жұмысының сабақтастығы күнделікті шағын әрекеттерден басталады.
Ата-аналармен жұмысты ұйымдастыру кезінде тек дәстүрлі жиналыстармен шектелу жеткіліксіз. Қазіргі жағдайда ата-аналарды қызықтыратын, олардың белсенділігін арттыратын түрлі жұмыс түрлерін қолдану маңызды. Шеберлік сағаттары, отбасылық байқаулар, шығармашылық көрмелер, спорттық сайыстар, ашық есік күндері, дөңгелек үстелдер, кеңестер, пікір алмасу кездесулері, отбасылық жобалар тәрбиеші мен ата-ана арасындағы серіктестікті нығайтады. Мұндай іс-шараларда ата-ана тек тыңдаушы ретінде емес, белсенді қатысушы ретінде көрінеді. Бұл өз кезегінде олардың мектепке дейінгі ұйым қызметіне деген қызығушылығын арттырады.
Отбасылық шығармашылық тапсырмалардың да тәрбиелік мәні зор. Мысалы, ата-анамен бірге табиғи материалдан бұйым жасау, отбасылық шежіре құрастыру, ұлттық қолөнер үлгілерін дайындау, сүйікті ертегі кейіпкерлерін бейнелеу сияқты жұмыстар баланың ата-анасымен бірлескен әрекетке қатысуына мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмалар барысында бала ата-анасының өзіне уақыт бөлгенін сезінеді, отбасылық байланыс нығаяды және шығармашылық қабілеті дамиды. Тәрбиеші бұл жұмыстарды ұйымдастырғанда ата-аналарға шамадан тыс күрделі талап қоймай, әр отбасының мүмкіндігін ескергені жөн.
Ата-анамен жұмыс барысында ақпараттық технологиялардың мүмкіндіктерін де тиімді пайдалануға болады. Қазіргі ата-аналардың көпшілігі ақпаратты жылдам алуға үйренген. Сондықтан балабақшадағы күн тәртібі, өткізілген іс-шаралар, алдағы жоспарлар, педагогикалық кеңестер қысқаша әрі түсінікті түрде электрондық байланыс құралдары арқылы ұсынылуы мүмкін. Алайда мұндай байланыс тәрбиеші мен ата-ананың тікелей қарым-қатынасын толық алмастырмауы керек. Себебі кейбір мәселелерді қысқа хабарлама арқылы түсіндіру жеткіліксіз болады. Әсіресе баланың мінез-құлқы, психологиялық жағдайы немесе тәрбиелік қиындықтары туралы жеке сөйлескен дұрыс.
Ата-аналардың педагогикалық сұраныстарын анықтау да нәтижелі ынтымақтастыққа ықпал етеді. Тәрбиеші ата-аналарға қандай мәселелер қызықты екенін алдын ала анықтап, соған сәйкес кеңес беру жұмысын жоспарлай алады. Мысалы, бір топтағы ата-аналарды баланың тілін дамыту мәселесі қызықтырса, екінші топта баланың қырсықтығы, ұйқы режимі немесе гаджеттерді пайдалану мәселесі өзекті болуы мүмкін. Тәрбие жұмысының мазмұны нақты қажеттілікке негізделген жағдайда ата-аналардың қызығушылығы да жоғары болады.
Баланың тілдік дамуы да отбасы мен тәрбиешінің бірлескен әрекетін қажет етеді. Мектепке дейінгі кезеңде баланың сөздік қоры белсенді қалыптасады. Тәрбиеші балабақшада әңгімелесу, ертегі оқу, тақпақ жаттау, сұрақ-жауап, дидактикалық ойындар арқылы тілдік дағдыларды дамытады. Егер ата-ана үйде де баламен жиі сөйлесіп, оның сұрақтарына жауап беріп, кітап оқып, оқиғаны бірге талқыласа, баланың сөйлеу мәдениеті әлдеқайда жақсы дамиды. Керісінше, бала бос уақытын тек теледидар немесе телефон алдында өткізсе, оның белсенді сөздік қорының қалыптасуы баяулауы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші ата-аналарға баламен тірі қарым-қатынас жасаудың маңызын үнемі түсіндіріп отырғаны жөн.
Қазіргі уақытта балалардың цифрлық құрылғыларды ерте жастан пайдалануы ата-аналар мен педагогтер үшін ортақ мәселенің біріне айналып отыр. Телефон, планшет, теледидар баланың назарын тез аударады, бірақ оларды шамадан тыс пайдалану баланың қимыл-қозғалысына, тілдік қарым-қатынасына, ұйқысына және әлеуметтік дағдыларына кері ықпал етуі мүмкін. Бұл мәселені шешуде ата-ана мен тәрбиеші бір бағытта әрекет етуі қажет. Балабақшада балаларды қимылды ойындарға, шығармашылыққа, тәжірибелік әрекетке, табиғатты бақылауға тарту арқылы экраннан тыс әрекеттердің қызықты екенін көрсетуге болады. Ата-ана да үйде баламен бірге кітап оқуға, серуендеуге, үстел үсті ойындарын ойнауға, қарапайым үй жұмыстарына қатыстыруға көңіл бөлгені дұрыс.
Баланы еңбекке тәрбиелеу де ата-ана мен тәрбиешінің ортақ міндеті. Мектепке дейінгі жаста еңбек тәрбиесі күрделі тапсырмалардан емес, күнделікті қарапайым әрекеттерден басталады. Баланың өз ойыншығын жинауы, киімін орнына қоюы, гүлге су құюы, дастарқан жасауға көмектесуі оның жауапкершілігін арттырады. Тәрбиеші балабақшада кезекшілік, табиғат бұрышындағы еңбек, топ бөлмесін ретке келтіру сияқты қарапайым міндеттер арқылы еңбексүйгіштікке үйретеді. Үйде ата-ана да осы әрекеттерді жалғастырып, баланың көмегін бағалап отырса, еңбекке деген жағымды көзқарас қалыптасады.
Ата-ана кейде баласын аяп, оның орнына барлық әрекетті өзі орындауға тырысады. Мұндай шамадан тыс қамқорлық баланың дербестігіне кедергі келтіруі мүмкін. Бала өзінің жасына сай қарапайым тапсырманы орындап көрмесе, кейін жауапкершіліктен қашуы немесе өзіне сенімсіз болуы ықтимал. Сондықтан тәрбиеші ата-аналарға баланың өзіне мүмкіндік берудің маңызды екенін түсіндіруі керек. Қателесуге де мүмкіндік беру қажет, өйткені бала қателесу арқылы үйренеді. Ең бастысы – ересек адам қауіпсіз ортаны қамтамасыз етіп, қажет кезде бағыт беруі.
Баланың әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруда да тәрбиеші мен ата-ананың ынтымақтастығы шешуші рөл атқарады. Топ ішінде бала кезек күтуді, басқа баланың пікірін тыңдауды, ойыншық бөлісуді, бірлесіп ойнауды, кешірім сұрауды, алғыс айтуды үйренеді. Бұл дағдылар отбасында да бекітілуі керек. Егер ата-ана баланың әр талабын бірден орындап, оған шектеу қоймаса, топтағы ортақ ережелерге бағыну қиын болуы мүмкін. Сондықтан баланың жасына сәйкес қарапайым шекаралар мен талаптардың болғаны дұрыс.
Балаға қойылатын талаптың қаталдыққа айналмауы да маңызды. Тәрбие беруде талап пен мейірімділіктің үйлесімді болуы қажет. Бала өзінің жақсы көрілетінін сезінуі керек, бірақ сонымен бірге қандай әрекетті жасауға болатынын және қай әрекеттің дұрыс еместігін түсінуі қажет. Тәрбиеші ата-аналарға тәртіптің жазалау емес, баланың қауіпсіз және дұрыс әрекет етуіне бағытталған ереже екенін түсіндіре алады. Мысалы, бала біреуді ұрса, тек «бұлай жасауға болмайды» деп айту жеткіліксіз. Оның не үшін дұрыс емес екенін, ренішін қалай сөзбен айту керектігін және мәселені басқа жолмен шешуге болатынын көрсету қажет.
Балалардың арасында кездесетін жанжалдар да тәрбие үдерісінің табиғи бөлігі. Бала ойыншыққа таласуы, бір-біріне ренжуі, кезекке келіспеуі мүмкін. Мұндай кезде ересектердің міндеті барлық жанжалды баланың орнына шешіп беру емес, оларды мәселені бейбіт жолмен шешуге үйрету. Тәрбиеші топта балаларға өз сезімін сөзбен білдіруді, кезекпен ойнауды, ортақ шешімге келуді үйретеді. Ата-ана да үйде осындай әдістерді қолданса, балада тұрақты әлеуметтік дағдылар қалыптасады.
Тәрбиеші ата-анамен сөйлескен кезде кәсіби әдепті сақтауы қажет. Баланың кемшілігін басқа ата-аналардың алдында айту, отбасылық жағдайды жариялау немесе салыстыру педагогикалық тұрғыдан дұрыс емес. Әрбір баланың мәселесі жеке қарастырылып, құпиялылық сақталуы тиіс. Бұл ата-ананың тәрбиешіге деген сенімін нығайтады. Сенім жоғалған жағдайда ынтымақтастықтың да сапасы төмендейді.
Сондай-ақ әр баланың жеке даму қарқыны бар екенін ата-аналарға түсіндіру маңызды. Кейбір бала ерте сөйлейді, кейбірінің қимыл-қозғалыс дағдысы жылдам дамиды, енді бірі сурет салуға немесе музыкаға бейім болуы мүмкін. Балаларды үнемі бір-бірімен салыстыру олардың өзіндік бағасына кері әсер етуі ықтимал. Сондықтан «басқа бала жасайды, сен неге жасамайсың?» деген салыстырудан аулақ болған жөн. Тәрбиеші де, ата-ана да баланы ең алдымен өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырып, шағын жетістігін атап отырғаны дұрыс.
Мектепке дейінгі кезеңдегі баланың қызығушылығын қолдау оның кейінгі білім алуға деген ынтасына әсер етеді. Балалар табиғатынан көп сұрақ қояды. «Неге?», «Қалай?», «Қайдан?» деген сұрақтардың өзі олардың танымдық белсенділігін көрсетеді. Ересектер бұл сұрақтарға шыдамдылықпен жауап беріп, бірге ізденуге мүмкіндік берсе, баланың білуге құштарлығы артады. Тәрбиеші ұйымдастырылған іс-әрекет барысында тәжірибе, бақылау, ойын және шығармашылық тапсырмаларды пайдаланса, ата-ана үйде күнделікті өмірдегі құбылыстарды түсіндіре алады. Осылайша балабақшадағы танымдық әрекет отбасылық ортада жалғасын табады.
Табиғатты аялауға тәрбиелеу де ортақ жұмыстың маңызды бағыты. Балаларға өсімдікті жұлмау, жануарларға қамқорлық жасау, суды ысырап етпеу, қоқысты тиісті жерге тастау сияқты қарапайым экологиялық әдеттерді ерте жастан үйретуге болады. Тәрбиеші бұл қасиеттерді балабақшада жүйелі түрде қалыптастырса, ата-ана үйде өз үлгісімен бекіткені жөн. Себебі бала көбіне ересектердің сөзінен бұрын іс-әрекетін қайталайды.
Үлгі көрсету – бала тәрбиесіндегі ең ықпалды әдістердің бірі. Ата-ана баласына әдепті болуды үйретіп, өзі басқа адамдармен дөрекі сөйлессе, сөз бен әрекет арасындағы қайшылықты бала тез байқайды. Сол сияқты тәрбиеші балаларға тазалықты талап етіп, өзінің жұмыс орнын ретсіз ұстаса, тәрбиелік ықпал төмендейді. Сондықтан балаға талап қоятын әрбір ересек адам ең алдымен сол талапты өзінің мінез-құлқынан көрсетуі керек.
Отбасындағы және балабақшадағы эмоционалдық ахуал да баланың психологиялық саулығына тікелей әсер етеді. Бала тұрақты ұрыс-керіс, қатты дауыс, қорқыту немесе шамадан тыс қысым жағдайында болса, оның мінезінде мазасыздық, агрессия немесе тұйықтық байқалуы мүмкін. Мұндай белгілерді тәрбиеші уақытында байқап, ата-анамен әдепті түрде пікірлесуі қажет. Мұнда мақсат ата-ананы кінәлау емес, баланың жағдайын жақсартуға көмектесу болуы тиіс.
Тәрбиеші мен ата-ана арасындағы кері байланыс екіжақты болған кезде ғана шынайы серіктестік қалыптасады. Тәрбиеші тек өзі сөйлеп, ата-анадан талап етумен шектелмеуі керек. Ата-ананың пікірін, ұсынысын, алаңдаушылығын тыңдау маңызды. Кейбір ата-ананың пайдалы тәжірибесі болуы мүмкін, ал кейбірі баланың белгілі бір ерекшелігі туралы маңызды мәлімет береді. Мұндай ақпарат тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі.
Ата-аналар жиналысының мазмұны да жаңаша ұйымдастырылғаны тиімді. Ұзақ баяндама оқудан гөрі нақты өмірлік жағдайларды талқылау, шағын тренингтер өткізу, ата-аналардың өз тәжірибесімен бөлісуіне мүмкіндік беру нәтижелі болады. Мысалы, «Бала тыңдамай қойғанда не істейміз?», «Баланың қорқынышын қалай жеңілдетуге болады?», «Баланың дербестігін қалай қалыптастырамыз?» деген практикалық тақырыптар ата-аналарға түсінікті әрі пайдалы болуы мүмкін.
Мектепке дейінгі ұйым мен отбасының ынтымақтастығы баланы мектепке дайындау кезеңінде де ерекше мәнге ие. Мектепке дайындық деген тек әріп танып, санай білу емес. Бала тапсырманы тыңдап орындауға, өз ойын жеткізуге, басқа балалармен қарым-қатынас жасауға, белгілі бір уақыт назарын ұстап тұруға, өз заттарына жауапкершілікпен қарауға, қиындық кездескенде бірден бас тартпауға дағдылануы қажет. Бұл қасиеттер балабақшада жүйелі түрде қалыптастырылады, ал отбасында қолдау тапса, нәтиже анағұрлым жоғары болады.
Баланың мектепке дайындығына байланысты ата-аналар арасында ерте оқытуға деген ұмтылыс жиі кездеседі. Кей жағдайда ата-аналар баласына жас ерекшелігіне сай келмейтін көлемде тапсырма беріп, нәтижеге тым жоғары талап қоюы мүмкін. Мұндай жағдайда баланың оқуға деген қызығушылығы төмендеуі ықтимал. Тәрбиеші ата-аналарға мектепке дейінгі кезеңдегі негізгі әрекет ойын екенін, білімнің де ойын, тәжірибе, қозғалыс және шығармашылық арқылы тиімді игерілетінін түсіндіруі қажет.
Бала тәрбиесінде ата мен әженің де орны ерекше. Қазақ отбасында үлкен ұрпақтың тәрбиелік ықпалы дәстүрлі түрде жоғары болған. Әже айтқан ертегі, атаның ақылы, отбасылық әңгімелер, шежіре, салт-дәстүр туралы түсініктер баланың ұлттық дүниетанымын кеңейтеді. Тәрбиеші осы мүмкіндікті пайдаланып, балабақшадағы кейбір шараларға ата-әжелерді де тарта алады. Мысалы, ұлттық тағам, қолөнер, бата, ертегі, салт-дәстүр тақырыбындағы кездесулер ұрпақ сабақтастығын нығайтады.
Серіктестікке негізделген тәрбие жұмысында әр отбасының әлеуметтік, мәдени және тұрмыстық ерекшеліктеріне құрметпен қарау қажет. Тәрбиеші белгілі бір отбасының өмір салтын басқа отбасымен салыстырмауы керек. Оның міндеті – қолда бар мүмкіндіктер аясында балаға қолайлы тәрбие ортасын қалыптастыруға көмектесу. Осы көзқарас сақталған кезде ата-ана өзін бағаланған және тыңдалған серіктес ретінде сезінеді.
Бала тәрбиесіндегі ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығы үздіксіз жүретін үдеріс. Бір рет өткізілген жиналыс немесе кеңес барлық мәселені шешпейді. Күнделікті байланыс, бір-бірін тыңдау, мақсатты түрде ұйымдастырылған ортақ іс-шаралар, баланың дамуындағы өзгерістерді бірге бақылау арқылы ғана тұрақты нәтиже қалыптасады. Мұндай бірлестік балаға ең басты құндылықты – өзінің айналасындағы ересектердің оны түсініп, қолдап, бір мақсатта әрекет етіп отырғанын сезінуге мүмкіндік береді.
Ата-ана мен тәрбиеші арасындағы ынтымақтастықтың сапалы болуы үшін өзара түсіністікпен қатар ортақ жауапкершілік те қажет. Баланың тәрбиесіне байланысты барлық міндетті тек балабақшаға немесе тек отбасына жүктеу дұрыс емес. Отбасы баланың алғашқы әлеуметтік ортасы болғанымен, мектепке дейінгі ұйым оның қарым-қатынас шеңберін кеңейтіп, ұжымда өмір сүруге, ортақ ережелерді қабылдауға, өзгенің пікірін сыйлауға үйретеді. Осы екі тәрбиелік ортаның әрекеті өзара үйлескен кезде балада тұрақты мінез-құлық дағдылары қалыптасады. Сондықтан тәрбиеші ата-ананың рөлін төмендетпей, керісінше оның бала тәрбиесіндегі беделін қолдап, серіктестікке негізделген қарым-қатынас орнатуы қажет.
Балабақшадағы тәрбие жұмысының мазмұнын ата-аналарға түсіндіру де маңызды. Кейде ата-ана баласының балабақшада тек ойнап жүргенін ойлауы мүмкін. Алайда мектепке дейінгі жаста ойын – баланың негізгі әрекеті және ол арқылы көптеген білім мен дағдылар қалыптасады. Сюжеттік-рөлдік ойын барысында бала адамдар арасындағы қарым-қатынасты меңгереді, дидактикалық ойын арқылы ойлау, есте сақтау, салыстыру қабілеттері дамиды, қимылды ойын арқылы дене белсенділігі артады. Тәрбиеші осы ерекшеліктерді ата-аналарға түсіндірсе, олар балабақшадағы педагогикалық үдерістің маңызын тереңірек түсіне бастайды.
Ата-аналардың тәрбие жұмысына қатысуы олардың баласына деген көзқарасын да өзгерте алады. Кейде ата-ана үйде байқамаған қабілетін балабақшадағы ашық іс-шарадан көруі мүмкін. Мысалы, көпшілік алдында ұялшақ көрінетін бала топ ішінде рөлдік ойынға белсенді қатысуы, сурет салуда ерекше қиял көрсетуі немесе құрдастарына көмектесуі мүмкін. Мұндай сәттер ата-анаға баласының басқа қырларын тануға мүмкіндік береді. Осы себепті тәрбиеші баланың тек кемшілігі туралы емес, оның жетістігі мен қабілеті туралы да жүйелі түрде хабарлап отырғаны дұрыс.
Баланың өзіндік бағасының қалыптасуына ересектердің қарым-қатынасы тікелей әсер етеді. Үнемі сын еститін немесе басқа балалармен салыстырылатын бала өзін әлсіз сезінуі мүмкін. Керісінше, өзінің еңбегінің бағаланғанын көрген бала жаңа әрекетке сенімді кіріседі. Сондықтан ата-ана мен тәрбиеші баланың нәтижесінен бұрын оның талпынысын бағалауға үйренуі керек. «Сен бәрінен жақсысың» деген жалпы мадақтаудан гөрі, «сен бүгін ойыншықтарыңды өзің жинадың», «досыңа көмектескенің жақсы болды», «суретті аяқтау үшін көп тырыстың» деген нақты қолдау баланың қандай әрекетінің дұрыс болғанын түсінуіне көмектеседі.
Тәрбиешінің ата-анамен жұмысы отбасының тәрбиелік әлеуетін күшейтуге бағытталуы тиіс. Кейбір ата-аналарға баламен қалай ойнау, қалай сөйлесу, оның сұрағына қалай жауап беру, ашуын қалай қабылдау керектігі жөнінде нақты ұсыныстар қажет болуы мүмкін. Мұндай кеңестер жалпы сипатта емес, қарапайым әрі күнделікті өмірде қолдануға ыңғайлы болғаны дұрыс. Мысалы, баланың сөйлеуін дамыту үшін күн сайын бірге кітап оқу, серуен кезінде көргендерін әңгімелеу, сурет бойынша әңгіме құрастыру ұсынылуы мүмкін. Ал дербестікті қалыптастыру үшін киімін өзі таңдауға, қарапайым үй шаруасына көмектесуге мүмкіндік беру тиімді.
Баланың жағымсыз мінез-құлқы пайда болған кезде де ата-ана мен тәрбиеші бірдей ұстанымда болғаны жөн. Бала қырсығып, айтқанды тыңдамай, жылап немесе ашуланып тұрған кезде ересектер оның сезімін жоққа шығармай, сонымен бірге рұқсат етілген әрекеттің шекарасын анық көрсетуі қажет. «Жылама» немесе «ашуланба» деп тыйғаннан гөрі, «сенің ренжігеніңді түсініп тұрмын, бірақ басқа баланы ұруға болмайды» деген тәсіл баланың эмоциясын тануына және мінез-құлқын басқаруына көмектеседі. Мұндай педагогикалық тәсілдерді тәрбиеші ата-анамен бөлісіп отырса, балабақша мен үйдегі тәрбие бірізді сипат алады.
Баланың бойында жауапкершілік қалыптастыру үшін де оған сенім арту қажет. Мектепке дейінгі жастағы балаға үлкен міндет жүктеудің қажеті жоқ. Бірақ қарапайым тапсырманы орындауға мүмкіндік беру оның өзіне деген сенімін арттырады. Мысалы, гүлге су құю, кітаптарды реттеу, дастарқанға майлық қою, ойыннан кейін ойыншықтарды жинау секілді жұмыстар баланы еңбекке баулиды. Осындай әрекеттерде ата-ана мен тәрбиеші баланың орындау жылдамдығына емес, қатысуына назар аударғаны жөн.
Бала тәрбиесіндегі өзекті бағыттардың бірі – қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру. Үйде де, балабақшада да балаға жолда жүру ережелері, бейтаныс адамдармен қарым-қатынас, электр құралдарына жақындамау, ыстық заттарды ұстамау, биік жерден секірмеу сияқты қарапайым қауіпсіздік ережелері түсіндіріледі. Бұл талаптар қорқыту арқылы емес, түсінікті мысалдар арқылы берілгені дұрыс. Тәрбиеші ата-анамен бірлесе отырып, баланың жасына сай қауіпсіздік дағдыларын тұрақты түрде бекітіп отырса, олардың күнделікті әдетке айналу ықтималдығы жоғары болады.
Ата-ана мен тәрбиеші баланың дене белсенділігіне де бірдей назар аударуы қажет. Мектепке дейінгі шақта қозғалыс баланың табиғи қажеттілігі болып табылады. Қимылды ойындар, таза ауадағы серуен, қарапайым жаттығулар оның денсаулығын нығайтып қана қоймай, көңіл күйіне де жағымды әсер етеді. Егер бала балабақшада белсенді қимылдап, ал үйде бос уақытын ұзақ уақыт бойы экран алдында өткізсе, қозғалыс тәртібінде теңгерімсіздік пайда болады. Сондықтан отбасы мен балабақша баланың белсенді демалысын қолдауда бірлескен бағыт ұстанғаны дұрыс.
Салауатты өмір салтына тәрбиелеу тамақтану мәдениетімен де байланысты. Баланы пайдалы тағам түрлеріне біртіндеп үйрету, тамақты асықпай жеу, ас алдында қол жуу, дастарқан басындағы әдепті сақтау сияқты қарапайым дағдылар мектепке дейінгі кезеңнен қалыптасады. Тәрбиеші балабақшадағы тәртіпті түсіндіріп, ата-ана үйде де сол әдеттерді қолдаса, балада тұрақты мәдени-гигиеналық дағдылар қалыптасады. Бұл жерде ересектердің жеке үлгісі аса маңызды.
Баланың шығармашылық қабілетін дамытуда да отбасы мен балабақша арасындағы байланыс үлкен рөл атқарады. Кейбір ата-аналар суретті дұрыс салуға, дайын үлгіні дәл қайталауға ғана мән беруі мүмкін. Ал мектепке дейінгі кезеңде баланың қиялын шектемеу маңызды. Оның суретінде ағаш көк түсті немесе күн күлгін түсті болуы мүмкін. Мұндай ерекшеліктерді қате деп қабылдамай, баланың неге солай бейнелегенін сұрау оның шығармашылық ойлауын дамытады. Тәрбиеші ата-аналарға нәтиженің әдемілігінен бұрын баланың ойы мен әрекет барысының маңызын түсіндіре алады.
Музыка, би, қолөнер, сахналық ойындар арқылы да бала өзін еркін білдіруге үйренеді. Отбасылық мерекелерде баланың тақпақ айтуына, ән орындауына, өз қолымен жасаған жұмысын көрсетуіне жағдай жасау оның сенімділігін арттырады. Мұндай тәжірибе балабақшадағы шығармашылық әрекеттермен сабақтасып, баланың эстетикалық талғамы мен өзін таныту қабілетін дамытады.
Ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығында ұлттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлу маңызды. Қазақ халқының тәрбиелік тәжірибесінде үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, сөзге тоқтау, қонақжайлық, адалдық, еңбексүйгіштік сияқты құндылықтардың орны ерекше. Осындай қасиеттер баланың санасына тек түсіндіру арқылы емес, күнделікті әрекет арқылы сіңіріледі. Тәрбиеші ұлттық ойындарды, ертегілерді, жаңылтпаштарды, мақал-мәтелдерді, халықтық дәстүрлерді оқу-тәрбие үдерісіне енгізіп, ал ата-ана олардың отбасындағы жалғасын қамтамасыз ете алады.
Мысалы, үлкенге амандасу, бата тыңдау, нанды құрметтеу, туыстық атауларды білу, туған жер туралы әңгіме айту сияқты қарапайым әрекеттер ұлттық тәрбиенің негізін құрайды. Ата-анамен бірлесіп өткізілетін «Отбасым – мақтанышым», «Ұлттық дәстүр – ұрпаққа мұра», «Әжемнің ертегісі», «Әкеммен бірге», «Анамның қолөнері» секілді мазмұндағы шаралар баланың отбасы мүшелеріне деген құрметін күшейтіп, ұлттық құндылықтарды өмірлік тәжірибемен байланыстырады.
Ата-ана мен тәрбиеші арасындағы ынтымақтастықты нығайтуда мерекелік іс-шаралармен қатар күнделікті қарапайым қарым-қатынастың да орны ерекше. Баланы таңертең қабылдау кезінде жылы амандасу, кешке ата-анаға баланың күні туралы қысқаша ақпарат беру, шағын жетістігін атап өту сенімді байланысты қалыптастырады. Мұндай қарым-қатынас ресми жиналыстардан кем емес маңызға ие. Ата-ана тәрбиешінің баласын танып, оның дамуына назар аударып жүргенін сезінеді.
Сонымен бірге тәрбиеші өзінің кәсіби шекарасын да сақтауы қажет. Ата-анамен тым ресми қарым-қатынас сенімнің қалыптасуына кедергі келтіруі мүмкін, ал шамадан тыс бейресми қатынас кәсіби қатынастың сапасына әсер етуі ықтимал. Сондықтан ізеттілік, ашықтық, әділдік пен педагогикалық әдептің үйлесімі маңызды. Әрбір мәселе баланың мүддесін бірінші орынға қоя отырып шешілуі тиіс.
Ата-аналардың арасында тәрбие мәселесіне байланысты түрлі көзқарастар кездесуі заңды. Бірі тәртіпке ерекше мән берсе, енді бірі баланың еркіндігін жоғары қояды. Тәрбиешінің міндеті белгілі бір көзқарасты күштеп қабылдату емес, баланың жас ерекшелігі мен даму қажеттілігіне сәйкес ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негізделген ұсыныстар беру. Мұндай кеңес ата-ананың тәжірибесін жоққа шығармай, оның жақсы тұстарын қолдауға бағытталса, ынтымақтастық нәтижелі болады.
Баланың ерекше қабілеті немесе белгілі бір әрекетте қиындығы байқалған кезде де тәрбиеші ата-анамен мұқият жұмыс жүргізуі қажет. Мәселені асыра көрсетпей, нақты бақылауларға сүйене отырып сөйлесу маңызды. Егер бала белгілі бір тапсырманы орындауда қиналса, оның себебін бірден жалқаулық немесе тәртіпсіздік деп бағалауға болмайды. Баланың жас ерекшелігі, қызығушылығы, эмоционалдық жағдайы, тапсырманың күрделілігі сияқты көптеген факторлар әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда отбасы мен педагогтің бірлескен бақылауы дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.
Инклюзивті тәрбие қағидаттары да ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығына жоғары талап қояды. Әр баланың мүмкіндігі, даму қарқыны, қажеттілігі әртүрлі болуы мүмкін. Тәрбиеші топтағы балаларға бір-бірін қабылдауды, көмектесуді, мазақтамауды, өзгешелікті қалыпты құбылыс ретінде қабылдауды үйретуі тиіс. Ата-ана да үйде баласына басқа адамның ерекшелігіне құрметпен қарауды түсіндіре алады. Осындай бірлескен тәрбие қоғамда мейірімділік пен төзімділіктің қалыптасуына ықпал етеді.
Бала бойындағы адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру үшін тек дайын ережелерді жаттату жеткіліксіз. Ол нақты жағдайларды бастан өткеруі, үлкендердің әрекетін бақылауы және өзінің таңдау жасауына мүмкіндік алуы қажет. Мысалы, досы ойыншығын түсіріп алған кезде көмектесу, жылап тұрған баланы жұбату, үлкен адамға орын беру сияқты әрекеттер күнделікті өмірде қалыптасады. Тәрбиеші осындай сәттерді тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдаланып, ал ата-ана үйде ізгі әрекеттерді қолдап отырса, баланың бойында жанашырлық пен мейірімділік тұрақты қасиетке айналады.
Отбасылық дәстүрлер де баланың тұлғалық дамуына ерекше ықпал етеді. Бірге кітап оқу, демалыс күндері серуендеу, үлкендерге қонаққа бару, отбасылық мерекелерді бірге өткізу, дастарқан басында әңгімелесу сияқты қарапайым дәстүрлер баланың эмоционалдық тұрақтылығын күшейтеді. Тәрбиеші ата-аналарды осындай отбасылық дәстүрлерді сақтауға және дамытуға ынталандыра алады. Бала отбасындағы жылулық пен өзара құрметті сезінген кезде сыртқы ортамен де сенімді қарым-қатынас орнатуға бейім болады.
Баланың жетістігін бағалауда ата-ана мен тәрбиеші нәтижеден гөрі дамудың өзіне назар аударуы керек. Мектепке дейінгі кезең жарыс кезеңі болмауы тиіс. Баланы «кім тез оқиды?», «кім әдемі сурет салады?», «кім көп біледі?» деген өлшемдермен бағалау оның табиғи қызығушылығына кері әсер етуі мүмкін. Әр баланың өз даму жолы бар. Бір бала сөздік қоры жағынан алда болса, екінші бала қозғалыс белсенділігі немесе шығармашылық қабілетімен ерекшеленеді. Тәрбиеші мен ата-ана осы даралықты қабылдағанда бала өзін құнды тұлға ретінде сезінеді.
Ата-ана мен тәрбиеші арасындағы серіктестік өздігінен қалыптаспайды. Ол уақытты, жүйелілікті, шыдамдылықты және кәсіби мәдениетті қажет етеді. Бастапқы кезеңде кейбір ата-аналар балабақша ісіне белсенді қатыспауы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші оларды мәжбүрлеудің орнына қарапайым әрі қолжетімді әрекеттерден бастағаны дұрыс. Бірлескен шағын тапсырма, баланың жетістігі туралы жылы хабарлама немесе ата-ананың пікірін сұрау оның қызығушылығын біртіндеп арттыра алады.
Тәрбиеші үшін ата-анамен жұмыс – қосымша міндет емес, педагогикалық қызметтің ажырамас бөлігі. Себебі баланың тәрбиелік ортасы тек топ бөлмесімен шектелмейді. Оның күнінің едәуір бөлігі отбасында өтеді. Сондықтан балабақшада қалыптасқан дағдылардың отбасыда жалғасын табуы, ал отбасының жақсы тәрбиелік дәстүрлерінің балабақшада қолдау табуы өте маңызды. Осындай өзара ықпалдастық баланың толыққанды дамуына жағдай жасайды.
Қазіргі қоғамда ата-аналардың жұмысбастылығы, ақпарат ағынының көбеюі, цифрлық технологиялардың кең таралуы бала тәрбиесіне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Осындай жағдайда тәрбиеші ата-анамен тек дәстүрлі әдістер арқылы емес, икемді, заманауи және адамға бағытталған тәсілдер арқылы жұмыс жүргізуі қажет. Бірақ қандай технология қолданылса да, ынтымақтастықтың негізінде адамдық қарым-қатынас, сенім, құрмет және балаға деген ортақ қамқорлық сақталуы тиіс.
Тәрбиеші мен ата-ананың көздеген мақсаты бір – дені сау, әдепті, білімге құштар, мейірімді, өзіне сенімді, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін және қоғаммен үйлесімді қарым-қатынас жасай алатын тұлға тәрбиелеу. Осы ортақ мақсат екі тарапты біріктіреді. Әрбір тәрбие шарасы, әрбір әңгіме, әрбір қолдау сөзі сол мақсатқа бағытталғанда тәрбие жұмысының нәтижесі де жоғары болады.
Қорытынды. Бала тәрбиесіндегі ата-ана мен тәрбиеші ынтымақтастығы – мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиенің нәтижелілігін қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі. Бала өмірінің алғашқы жылдарында қалыптасқан әдеттер, мінез-құлық үлгілері, адамгершілік құндылықтары мен әлеуметтік дағдылары оның кейінгі дамуына берік негіз болады. Осы кезеңде отбасы мен балабақша бір-бірін толықтыратын екі маңызды тәрбие ортасы ретінде әрекет етеді.
Ата-ана баланың алғашқы тәрбиешісі болса, педагог оның әлеуметтік ортадағы дамуын кәсіби тұрғыдан қолдайтын тұлға. Сондықтан олардың қарым-қатынасы өзара сенімге, құрметке, жауапкершілікке және ашық пікір алмасуға құрылуы тиіс. Тәрбиеші ата-ананың бала туралы тәжірибесін бағалап, отбасының ерекшеліктерін ескерсе, ата-ана да педагогтің кәсіби кеңестеріне сеніммен қарап, балабақшадағы тәрбие жұмысын қолдауы маңызды.
Ынтымақтастықтың тиімділігі күнделікті тұрақты байланыстан, ортақ талаптан, педагогикалық мәдениетті арттырудан, бірлескен іс-шаралардан және баланың жеке ерекшеліктерін бірлесіп бақылаудан көрінеді. Бала балабақша мен үйде бір-біріне қайшы келмейтін тәрбие талаптарын көргенде өзін қауіпсіз сезініп, дұрыс мінез-құлық нормаларын тез меңгереді. Оның дербестігі, жауапкершілігі, еңбекқорлығы, шығармашылық қабілеті, тілдік және әлеуметтік дағдылары жүйелі түрде дамиды.
Отбасы мен балабақшаның өзара ынтымақтастығында ұлттық құндылықтарды сақтау да маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық жасау, туған жерді сүю, салт-дәстүрді бағалау, еңбекқорлық, әдептілік пен мейірімділік сияқты қасиеттер бала бойына отбасы мен тәрбиешінің бірлескен үлгісі арқылы сіңеді. Сондықтан ұлттық тәрбие күнделікті педагогикалық жұмыстың табиғи бөлігіне айналуы қажет.
Баланы тәрбиелеу – бір күннің немесе бір ғана адамның еңбегі емес. Ол үздіксіз жүретін, шыдамдылықты, сүйіспеншілікті және бірлікті талап ететін ортақ үдеріс. Ата-ана мен тәрбиеші бір бағытта әрекет етіп, әр баланың тұлғалық ерекшелігін құрметтеп, оның мүмкіндігін ашуға жағдай жасағанда ғана тәрбиенің шынайы нәтижесіне қол жеткізуге болады. Демек, отбасы мен мектепке дейінгі ұйым арасындағы ынтымақтастықты нығайту – бүгінгі баланың бақытты балалық шағын қамтамасыз етіп қана қоймай, ертеңгі саналы, мәдениетті, жауапты азаматты қалыптастырудың сенімді негізі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қатысты мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
- Выготский Л. С. Баланың психологиялық дамуы мәселелері. – Алматы: педагогикалық басылымдар жинағы.
- Сухомлинский В. А. Балаларға жүрек жылуы. – Алматы: Мектеп.
- Макаренко А. С. Ата-аналар кітабы. – Алматы: Мектеп.
- Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат.
- Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. – Алматы: Эверо.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан.
- Ұзақбаева С. А. Қазақ халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие. – Алматы.
- Мектепке дейінгі педагогика бойынша оқу-әдістемелік құралдар мен тәрбиешілерге арналған әдістемелік ұсынымдар.
- Отбасы тәрбиесі және мектепке дейінгі жастағы баланың тұлғалық дамуына арналған педагогикалық-психологиялық еңбектер.