Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үдерісіндегі ойынның маңызы, баланың танымдық, әлеуметтік, шығармашылық және коммуникативтік қабілеттерін қалыптастырудағы ойын әрекетінің педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Қызықты әрі мақсатты ұйымдастырылған ойын арқылы баланың қоршаған ортаны танып-білуі, ойлау қабілеті, тілдік қоры, қиялы, есте сақтауы мен зейіні дамитыны сараланады. Сонымен қатар тәрбиешінің ойын үдерісін дұрыс ұйымдастырудағы рөлі, баланың жас ерекшелігіне сәйкес ойын түрлерін таңдау, ұлттық және дидактикалық ойындарды тәрбие мен білім беру барысында тиімді пайдалану мәселелеріне назар аударылады. Ойынның тек көңіл көтеру құралы емес, мектепке дейінгі жастағы баланың тұлғалық қалыптасуының негізгі тетіктерінің бірі екендігі айқындалады.
Мектепке дейінгі кезең – адам өміріндегі ең маңызды әрі жауапты даму сатыларының бірі. Дәл осы шақта баланың қоршаған ортаға деген көзқарасы, адамдармен қарым-қатынас жасау дағдысы, ойлау қабілеті, сөйлеу мәдениеті, мінез-құлқы мен алғашқы адамгершілік қасиеттері қалыптаса бастайды. Сондықтан балабақшадағы әрбір оқу-тәрбие әрекеті баланың табиғи қызығушылығына, жас ерекшелігіне және қабылдау мүмкіндігіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін әлемді танып-білудің ең табиғи әрі тиімді жолы – ойын. Бала ойнау арқылы үйренеді, байқайды, салыстырады, зерттейді, қателеседі, қайта әрекет етеді және өздігінен қорытынды шығаруға талпынады. Осы тұрғыдан алғанда, қызықты ойын шын мәнінде сапалы білімнің бастауы болып табылады.
Ойын – баланың жетекші әрекеті. Үлкен адамның өмірінде еңбек пен оқу қаншалықты маңызды болса, бала өмірінде ойын соншалықты маңызды орын алады. Ойын барысында бала өзін еркін сезінеді, белсенді әрекет етеді, өз ойын жеткізеді және өз мүмкіндігін байқап көреді. Егер оқу әрекеті ойынмен сабақтастырылса, бала ұсынылған тапсырманы міндет ретінде емес, қызықты әрекет ретінде қабылдайды. Бұл оның білімді жеңіл меңгеруіне, оқу үдерісіне жағымды эмоциялық қатынас қалыптастыруына мүмкіндік береді. Әсіресе мектепке дейінгі жаста баланың зейіні тұрақсыз болғандықтан, ұзақ уақыт бір әрекетпен айналысу оған қиындық туғызады. Ал ойын элементтері енгізілген кезде баланың назары ұзақ сақталып, оқу материалы жақсы қабылданады.
Қызықты ойынның сапалы білім берудегі басты артықшылығы – баланың белсенділігін арттыруы. Дайын ақпаратты тыңдап отырған балаға қарағанда, ойынға қатысқан бала білімді тәжірибе арқылы қабылдайды. Мысалы, түстерді үйрету кезінде тәрбиеші тек қызыл, сары, жасыл, көк түстерді атап көрсетумен шектелмей, «Түсін тап», «Қай түсті жоғалттық?», «Өз үйін тап» сияқты ойындарды ұйымдастырса, бала түстерді тез ажырата бастайды. Сан ұғымын қалыптастыруда да «Неше ойыншық?», «Артық немесе кем», «Сандарды ретімен орналастыр» тәрізді ойындар тиімді. Бала мұндай тапсырмаларды орындау барысында санауды, салыстыруды, топтастыруды байқамай меңгереді. Ойын арқылы берілген білім баланың есінде ұзақ сақталады, өйткені ол эмоциямен, қимыл-қозғалыспен және нақты әрекетпен бекітіледі.
Мектепке дейінгі ұйымдағы тәрбиеші үшін ойын тек бос уақытты ұйымдастыратын құрал болмауы керек. Әр ойынның нақты педагогикалық мақсаты болғаны дұрыс. Бір ойын баланың сөздік қорын молайтса, екіншісі логикалық ойлауын жетілдіреді, үшіншісі қимыл үйлесімділігін дамытады, төртіншісі балаларды бірлесіп әрекет етуге тәрбиелейді. Сондықтан тәрбиеші ойын таңдаған кезде «Бұл ойын балаға не береді?», «Қандай дағды қалыптастырады?», «Баланың жасына сәйкес пе?», «Барлық бала белсенді қатыса ала ма?» деген сұрақтарды ескеруі қажет. Мақсатсыз ұйымдастырылған ойын баланы белгілі бір уақытқа қызықтыруы мүмкін, ал дұрыс таңдалған ойын оның дамуына нақты ықпал етеді.
Баланың танымдық қабілетін дамытуда дидактикалық ойындардың орны ерекше. Дидактикалық ойындардың мазмұнында нақты білімдік міндет болады. Олар баланы салыстыруға, ажыратуға, есте сақтауға, ой қорытындысын жасауға және белгілі бір ережені сақтауға үйретеді. «Не өзгерді?», «Не артық?», «Затты сипатта», «Кім жылдам табады?», «Жалғасын тап» секілді ойындар қарапайым көрінгенімен, баланың ойлау операцияларын жүйелі түрде дамытады. Мысалы, «Не артық?» ойынында бала бірнеше заттың ішінен ортақ белгіге сәйкес келмейтін затты анықтап қана қоймай, өзінің таңдауын түсіндіруге үйренеді. Бұл оның логикалық ойлауымен қатар байланыстырып сөйлеу қабілетін де жетілдіреді.
Ойын тіл дамыту жұмысында да аса тиімді әдіс болып саналады. Мектепке дейінгі жаста баланың сөздік қоры күн сайын толығып, сөйлем құрау, өз ойын жүйелі жеткізу қабілеті қалыптасады. Алайда әр баланың тілдік белсенділігі бірдей болмайды. Кейбір балалар көп сөйлесе, енді бірі ұялшақ болып, өз ойын ашық айтуға қиналуы мүмкін. Осындай жағдайда рөлдік, сюжеттік және сөздік ойындар баланың еркін сөйлеуіне жақсы мүмкіндік береді. «Дүкен», «Дәрігер», «Отбасы», «Балабақша», «Асхана», «Саяхат» секілді сюжеттік-рөлдік ойындарда бала белгілі бір рөлді орындау арқылы күнделікті өмірде кездесетін сөздер мен сөйлемдерді қолданады. Ол құрбыларымен сөйлеседі, сұрақ қояды, жауап береді, өтініш білдіреді, келіседі немесе өз пікірін ұсынады. Мұндай әрекеттер баланың коммуникативтік құзыреттілігінің қалыптасуына ықпал етеді.
Сюжеттік-рөлдік ойындардың тағы бір маңызды ерекшелігі – баланы әлеуметтік ортаға бейімдеуі. Бала ойын барысында үлкендердің еңбегін бейнелейді, олардың өзара қарым-қатынасын қайталайды, қоғамдағы түрлі мамандықтар туралы түсінік алады. Мысалы, «Аурухана» ойынында бір бала дәрігер, екіншісі медбике, үшіншісі науқас болады. Осы арқылы олар дәрігердің адам денсаулығына жауапты маман екенін, науқасқа қамқорлық қажет екенін түсінеді. «Дүкен» ойынында сатушы мен сатып алушы арасындағы әдепті қарым-қатынасты меңгереді. Мұндай ойындар арқылы бала қоғамдық мінез-құлық нормаларын табиғи түрде қабылдайды.
Ойынның тәрбиелік мүмкіндігі де өте кең. Бірлескен ойын кезінде балалар кезек күтуді, ойын ережесін сақтауды, өзгенің пікірін тыңдауды, жеңіске қуанып, жеңілісті дұрыс қабылдауды үйренеді. Бұл дағдылардың барлығы кейінгі мектеп өмірінде де аса қажет. Кейде балалар ойыншықты бөлісе алмай немесе рөл таңдауда келіспей қалуы мүмкін. Осындай шағын келіспеушіліктердің өзі бала үшін әлеуметтік тәжірибе болып табылады. Тәрбиеші барлық дауды өзі шешіп беруге ұмтылмай, балаларды өзара келісуге, бір-біріне жол беруге, ортақ шешім табуға бағыттағаны жөн. Осылайша ойын баланың эмоциялық интеллектісін, өзін-өзі басқару қабілетін және ортада әрекет ету мәдениетін қалыптастырады.
Мектепке дейінгі білім беруде қимылды ойындардың да маңызы зор. Баланың денсаулығын нығайтып, дене қимылын жетілдірумен қатар, олар жылдамдықты, ептілікті, төзімділікті, кеңістікті бағдарлауды дамытады. «Кім жылдам?», «Ақ серек, көк серек», «Қуаласпақ», «Мысық пен тышқан», «Ұшты-ұшты» сияқты ойындар балалардың қозғалыс белсенділігін арттырып қана қоймай, зейінін және шапшаң шешім қабылдау қабілетін де жетілдіреді. Қазіргі уақытта балалардың теледидар, телефон және басқа цифрлық құрылғылар алдында ұзақ отыруы қозғалыс белсенділігінің төмендеуіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан балабақшада қимылды ойындарды жүйелі ұйымдастыру баланың дене дамуы мен салауатты өмір салты дағдыларын қалыптастыруда ерекше мәнге ие.
Қазақ халқының ұлттық ойындарын мектепке дейінгі тәрбиеге енгізу де үлкен педагогикалық құндылыққа ие. Ұлттық ойындар арқылы бала тек қимыл-қозғалысын дамытып қоймай, өз халқының салт-дәстүрі, дүниетанымы және ұлттық мәдениетімен танысады. «Асық», «Арқан тарту», «Орамал тастамақ», «Сақина салу», «Теңге алу» тәрізді ойындарды балалардың жас ерекшелігіне қарай бейімдеп қолдануға болады. Ұлттық ойындардың тәрбиелік мазмұнында батылдық, ептілік, достық, ұйымшылдық, тапқырлық, сыйластық секілді құндылықтар жатыр. Сондықтан оларды оқу-тәрбие әрекеттерімен байланыстыра пайдалану жас ұрпақтың ұлттық құндылықтарға деген қызығушылығын ерте жастан қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ойын үдерісінің нәтижелі болуы тәрбиешінің шеберлігіне тікелей байланысты. Тәрбиеші баланың қызығушылығын байқап, соған сәйкес ойын ортасын ұйымдастыра білуі қажет. Ойынға қажетті құралдар мен материалдардың қауіпсіз, тартымды және баланың еркін пайдалануына қолжетімді болғаны маңызды. Сонымен қатар тәрбиеші ойын барысында үнемі басшылық жасай бермей, кей жағдайда бақылаушы әрі бағыттаушы рөлінде болғаны дұрыс. Өйткені баланың өз бетінше ойлап, ойын мазмұнын өзгертуіне, жаңа рөлдер ұсынуына, шығармашылық танытуына мүмкіндік беру оның дербестігін қалыптастырады. Бала дайын үлгіні қайталаушы емес, ойынның белсенді ұйымдастырушысы болған кезде оның танымдық белсенділігі де жоғары болады.
Ойын барысында әр баланың жеке ерекшелігі де айқын көрінеді. Бір бала көшбасшылық танытса, екіншісі тыныш бақылаушы болуы мүмкін, үшінші бала қиялға бай сюжеттер ұсынады, ал тағы бірі құрастыру немесе логикалық тапсырмаларға көбірек қызығады. Осындай ерекшеліктерді байқаған тәрбиеші әр тәрбиеленушінің қабілетін дамытуға қолайлы жағдай жасай алады. Сондықтан ойын – тәрбиеші үшін баланы жан-жақты танудың да маңызды педагогикалық құралы.
Ойын арқылы баланың шығармашылық қабілеттерін дамытуға да кең мүмкіндік беріледі. Мектепке дейінгі жастағы бала қоршаған ортаны тек бақылап қана қоймай, оны өз қиялында қайта құрастырып, түрлі бейнелер арқылы жеткізеді. Оның қарапайым затты басқа мағынада қолдануы, ойыншыққа жан бітіріп сөйлетуі, өзі ойлап тапқан оқиғаларды рөлдік әрекетке айналдыруы шығармашылық ойлаудың алғашқы белгілерінің бірі болып саналады. Сондықтан тәрбиеші баланың қиялын шектемей, керісінше, оны қолдап, жаңа ой туғызатын жағдай жасауы қажет. Мысалы, құрылыс материалдары, түрлі түсті қағаздар, табиғи заттар, ойыншықтар, суреттер мен қарапайым тұрмыстық бұйымдар баланың еркін ойлауына түрткі болады. Кейде тәрбиеші дайын ойын сюжетін ұсынбай, балаларға «Бұл затты тағы қалай пайдалануға болады?», «Осы ойыншықтардан қандай оқиға құрастыруға болады?» деген бағыттаушы сұрақтар қою арқылы олардың шығармашылық белсенділігін арттыра алады.
Шығармашылық ойындар баланың қиялын ғана емес, мәселеге әртүрлі көзқараспен қарау қабілетін де жетілдіреді. Мектепке дейінгі кезеңде қалыптасқан осындай икемді ойлау кейінгі оқу әрекетінде үлкен маңызға ие болады. Бала бір тапсырманың бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін түсіне бастайды, қиындыққа тап болған жағдайда басқа жолды іздеуге дағдыланады. Бұл болашақта оның дербес шешім қабылдауына, бастамашыл болуына және жаңа жағдайларға тез бейімделуіне ықпал етеді. Сондықтан шығармашылық ойындарды тек өнермен немесе қол еңбегімен байланыстырып қарастыру жеткіліксіз. Кез келген сюжеттік, құрастыру, зерттеу, сөздік немесе логикалық ойын шығармашылық сипат алуы мүмкін.
Баланың қарапайым математикалық түсініктерін қалыптастыруда да ойынның маңызы ерекше. Мектепке дейінгі жаста сан, пішін, көлем, кеңістік, уақыт туралы ұғымдар нақты әрекет арқылы жақсы меңгеріледі. Егер тәрбиеші баладан тек сандарды жаттауды талап етсе, бала сан атауын есте сақтауы мүмкін, бірақ оның нақты мәнін толық түсінбеуі ықтимал. Ал ойын кезінде заттарды санау, топтау, салыстыру, бөліктерге бөлу, қатарға орналастыру арқылы сан ұғымы нақты әрекетпен бекітіледі. Мысалы, «Қонақтарға дастарқан жай» ойынында бала бес қонаққа бес кесе қою арқылы бір затқа бір зат сәйкестендіруді меңгереді. «Қайсысы ұзын?», «Қайсысы қысқа?», «Үлкен үйге үлкен ойыншықтарды, кішкентай үйге кішкентай ойыншықтарды орналастыр» сияқты тапсырмалар арқылы көлем мен салыстыру ұғымдарын игереді.
Геометриялық пішіндерді таныстыру барысында да ойындық тәсілдер тиімді нәтиже береді. Шеңбер, шаршы, үшбұрыш, тіктөртбұрыш тәрізді пішіндерді тек сурет арқылы көрсетумен шектелмей, оларды қоршаған ортадан іздеу баланың қызығушылығын арттырады. Мысалы, «Пішінді тап» ойынында балалар бөлмедегі шеңберге, төртбұрышқа немесе үшбұрышқа ұқсайтын заттарды іздейді. Бұл олардың байқампаздығын, салыстыру қабілетін және кеңістіктік ойлауын жетілдіреді. Сонымен қатар мозаика, пазл, конструктор, түрлі пішіндегі бөлшектерден бейне құрастыру ойындары баланың қол моторикасын да дамытады.
Ұсақ қол моторикасының дамуы мектепке дейінгі тәрбиеде өте маңызды. Саусақ қимылдарының жетілуі баланың жазуға дайындығына ғана емес, жалпы сөйлеу және ойлау үдерістерінің дамуына да ықпал етеді. Сондықтан моншақ тізу, мозаика құрастыру, ермексазбен жұмыс жасау, қағазды бүктеу, ұсақ заттарды сұрыптау, саусақ ойындарын орындау тәрізді әрекеттерді ойынмен байланыстыру қажет. «Түстеріне қарай жина», «Моншақты жалғастыр», «Құпия қораптан тап», «Суретті толықтыр» сияқты ойындар баланың қолының дәлдігін, зейінін және шыдамдылығын арттырады.
Табиғатпен таныстыру барысында ұйымдастырылатын ойындардың тәрбиелік және танымдық маңызы да зор. Баланың табиғатқа деген сүйіспеншілігі дайын насихат арқылы емес, табиғи ортада әрекет ету арқылы қалыптасады. Серуен кезінде «Қай ағаштың жапырағы?», «Құстың дауысын таны», «Табиғаттан бірдей түсті заттарды тап», «Не өзгерді?» сияқты ойындар өткізуге болады. Мұндай тапсырмалар баланы бақылауға, салыстыруға және қоршаған ортадағы өзгерістерді байқауға үйретеді. Сонымен бірге табиғатты қорғау, жануарларға қамқорлық жасау, өсімдіктерді күту туралы алғашқы түсініктер де ойын арқылы жеңіл қабылданады.
Балалардың зерттеушілік қызығушылығын дамытуда қарапайым тәжірибелік ойындардың орны бөлек. Мектепке дейінгі жастағы бала табиғатынан зерттеуші келеді. Ол «неге?», «қалай?», «не болады?» деген сұрақтарды жиі қояды. Тәрбиеші осы табиғи қызығушылықты қолдап, қауіпсіз шағын тәжірибелер ұйымдастырса, балада ғылымға деген алғашқы қызығушылық қалыптасады. Мысалы, судың қасиеттерін зерттеу, ауыр және жеңіл заттарды салыстыру, құм мен судың айырмашылығын байқау, түрлі материалдардың суда бататынын немесе батпайтынын тексеру, жарық пен көлеңкені бақылау сияқты қарапайым әрекеттердің өзі бала үшін қызықты ойын болып табылады. Мұнда тәрбиеші дайын жауапты бірден айтпай, баланы болжам жасауға, бақылауға және өз қорытындысын айтуға ынталандырғаны дұрыс.
Ойын барысында баланың есте сақтау қабілеті де белсенді дамиды. «Не жоғалды?», «Қай жерде тұрды?», «Суретті есіңде сақта», «Ретін қайтала» сияқты ойындар көру және есту жадын жетілдіреді. Мұндай ойындарды жүйелі түрде қолдану баланың оқу материалын есте сақтау қабілетін күшейтеді. Сонымен қатар ойын кезінде эмоциялық әсердің болуы ақпараттың ұзақ мерзімді есте сақталуына ықпал етеді. Бала қуана қатысқан, қызыққан және өз қолымен орындаған әрекетті көбіне жақсы есінде сақтайды.
Зейінді дамытуда да ойын тиімді құрал болып табылады. Мектепке дейінгі жаста зейін көбіне еріксіз сипатта болады, яғни баланың назары өзіне қызықты нәрсеге ғана ұзақ тұрақтайды. Сондықтан тәрбиеші оқу мазмұнын баланың қызығушылығымен байланыстыра білуі қажет. «Дыбысты тыңда», «Қай сурет өзгерді?», «Белгіні көрсең, қол шапалақта», «Тек қызыл допты жина» сияқты ойындар зейіннің тұрақтылығын, ауысуын және бөлінуін қалыптастырады. Әсіресе ережесі бар ойындар баланы өз әрекетін бақылауға, нұсқауды тыңдап орындауға үйретеді.
Баланың өзіндік бағасы мен сенімділігін қалыптастыруда ойынның психологиялық маңызы да бар. Ойын кезінде бала өзін түрлі рөлде сынап көреді. Бірде ол дәрігер, бірде аспаз, бірде жүргізуші, бірде мұғалім немесе құрылысшы болады. Осындай рөлдер арқылы бала өз мүмкіндігін сезінеді, белгілі бір істі атқара алатынына көз жеткізеді. Тәрбиешінің мадақтауы, қолдауы және баланың кішкентай жетістігін байқауы оның өзіне деген сенімін арттырады. Алайда мадақтау тек нәтижеге емес, баланың талпынысына, ізденісіне, сабырлылығына және достарына көмектесуіне де бағытталуы керек.
Баланың эмоциялық жағдайын реттеуде еркін ойынның маңызы ерекше. Балалар күнделікті өмірде көрген немесе сезінген жағдайларын ойын арқылы қайта бейнелеуі мүмкін. Осы әрекет арқылы олар өз эмоцияларын сыртқа шығарып, түсінуге тырысады. Мысалы, бала дәрігерге барғаннан кейін «аурухана» ойынын жиі ойнауы мүмкін. Бұл оның басынан өткен оқиғаны ойын арқылы қайта өңдеуінің бір жолы. Сондықтан тәрбиеші баланың ойын мазмұнын мұқият бақылап, оның көңіл күйі мен қажеттілігін түсінуге тырысқаны жөн.
Қазіргі мектепке дейінгі білім беру кеңістігінде цифрлық технологиялар да біртіндеп қолданылып келеді. Интерактивті тақта, мультимедиялық тапсырмалар, дамытушы электрондық ойындар балалардың назарын аударып, белгілі бір білімді бекітуге мүмкіндік береді. Дегенмен цифрлық ойындар дәстүрлі қимылды, сюжеттік-рөлдік және шығармашылық ойындардың орнын толық алмастырмауы тиіс. Баланың шынайы заттармен әрекет етуі, құрбыларымен сөйлесуі, қозғалыста болуы және қоршаған ортаны тікелей зерттеуі оның жан-жақты дамуы үшін әлдеқайда маңызды. Сондықтан цифрлық құралдарды тәрбиеші педагогикалық мақсатқа сай, мөлшермен және басқа әрекет түрлерімен үйлестіре қолдануы керек.
Ойынның сапалы білімге айналуы үшін педагогикалық үдерістің жүйелілігі де маңызды. Бір рет өткізілген қызықты ойын белгілі бір әсер қалдырғанымен, дағдының қалыптасуына тұрақты қайталау қажет. Алайда қайталау бірдей түрде жүргізілсе, бала тез жалығуы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші бір білімдік міндетті әртүрлі ойын арқылы бекіткені дұрыс. Мысалы, түстерді ажыратуды бір күні заттарды сұрыптау арқылы, екінші күні қимылды ойынмен, үшінші күні сурет салумен, төртінші күні құрастыру әрекетімен бекітуге болады. Бұл баланың алған білімін әртүрлі жағдайда қолдануына мүмкіндік береді.
Жақсы ұйымдастырылған ойын кезінде тәрбиеші әр баланың белсенді қатысуын қамтамасыз етуге ұмтылуы керек. Кейде топ ішінде белсенді балалар ойынның негізгі рөлдерін өздеріне алып, тұйық немесе баяу балалар шетте қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда педагог рөлдерді алмастырып, әр балаға өзін көрсетуге мүмкіндік бергені жөн. Бұл жерде басты мақсат жеңімпазды анықтау емес, әр баланың қатысуына жағдай жасау болуы тиіс. Әсіресе білімдік ойындарда үнемі бір баланың жеңуі өзгелердің қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Сондықтан ынтымақтастыққа негізделген, топпен ортақ нәтижеге жететін ойындарды да жиі ұйымдастыру пайдалы.
Топтық ойындардың баланың ұжымдық мәдениетін қалыптастырудағы ықпалы зор. Бір ортақ мақсатқа жету үшін балалар бір-бірімен келіседі, міндеттерді бөліседі, көмектеседі, пікір алмасады. Мысалы, конструктордан ортақ қала жасау кезінде бір бала үйлер құрастырады, екіншісі жол салады, үшіншісі көлік орналастырады. Нәтижесінде әр баланың жеке үлесі ортақ жұмыстың бір бөлігіне айналады. Мұндай әрекет баланы ұжымдық нәтижені бағалауға, өзгенің еңбегін құрметтеуге тәрбиелейді.
Балабақша мен отбасының өзара байланысында да ойын маңызды орын алуы тиіс. Бала тек балабақшада ғана емес, үй жағдайында да ойын арқылы дамиды. Сондықтан тәрбиеші ата-аналарға баламен бірге қандай қарапайым ойындар өткізуге болатыны жөнінде кеңес бере алады. Бұл үшін қымбат ойыншықтардың болуы міндетті емес. Үйдегі түйме, қақпақ, қағаз, қорап, табиғи материалдар сияқты қауіпсіз қарапайым заттардың өзі дамытушы құрал бола алады. Мысалы, түстеріне қарай қақпақтарды сұрыптау, суреттерден оқиға құрастыру, үй ішінен белгілі бір пішіндегі заттарды іздеу, бірге ертегі ойлап табу баланың танымдық және тілдік қабілеттерін дамытады.
Ата-ананың баламен бірге ойнауы оның эмоционалдық дамуына да оң әсер етеді. Бірлескен ойын кезінде бала өзін маңызды сезінеді, ересекпен сенімді қарым-қатынас орнатады. Ата-ана баланың ойын үдерісіне үнемі басшылық жасамай, оның бастамасына қосыла білсе, бала өзін еркін көрсетеді. Баланың ойынын бағалау кезінде «дұрыс емес» деп бірден түзете бермей, алдымен оның не ойлағанын сұрау пайдалы. Бұл баланың өз ойын түсіндіруіне және дербестігін дамытуға ықпал етеді.
Ойынның тәрбиелік нәтижесі тәрбиеші мен ата-ананың бір бағытта жұмыс істеуіне де байланысты. Егер балабақшада балаларға өзара сыйластық, ойыншықты бөлісу, кезек күту, ережені сақтау үйретілсе, осы қағидалардың үйде де қолдау табуы маңызды. Бірізді талап балаға мінез-құлық нормаларын жақсы меңгеруге көмектеседі. Сондықтан ата-аналар жиналыстарында, жеке кеңестерде және ашық іс-шараларда ойынның бала дамуына әсерін түсіндіру педагог жұмысының маңызды бөлігі болып саналады.
Мектепке дейінгі жаста ойын мен білімді бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс емес. Керісінше, осы кезеңде сапалы білім дәл ойынмен ұштасқанда нәтижелі болады. Бала сабақ оқып отырғанын сезінбей-ақ салыстыруды, санауды, сөйлем құрауды, тыңдауды, өз ойын айтуды, ережені сақтауды және мәселені шешуді меңгереді. Сондықтан ойын арқылы оқыту баланың табиғатына сәйкес келетін гуманистік педагогикалық тәсілдердің бірі болып табылады.
Тәрбиеші үшін ең маңызды міндеттердің бірі – баланың қызығушылығын сақтай отырып, оны жаңа білімге жетелеу. Ойынға құрылған білім беру барысында педагог баланы дайын жауапты қабылдаушы ретінде емес, әрекет етуші, ізденуші және жаңалық ашушы тұлға ретінде қарастырады. Мұндай ортада бала қателесуден қорықпайды, сұрақ қояды, болжам жасайды және өз пікірін білдіреді. Бұл қасиеттер кейінгі мектептік білім алудың да берік негізін қалыптастырады.
Қызықты ойынның тағы бір ерекшелігі – оның баланың бірнеше даму бағытын бір мезгілде қамти алуы. Мысалы, бір қарапайым рөлдік ойынның өзінде бала сөйлейді, тыңдайды, санайды, қимылдайды, келіседі, шешім қабылдайды және шығармашылық танытады. Яғни ойын жеке бір қабілетті ғана емес, тұлғаның тұтас дамуын қамтамасыз етеді. Осы ерекшелік мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуда ойын технологияларын жүйелі қолданудың маңызын арттыра түседі.
Ойын технологияларын тиімді қолдану тәрбиешіден кәсіби ізденісті, шығармашылықты және әр баланың даму ерекшелігін терең түсінуді талап етеді. Себебі бір топтағы балалардың қызығушылығы, қабылдау қарқыны, мінез-құлқы мен белсенділік деңгейі әртүрлі болады. Кейбір балалар жаңа ойынға бірден араласып кетсе, енді біреулері біраз уақыт сырттай бақылап, содан кейін ғана әрекетке қосылуы мүмкін. Осындай жағдайда тәрбиеші асықтырмай, әр балаға қолайлы психологиялық орта қалыптастыруы қажет. Баланың ойынға өз еркімен, қызығушылықпен қатысуы ғана шынайы нәтиже береді.
Тәрбиеші ойын ұйымдастыру барысында баланың жас ерекшелігін ғана емес, оның жеке қабілетін де назарда ұстағаны жөн. Бір бала құрастыруға қызықса, екіншісі сөздік ойындарды ұнатады, үшіншісі қимылды ойындарға белсенді қатысады. Осындай ерекшеліктерді дұрыс байқау арқылы педагог әр тәрбиеленушінің күшті қырын дамытуға және әлсіз тұстарын біртіндеп жетілдіруге мүмкіндік алады. Бұл ретте тәрбиеші баланы өзгелермен салыстырмай, оның өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырғаны дұрыс. Баланың кішкентай жетістігін бағалау оның сенімін арттырып, келесі әрекетке ынталандырады.
Мектепке дейінгі ұйымдағы ойын ортасының мазмұны да бала дамуына тікелей әсер етеді. Топ бөлмесінде сюжеттік-рөлдік ойындарға, құрастыруға, кітап қарауға, шығармашылық әрекетке, танымдық тапсырмаларға арналған ыңғайлы кеңістік болса, бала өз қызығушылығына сәйкес әрекетті еркін таңдай алады. Ойын бұрыштарының мазмұнын уақыт өте жаңартып отыру да маңызды. Мысалы, бір кезеңде «Дүкен» ойынына арналған заттар ұсынылса, келесіде «Шаштараз», «Дәріхана», «Асхана», «Кітапхана» немесе «Құрылыс алаңы» тақырыптарымен толықтыруға болады. Мұндай өзгерістер балалардың қызығушылығын сақтап, жаңа сөздер мен әлеуметтік рөлдерді меңгеруіне ықпал етеді.
Ойын материалдары міндетті түрде күрделі және қымбат болуы шарт емес. Керісінше, қарапайым және әмбебап материалдар баланың қиялын көбірек дамытады. Қораптан үй, көлік немесе дүкен жасауға болады, түрлі түсті қақпақтарды санау мен сұрыптауда қолдануға болады, табиғи материалдардан композиция құрастыруға мүмкіндік бар. Мұндай әрекеттер баланы дайын ойыншыққа тәуелді етпей, заттың қызметін шығармашылық тұрғыдан өзгертуге үйретеді. Бұл қазіргі білім беру үдерісінде өте маңызды қабілеттердің бірі болып саналатын икемді ойлауға негіз болады.
Баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыруда да ойын маңызды рөл атқарады. Мектепке баруға дайын бала тек әріп пен санды білумен шектелмеуі керек. Ол тапсырманы тыңдай білуі, нұсқауды түсінуі, бастаған ісін аяқтауы, құрбыларымен қарым-қатынас жасауы, кезек күтуі, қиындық туындағанда шешім іздеуі және өз әрекетін бақылай білуі қажет. Бұл қабілеттердің барлығы ойын барысында біртіндеп қалыптасады. Сондықтан мектепалды даярлық кезеңінде ойынның үлесін азайту емес, оны мазмұнды әрі мақсатты ұйымдастыру маңызды.
Ойын арқылы балада жауапкершілік те қалыптасады. Мысалы, ортақ ойын барысында өз рөлін орындау, ойын материалдарын орнына жинау, өзіне тапсырылған міндетті аяқтау қарапайым көрінгенімен, жауапкершілік сезімінің алғашқы көрінісі болып табылады. Тәрбиеші мұндай әрекеттерді үнемі қолдап отырса, бала өз ісінің ортақ нәтижеге ықпал ететінін түсіне бастайды. Бұл кейін оқу әрекетіне де оң әсер етеді.
Балалардың өзара қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруда да ойынның ықпалы зор. Әсіресе жұптық және топтық ойындар кезінде бала өзгенің ойын тыңдауға, пікірмен санасуға, ортақ келісімге келуге үйренеді. Мұндай дағдылар бірден қалыптаспайды. Кейде балалар ойыншық үшін таласуы, рөлді бөлісе алмауы, ойын ережесіне келіспеуі мүмкін. Осындай сәттерде тәрбиеші олардың орнына шешім қабылдай салмай, балаларды өзара сөйлесуге, ұсыныс айтуға және ымыраға келуге бағыттағаны дұрыс. Бұл баланың дербестігі мен әлеуметтік құзыреттілігін арттырады.
Ойын барысында тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті де үлкен үлгі болып табылады. Балалар ересектің сөзін, дауыс ырғағын, қарым-қатынас тәсілін жиі қайталайды. Сондықтан педагог ойын кезінде анық, түсінікті, жылы әрі құрметті тіл қолдануы қажет. Балаларға сұрақ қойған кезде тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап беретін емес, ойлануға мүмкіндік беретін ашық сұрақтар қолдану пайдалы. Мысалы, «Сен неге осылай ойлайсың?», «Тағы қандай жолмен орындауға болады?», «Егер мына жағдай өзгерсе, не болар еді?» деген сұрақтар баланың байланыстырып сөйлеуіне және ойлауына ықпал етеді.
Ертегі мен драмалық ойындарды қолдану да мектепке дейінгі білім беруде нәтижелі тәсілдердің бірі. Балалар ертегі кейіпкерлерін сомдау арқылы мәтінді түсінеді, оқиға ретін есте сақтайды, кейіпкердің мінезін ажыратады және өз сезімін жеткізуге үйренеді. Қарапайым сахналау барысында бала сөйлеу мәнерін, дауыс ырғағын, қимылын қолданады. Бұл оның тілдік, эмоциялық және шығармашылық дамуын қатар қамтамасыз етеді. Сонымен бірге ертегі арқылы мейірімділік, адалдық, достық, еңбекқорлық, үлкенді құрметтеу сияқты адамгершілік құндылықтарды түсіндіруге болады.
Музыкалық ойындардың да баланың жан-жақты дамуына ықпалы зор. Әуенді тыңдау, ырғаққа сай қозғалу, әнмен бірге қимыл жасау, музыкалық аспаптардың дыбысын ажырату арқылы есту қабілеті, ырғақ сезімі және қимыл үйлесімділігі дамиды. Музыкалық ойындар баланың көңіл күйін көтеріп, топта жағымды психологиялық ахуал қалыптастырады. Сонымен қатар ол балалардың эмоциясын еркін білдіруіне мүмкіндік береді.
Қимылды, танымдық, тілдік, шығармашылық және музыкалық ойындарды өзара үйлестіріп ұйымдастыру мектепке дейінгі тәрбиенің мазмұнын байытады. Бір әрекет шеңберінде бірнеше даму міндетін жүзеге асыруға болады. Мысалы, табиғат тақырыбындағы ойында балалар жануарлардың атауын қайталайды, олардың қимылын бейнелейді, санайды, түстерін ажыратады және қарапайым сөйлемдер құрайды. Осылайша бір ойынның өзі бірнеше білім саласын қамтиды.
Ойынның тиімділігін арттыру үшін тәрбиеші оның нәтижесін де бақылап отырғаны жөн. Мұнда міндетті түрде бағалау қою немесе баланы сынау талап етілмейді. Педагог ойын барысында баланың нені жақсы орындағанын, қай жерде қиналғанын, кіммен жақсы қарым-қатынас жасағанын, қандай қабілеті байқалғанын белгілеп, келесі жұмысты соған сай жоспарлай алады. Мұндай педагогикалық бақылау баланың жеке даму динамикасын анықтауға көмектеседі.
Ойын барысында ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды да ортақ әрекетке қосуға мүмкіндік мол. Балаға түсінікті, қарапайым және кезең-кезеңімен берілген тапсырмалар, визуалды тіректер, қайталанатын ережелер және қолдау көрсету арқылы әр тәрбиеленушінің ойынға қатысуына жағдай жасауға болады. Инклюзивті ортада ойын балаларды бір-бірін қабылдауға, көмектесуге және әртүрлілікті құрметтеуге тәрбиелейді. Бұл тек белгілі бір балаға емес, бүкіл топтың әлеуметтік-адамгершілік дамуына пайдалы.
Баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету де ойын ұйымдастырудағы негізгі талаптардың бірі. Ойыншықтар мен материалдар жас ерекшелігіне сәйкес, қауіпсіз және таза болуы керек. Қимылды ойындарда кеңістіктің жеткілікті болуы, өткір немесе қауіпті заттардың болмауы маңызды. Тәрбиеші балаларға қауіпсіз мінез-құлық ережелерін түсіндіріп, оларды біртіндеп өздігінен сақтауға үйретуі қажет. Қауіпсіздік талаптары ойынның табиғи еркіндігін шектемеуі керек, керісінше, баланың еркін әрі сенімді әрекет етуіне жағдай жасауы тиіс.
Ұлттық құндылықтарды дәріптеуде ойынның орны ерекше екенін тағы да атап өткен жөн. Қазақ халқының дәстүрлі ойындары ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан тәрбиелік құралдардың бірі. Олардың мазмұнында тек дене қозғалысы ғана емес, тапқырлық, мергендік, шыдамдылық, ұйымшылдық, достық және намыс секілді қасиеттер де бар. Мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық ойындарды баланың жасына қарай жеңілдетіп, қауіпсіз түрде ұйымдастыру арқылы ұлттық мәдениетке деген қызығушылықты қалыптастыруға болады.
Мысалы, асықпен орындалатын қарапайым тапсырмалар арқылы санауды, түстерді ажыратуды, дәлдікті және ұсақ моториканы дамытуға болады. «Орамал тастамақ» ойыны балалардың қимыл белсенділігімен қатар зейіні мен ептілігін жетілдіреді. «Ұшты-ұшты» ойыны жылдам ойлау мен тыңдау дағдысын қалыптастырады. Осындай ұлттық ойындарды білімдік мақсатпен ұштастыру баланың әрі танымдық, әрі рухани дамуына ықпал етеді.
Қазіргі тәрбиеші дәстүрлі педагогикалық әдістер мен жаңа технологияларды үйлестіре білуі қажет. Заманауи құралдарды қолдану баланың қызығушылығын арттыруы мүмкін, алайда олардың барлығы нақты педагогикалық мақсатқа қызмет етуі керек. Ойын барысында қолданылатын интерактивті материалдар, дыбыстық тапсырмалар, визуалды бейнелер баланың қабылдауын жеңілдетеді. Бірақ тірі қарым-қатынас, қимыл, затпен әрекет ету және бірлескен ойын әрдайым негізгі орында қалуы тиіс.
Сапалы мектепке дейінгі білімнің маңызды көрсеткіші – баланың балабақшаға қуанышпен келуі, өзін қауіпсіз сезінуі және күн сайын жаңа нәрсеге қызығушылық танытуы. Егер бала үнемі қорқып, қателесуден қысылып немесе ойын кезінде еркін әрекет ете алмаса, оның танымдық белсенділігі де төмендейді. Сондықтан педагогикалық үдерісте эмоционалдық қолайлылық бірінші кезекте тұруы қажет. Қызықты ойын осындай ортаны табиғи түрде қалыптастырады.
Тәрбиешінің шығармашылық ізденісі ойын мазмұнын үнемі жаңартып отыруға мүмкіндік береді. Бір ойынды әр тақырыпқа бейімдеуге, оған жаңа шарттар енгізуге, күрделілік деңгейін өзгертуге болады. Бұл педагогке балалардың білімін қайталап қана қоймай, оны жаңа жағдайда қолдануға үйретуге жағдай жасайды. Мысалы, «Не артық?» ойынын жануарлар тақырыбында да, көкөністер, мамандықтар, көлік түрлері немесе табиғат құбылыстары тақырыбында да қолдануға болады.
Баланың сұрағына құрметпен қарау да ойынға негізделген білім берудің басты қағидаларының бірі. Кейде бала күтпеген сұрақ қойып, ойын барысын басқа бағытқа бұруы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші оны бірден тоқтатпай, егер мүмкіндік болса, сол қызығушылықты оқу мақсатына байланыстырып жібергені дұрыс. Себебі баланың шынайы қызығушылығы – білім алудың қуатты қозғаушы күші.
Ойын арқылы үйренетін балада білімге деген жағымды көзқарас қалыптасады. Ол жаңа тапсырманы қорқынышпен емес, қызығушылықпен қабылдайды. Өздігінен ізденуге, сұрақ қоюға, әрекет етуге бейімделеді. Бұл қасиеттер өмір бойы білім алуға қажетті ішкі мотивацияның алғашқы негіздері болып табылады. Сондықтан мектепке дейінгі кезеңде баланы мүмкіндігінше көп ақпаратпен толтырудан гөрі, оның білімге деген қызығушылығын сақтау әлдеқайда маңызды.
Сапалы білімнің бастауы – баланың қуана үйренуі. Ал қуана үйренудің ең табиғи ортасы – ойын. Ойын барысында бала өзін еркін сезінеді, белсенді әрекет етеді және алынған білімді жеке тәжірибесімен байланыстырады. Мұндай білім механикалық жаттауға негізделген ақпаратқа қарағанда берік әрі мағыналы болады. Осы себепті ойын мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үдерісінің қосымша элементі емес, оның негізгі педагогикалық тетіктерінің бірі ретінде қарастырылуы тиіс.
Тәрбиеші әрбір ойынды баланың дамуына бағытталған мүмкіндік деп қарастырғанда ғана оның шынайы педагогикалық құндылығы ашылады. Ойын үстінде күлімдеп отырған баланың артында күрделі танымдық үдерістер жүріп жатады: ол ойланады, салыстырады, есте сақтайды, жоспарлайды, сөйлейді, шешім қабылдайды, өзгелермен келіседі және өз сезімін басқарады. Демек, сырттай қарапайым көрінетін ойын баланың тұлғалық қалыптасуына қызмет ететін ауқымды даму алаңы болып табылады.
Қорытынды. Мектепке дейінгі балалық шақ – тұлғаның негізі қаланатын ерекше кезең. Осы кезеңде берілген тәрбие мен білім баланың кейінгі оқуына, мінез-құлқына, қарым-қатынасына және дүниетанымына тікелей ықпал етеді. Сондықтан білім беру үдерісін баланың табиғи қажеттілігі мен жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастыру маңызды. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін мұндай табиғи әрекеттің ең бастысы – ойын.
Қызықты әрі мақсатты ұйымдастырылған ойын баланың танымдық белсенділігін арттырады, тілдік қорын байытады, логикалық және шығармашылық ойлауын дамытады, есте сақтау мен зейінін жетілдіреді. Сонымен бірге ойын арқылы бала адамдармен қарым-қатынас жасауды, ережені сақтауды, ортақ шешімге келуді, өзгенің пікірін құрметтеуді және жауапкершілік танытуды үйренеді. Яғни ойын баланың ақыл-ой, әлеуметтік, эмоциялық, дене және шығармашылық дамуын біртұтас қамтиды.
Тәрбиешінің міндеті – баланы тек ойнату емес, ойын арқылы оның дамуына бағыт беру. Ол үшін әр ойын нақты мақсатпен таңдалып, баланың жасына, қызығушылығына және жеке мүмкіндігіне сәйкес ұйымдастырылуы қажет. Педагог ойынға шамадан тыс араласпай, балаға таңдау жасауға, қателесуге, ізденуге және өз шешімін табуға мүмкіндік беруі маңызды.
Ұлттық, дидактикалық, қимылды, сюжеттік-рөлдік, шығармашылық және зерттеушілік ойындарды жүйелі қолдану мектепке дейінгі білімнің сапасын арттырады. Әсіресе ұлттық ойындар баланың халқына, салт-дәстүріне, мәдениетіне деген құрметін қалыптастырумен қатар, оның дене және ойлау қабілетін жетілдіреді. Ал заманауи ойын технологияларын дәстүрлі әдістермен үйлестіру балалардың қызығушылығын арттыра отырып, білімді өмірлік тәжірибемен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, қызықты ойын – сапалы білімнің шынайы бастауы. Ойын бар жерде қызығушылық, әрекет, шығармашылық және ізденіс бар. Ал қызығушылықпен меңгерілген білім баланың санасында терең орнығып, оның болашақ дамуына сенімді негіз болады. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдағы әрбір тәрбиеші ойынның тәрбиелік және білімдік мүмкіндігін тиімді пайдаланып, баланың қуана үйренуіне, еркін дамуына және жан-жақты тұлға болып қалыптасуына қолайлы жағдай жасауы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамытуға арналған нормативтік-әдістемелік құжаттар.
- Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Выготский Л.С. Баланың психикалық даму мәселелері жөніндегі еңбектер.
- Эльконин Д.Б. Ойын психологиясы.
- Ушинский К.Д. Тәрбие және оқыту мәселелері жөніндегі педагогикалық еңбектер.
- Сухомлинский В.А. Балалар тәрбиесі туралы педагогикалық ойлар.
- Жарықбаев Қ. Жалпы психология және бала психологиясы мәселелері.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика.
- Мектепке дейінгі педагогика бойынша оқу-әдістемелік құралдар мен тәрбиешілерге арналған әдістемелік ұсынымдар.