Аннотация. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытудың маңызы, педагогикалық негіздері және тиімді жолдары қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек дайын білімді меңгеруі жеткіліксіз, оның алған білімін жаңа жағдайда қолдана білуі, өз ойын еркін жеткізуі, мәселені әр қырынан қарастыруы, тың идея ұсынуы және дербес шешім қабылдауы маңызды. Осы тұрғыдан алғанда бастауыш мектеп кезеңінде баланың шығармашылық әлеуетін анықтау және дамыту мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Мақалада шығармашылық қабілетті қалыптастыруда оқушының жас ерекшелігін ескеру, қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру, ойын технологияларын, шығармашылық тапсырмаларды, проблемалық жағдаяттарды, зерттеушілік жұмыстарды, көркем мәтінмен жұмысты және пәнаралық байланысты тиімді ұйымдастыру мәселелері талданады. Сонымен қатар мұғалімнің шығармашылық ортаны ұйымдастырудағы рөлі, оқушының өзіндік ойын қолдау, қателесуден қорықпауына жағдай жасау және әр баланың жеке қабілетін дамыту қажеттілігі айқындалады.
Бастауыш сыныпта оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту – қазіргі білім беру үдерісіндегі өзекті міндеттердің бірі. Қоғамның қарқынды дамуы, ақпараттық технологиялардың кең таралуы, еңбек нарығында жаңа мамандықтардың пайда болуы және адамның үнемі өзгеріп отыратын ортаға бейімделу қажеттілігі білім беру мазмұнына да жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы тек белгілі бір көлемдегі ақпаратты есте сақтап қана қоймай, оны талдай білуі, салыстыруы, қорытынды жасауы, жаңа идеялар ұсынуы және туындаған мәселелерді шешудің түрлі жолдарын іздестіруі қажет. Осындай дағдылардың негізі бастауыш мектеп кезеңінде қаланады. Сондықтан мұғалім әр сабақта баланың шығармашылық ойлауына мүмкіндік беретін тапсырмалар мен әдіс-тәсілдерді жүйелі түрде қолдануы тиіс.
Шығармашылық – адамның бұрыннан белгілі білім мен тәжірибені жаңа жағдайда қолдануы, тың шешім ұсынуы, өзіндік ойы мен қиялын жүзеге асыруы арқылы көрінетін күрделі үдеріс. Баланың шығармашылық қабілеті тек сурет салу, өлең жазу немесе ән айту сияқты өнер салаларымен ғана шектелмейді. Ол матияематикалық есептің бірнеше шешу жолын табудан, мәтінге өзгеше тақырып қоюдан, оқиғаның жалғасын болжаудан, табиғат құбылысына қатысты сұрақтар қоюдан, өз ойын дәлелдеп айтудан, қарапайым тәжірибе жүргізуден де байқалады. Яғни шығармашылық қабілет – кез келген оқу әрекетінде дамитын тұлғалық қасиет. Осы себепті бастауыш сынып мұғалімі шығармашылықты белгілі бір пәнге немесе үйірмеге ғана тән әрекет деп қабылдамай, күнделікті оқу үдерісінің ажырамас бөлігі ретінде қарастыруы қажет.
Бастауыш мектеп жасы шығармашылық қабілетті дамытуға қолайлы кезең болып саналады. Бұл жаста балалардың қиялы белсенді, қоршаған ортаға қызығушылығы жоғары, жаңа нәрсені білуге деген талпынысы күшті болады. Олар түрлі сұрақтар қояды, байқап көруге ұмтылады, оқиғалар мен құбылыстарды өзінше түсіндіруге тырысады. Егер мұғалім осындай табиғи қызығушылықты қолдап, баланың еркін ойлауына мүмкіндік берсе, шығармашылық қабілет біртіндеп дамиды. Ал оқу үдерісі тек дайын ақпаратты қабылдау, ережені жаттау және мұғалім көрсеткен үлгі бойынша тапсырманы орындаумен шектелсе, оқушының бастамашылдығы мен дербестігі төмендеуі мүмкін. Сондықтан бастауыш сыныптағы педагогикалық үдерістің негізгі мақсатының бірі – баланың сұрақ қоюына, ізденуіне, болжам жасауына, тәжірибе жүргізуіне және өз пікірін білдіруіне жағдай жасау.
Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту ең алдымен сыныптағы психологиялық ахуалға байланысты. Бала өзін қауіпсіз және еркін сезінген жағдайда ғана жаңа ой айтуға, өзгеше жауап беруге немесе қателесуге тәуекел етеді. Егер мұғалім оқушының әрбір жауабын тек «дұрыс» немесе «бұрыс» деп бағалап, стандартты жауапты ғана талап етсе, оқушылар бірте-бірте өз ойын ашық айтудан қашқақтауы мүмкін. Сондықтан мұғалім баланың пікіріне құрметпен қарап, оның ойын нақтылауға көмектесіп, қателерін жазалау құралы емес, үйренудің бір мүмкіндігі ретінде қарастыруы керек. «Сен неге олай ойлайсың?», «Басқаша қалай орындауға болады?», «Тағы қандай шешім ұсынар едің?», «Егер жағдай өзгерсе, не болар еді?» сияқты сұрақтар баланы дайын жауапты қайталаудан гөрі ойлануға жетелейді.
Шығармашылық қабілетті дамытуда оқу мотивациясының да маңызы зор. Оқушы тапсырманың өзіне қызықты екенін сезінген кезде ғана белсенді әрекет етеді. Сондықтан мұғалім сабақ мазмұнын баланың күнделікті өмірімен байланыстырып, қызықты жағдаяттар, жұмбақтар, тәжірибелік тапсырмалар, ойын элементтері мен шығармашылық жұмыстар арқылы ұсынғаны жөн. Мысалы, математика сабағында дайын есепті шығарумен қатар оқушылардың өздеріне берілген өрнекке сәйкес есеп құрастыруды ұсынуға болады. Бір оқушы дүкендегі заттар туралы есеп құрастырса, екіншісі табиғаттағы жануарлар санын пайдаланып есеп ойлап табуы мүмкін. Мұндай тапсырма математикалық білімді бекітумен бірге баланың қиялын, логикалық ойлауын және өз ойын жүйелі түрде жеткізуін дамытады.
Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында шығармашылық қабілетті дамыту мүмкіндігі ерекше мол. Мәтінді оқып болғаннан кейін оның мазмұнын жай ғана қайталатудың орнына оқиғаның жалғасын ойлап табу, кейіпкерге хат жазу, басқа кейіпкердің атынан оқиғаны баяндау, мәтінге жаңа тақырып ұсыну, кейіпкерлердің іс-әрекетіне баға беру, шығарманың аяқталуын өзгерту сияқты тапсырмалар беруге болады. Мысалы, ертегіні оқып болған соң «Егер сен ертегідегі басты кейіпкердің орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?» деген сұрақтың өзі баланың ойлауына үлкен мүмкіндік береді. Мұнда барлық оқушыдан бірдей жауап күтілмейді. Керісінше, әртүрлі пікірдің болуы шығармашылық жұмыстың құндылығын арттырады.
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуда ойынның орны ерекше. Бастауыш сынып жасындағы бала үшін ойын табиғи әрекет болып табылады. Ойын барысында бала өзіне түрлі рөл қабылдайды, жаңа жағдайға енеді, шешім қабылдайды, қарым-қатынас жасайды және қиялын іске қосады. Сондықтан сабақ барысында дидактикалық ойындар, рөлдік ойындар, сөздік ойындар, логикалық ойындар және жағдаяттық тапсырмаларды пайдалану тиімді. Мысалы, дүниетану сабағында оқушыларға «Сен табиғатты қорғау ұйымының мүшесісің. Мектеп ауласын таза ұстау үшін қандай ұсыныс жасар едің?» деген рөлдік тапсырма беруге болады. Балалар өз ұсыныстарын айтып, плакат немесе шағын жоба дайындай алады. Осындай әрекет арқылы олар қоршаған орта туралы білімдерін қолданып қана қоймай, мәселені шешуге бағытталған шығармашылық идеялар ұсынады.
Шығармашылық тапсырмаларды ұйымдастыруда мұғалім олардың оқушы жасына және білім деңгейіне сәйкес болуына назар аударуы керек. Тым күрделі тапсырма баланың қызығушылығын төмендетсе, өте жеңіл тапсырма оның ойлау белсенділігін арттырмайды. Сондықтан тапсырмалар біртіндеп күрделеніп, оқушының мүмкіндігін ескеруі қажет. Бір тапсырманы орындаудың бірнеше жолын ұсыну немесе оқушыға таңдау мүмкіндігін беру де шығармашылық еркіндікті арттырады. Мәселен, белгілі бір тақырып бойынша бала әңгіме жаза алады, сурет сала алады, шағын көрініс қоя алады немесе постер әзірлей алады. Мұндай таңдау барысында оқушы өзінің қызығушылығы мен қабілетіне сәйкес әрекет түрін таңдап, нәтижеге жауапкершілікпен қарайды.
Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық ойлауын дамытуда ашық сұрақтар маңызды орын алады. Жабық сұрақтар көбіне бір ғана нақты жауапты талап етсе, ашық сұрақтар бірнеше жауаптың болуына мүмкіндік береді. «Күзде жапырақтар неге түседі?» деген сұрақ белгілі бір ғылыми жауапты талап етеді, ал «Егер күз мезгілі болмаса, табиғатта қандай өзгерістер болуы мүмкін?» деген сұрақ баланың болжам жасауына, қиялын қолдануына және себеп-салдарлық байланыстарды іздеуіне мүмкіндік береді. Сондықтан мұғалім сабақ барысында репродуктивті сұрақтармен қатар оқушының талдауына, салыстыруына, болжам жасауына және өзіндік пікір білдіруіне бағытталған сұрақтарды көбірек қолдануы қажет.
Сонымен бірге шығармашылық қабілетті дамыту үшін оқушылардың өзара әрекеттесуін дұрыс ұйымдастыру маңызды. Жұптық және топтық жұмыстар кезінде балалар бір-бірінің пікірін тыңдайды, идеяларын салыстырады, ортақ шешімге келеді. Бір оқушы айтқан пікір екінші оқушының жаңа идея ұсынуына түрткі болуы мүмкін. Мұндай бірлескен әрекет барысында баланың қарым-қатынас дағдысы, жауапкершілігі, өз ойын дәлелдеу қабілеті және өзгелердің пікіріне құрметпен қарауы қалыптасады. Мұғалім топтық жұмыста әр оқушының белсенді қатысуына жағдай жасап, тек көшбасшы балалардың ғана емес, тұйық немесе баяу оқушылардың да пікірін айтуына мүмкіндік беруі тиіс.
Шығармашылық қабілетті дамытуда оқушының жеке ерекшелігін ескеру де маңызды. Әр баланың қызығушылығы, ойлау қарқыны, қабылдау тәсілі және өзін көрсету мүмкіндігі әртүрлі болады. Бір оқушы ойын ауызша жақсы жеткізсе, екіншісі сурет немесе сызба арқылы көрсетуі мүмкін, үшіншісі қолмен бір нәрсе жасағанда белсенділік танытады. Сондықтан мұғалім барлық оқушыны бір үлгімен бағаламай, әрқайсысының күшті жағын байқап, оны дамытуға жағдай жасауы қажет. Баланың кішігірім жетістігінің өзін қолдау оның өзіне деген сенімін арттырып, келесі шығармашылық әрекетке ынталандырады.
Оқушының шығармашылық белсенділігін дамыту үшін мұғалімнің өзі де үнемі ізденісте болуы қажет. Шығармашыл мұғалім сабақты бір ғана әдіспен өткізбей, оқу мақсатына сәйкес түрлі тәсілдерді үйлестіреді, оқушының қызығушылығын бақылап, тапсырмаларды соған қарай бейімдейді. Мұғалім дайын материалды жеткізуші емес, баланың ізденісін ұйымдастырушы, бағыт беруші және қолдаушы рөлін атқарғанда ғана оқушы белсенді субъект ретінде қалыптасады. Бастауыш сыныпта қалыптасқан осындай шығармашылық еркіндік кейінгі оқу кезеңдерінде оқушының дербес ойлауына, өз мүмкіндігіне сенуіне және жаңа білімді саналы меңгеруіне берік негіз болады.
Шығармашылық қабілетті дамыту барысында проблемалық оқытудың мүмкіндігі де жоғары. Проблемалық тапсырма оқушыны дайын жауапты қабылдауға емес, белгілі бір мәселенің шешімін өздігінен іздеуге бағыттайды. Мұндай жағдайда бала өз білімін еске түсіреді, жаңа ақпарат іздейді, салыстырады, болжам жасайды және бірнеше нұсқаның ішінен тиімдісін таңдауға тырысады. Мысалы, дүниетану сабағында «Өсімдікке бір апта бойы су құйылмаса, қандай өзгеріс болуы мүмкін?» деген сұрақ қойып, оқушылардан алдын ала болжам жасауды сұрауға болады. Кейін қарапайым бақылау жүргізіп, бастапқы болжам мен нақты нәтижені салыстыру тиімді. Осындай әрекет баланың зерттеушілік қызығушылығын оятып, себеп пен салдарды анықтауға үйретеді.
Зерттеушілік әрекет шығармашылық қабілетті дамытудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бастауыш сынып оқушылары үшін зерттеу міндетті түрде күрделі ғылыми жұмыс түрінде ұйымдастырылмауы керек. Қарапайым бақылау, шағын тәжірибе, сауалнама, ақпарат жинау, салыстыру және нәтижені таныстырудың өзі зерттеушілік дағдыларды қалыптастырады. Мысалы, оқушыларға бір апта ішінде ауа райын бақылап, күнделікті өзгерістерді кестеге түсіру, кейін сол деректер негізінде қорытынды жасау ұсынылуы мүмкін. Бұл тапсырма баланың байқағыштығын арттырып, ақпаратты жүйелеуге, нәтижені түсіндіруге және қорытындыны өз сөзімен айтуға үйретеді.
Шағын жобалар да шығармашылық жұмыстың тиімді формасына жатады. Жоба барысында оқушы белгілі бір тақырыпты зерттеп, ақпарат жинап қана қоймай, оны өзіндік түрде ұсынуға мүмкіндік алады. Мысалы, «Менің отбасымның дәстүрлері», «Туған өлкемнің табиғаты», «Менің сүйікті кітабым», «Мектепті қалай көркейтеміз?» сияқты тақырыптар бастауыш сынып оқушыларына жақын әрі түсінікті. Жоба нәтижесі альбом, постер, шағын кітапша, таныстырылым, макет, сурет немесе ауызша баяндама түрінде болуы мүмкін. Мұнда басты мақсат – сыртқы безендіру ғана емес, баланың өз ойын жоспарлауы, ақпаратты таңдауы, оны өңдеуі және нәтижесін көпшілікке таныстыруы.
Мұғалім шығармашылық тапсырма берген кезде оның нәтижесін ғана емес, орындалу үдерісін де бағалауы тиіс. Кейде оқушының жұмысы техникалық жағынан мінсіз болмауы мүмкін, бірақ оның идеясында жаңашылдық, ерекше көзқарас немесе батыл шешім болуы ықтимал. Егер бағалау тек қатесіз орындалған өнімге бағытталса, оқушы стандартты шешімге ұмтылып, тәуекел етуден қорқуы мүмкін. Сондықтан шығармашылық жұмыста баланың идеясына, ізденісіне, өздігінен әрекет етуіне, түсіндіруіне және жұмысын жетілдіруге талпынысына назар аударған дұрыс.
Қалыптастырушы бағалау шығармашылық белсенділікті қолдаудың тиімді құралы бола алады. Мұғалім «Жақсы», «Дұрыс» деген жалпы бағаның орнына нақты кері байланыс берсе, оқушы өзінің қай тұсы сәтті болғанын және нені жетілдіру керектігін жақсы түсінеді. Мысалы, «Сен оқиғаның қызықты жалғасын ұсындың, енді кейіпкердің әрекетінің себебін тереңірек түсіндірсең, жұмысың одан да мазмұнды болады» деген пікір баланы әрі қолдайды, әрі келесі қадамға бағыттайды. Бұл тәсіл шығармашылық тапсырманы тек баға үшін емес, өзін дамыту үшін орындауға көмектеседі.
Бастауыш сыныпта сөздік шығармашылыққа ерекше көңіл бөлу қажет. Оқушының сөздік қоры молайған сайын оның ойды бейнелі, нақты және еркін жеткізу мүмкіндігі артады. Осы мақсатта еркін әңгіме құрастыру, берілген тірек сөздер арқылы мәтін жазу, сурет бойынша оқиға ойлап табу, жұмбақ немесе жаңылтпаш құрастыру, кейіпкердің атынан хат жазу сияқты жұмыстар өте тиімді. Мысалы, бірнеше сөз беріп, сол сөздердің барлығын қатыстырып шағын әңгіме құрастыру тапсырмасы баланың қиялын ғана емес, тілдік икемділігін де дамытады.
Мәтінмен шығармашылық жұмыс та бастауыш сыныптағы маңызды бағыттардың бірі. Әдеби шығарманы оқығаннан кейін оқушыдан тек мазмұнын айтып беру талап етілсе, оның ойлау мүмкіндігі шектеулі деңгейде қалып қояды. Ал «Оқиға басқаша аяқталса не болар еді?», «Басты кейіпкерге қандай кеңес берер едің?», «Осы шығарманың басқа атауын ойлап тап», «Оқиғаны басқа кейіпкердің атынан баянда» сияқты тапсырмалар мәтінді тереңірек түсінуге ықпал етеді. Мұндай жұмыстар оқушыны автор идеясын қабылдаушы деңгейінен өзіндік пікір білдіруші деңгейіне көтереді.
Суретпен жұмыс та шығармашылық қабілетті дамытуда үлкен мүмкіндік береді. Бастауыш сынып оқушыларының көпшілігі көрнекі ақпаратты жақсы қабылдайтындықтан, сабақта иллюстрация, фотосурет, сызба және бейнелі тапсырмалар қолдану тиімді. Мұғалім бір суретті көрсетіп, «Бұл суретке дейін не болды деп ойлайсың?», «Кейін қандай оқиға болуы мүмкін?», «Суреттегі адамның көңіл күйін қалай түсінесің?» деген сұрақтар арқылы оқушының қиялын және байланыстырып сөйлеуін дамыта алады. Бір сурет негізінде әр оқушының әртүрлі әңгіме құрастыруы шығармашылық ойлаудың жақсы көрсеткіші болып табылады.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуда өнер элементтерін сабақпен байланыстыру да пайдалы. Музыка тыңдап, соған сәйкес сурет салу, белгілі бір мәтін бойынша шағын көрініс құрастыру, табиғат құбылыстарын қимыл арқылы бейнелеу, ертегі кейіпкерлерінің мінезін дауыс ырғағымен жеткізу сияқты әрекеттер баланың эмоционалдық және эстетикалық қабылдауын дамытады. Мұндай тапсырмалар бір жағынан оқу материалын терең игеруге көмектессе, екінші жағынан әр баланың өзіндік қабілетін көрсетуіне мүмкіндік береді.
Пәнаралық байланыс арқылы да шығармашылық мүмкіндікті кеңейтуге болады. Мысалы, дүниетану сабағында өткен табиғат тақырыбын әдебиеттік оқудағы мәтінмен, көркем еңбектегі суретпен және математикадағы есеппен ұштастыру оқушыға білімнің өзара байланысын түсінуге көмектеседі. «Орман» тақырыбын қарастырғанда оқушы орман туралы мәтін оқып, ондағы жануарлар санына байланысты есеп құрастырып, кейін табиғатты қорғауға арналған постер жасай алады. Осындай кешенді тапсырма бірнеше пәндік дағдыны бір уақытта қолдануға мүмкіндік береді және оқушының мәселені жан-жақты қарастыру қабілетін дамытады.
Шығармашылық қабілетті дамытуда цифрлық құралдарды орынды пайдалану да маңызды. Бастауыш сыныпта цифрлық технологияны тек дайын материал көрсету үшін емес, оқушының өз өнімін жасауына мүмкіндік беретін құрал ретінде қолдану тиімді. Мысалы, оқушы шағын электронды кітапша, қарапайым таныстырылым, цифрлық постер немесе суретті әңгіме жасай алады. Мұндай жұмыс барысында бала ақпаратты таңдайды, мәтін жазады, суретпен үйлестіреді және өз жұмысын таныстырады. Дегенмен цифрлық құрал мазмұнды алмастырмауы керек. Негізгі назар оқушының өз ойы мен идеясына аударылғаны дұрыс.
Оқушының қиялын дамытуда «егер…» түріндегі тапсырмалар өте нәтижелі. «Егер жануарлар сөйлей алса…», «Егер бір күнге мұғалім болсаң…», «Егер ағаштар жүре алса…», «Егер су жоғалып кетсе…» сияқты сұрақтар баланың елестету, болжам жасау және ойды жүйелеу қабілетін күшейтеді. Мұндай тапсырмаларды тіл сабақтарында ғана емес, дүниетану, жаратылыстану, математика және көркем еңбек сабақтарында да қолдануға болады. Ең маңыздысы – мұғалім балалардың әртүрлі жауап беруіне мүмкіндік жасап, бір ғана дайын үлгіні талап етпеуі.
Математика сабағында шығармашылықты дамыту үшін стандартты есептермен қатар бірнеше шешімі бар немесе бірнеше тәсілмен орындалатын тапсырмалар беру пайдалы. Мысалы, белгілі бір санды түрлі қосылғыштар арқылы алу, фигураларды бірнеше тәсілмен құрастыру, есептің шартын өзгерту, берілген жауапқа сәйкес есеп құрастыру сияқты жұмыстар оқушының математикалық икемділігін арттырады. «Бұл есепті тағы қалай шығаруға болады?» деген сұрақ оқушыға бір ғана алгоритмге тәуелді болмай, балама жолдарды іздеуге мүмкіндік береді.
Көркем еңбек сабағы шығармашылық қабілетті дамытудың табиғи ортасы болып саналады. Алайда мұнда да барлық балаға бірдей дайын үлгіні көшірту шығармашылықты шектеуі мүмкін. Егер мұғалім тақырып пен негізгі талапты ғана белгілеп, материалды, түсті, композицияны немесе бейнелеу тәсілін таңдауға еркіндік берсе, оқушы өзіндік шешім қабылдайды. Мысалы, «Күзгі бақ» тақырыбында барлық бала бірдей ағаш суретін салудың орнына, әрқайсысы күзді өзінше бейнелеуі мүмкін. Біреуі жапырақтарды аппликация арқылы, екіншісі бояумен, үшіншісі аралас техникамен орындауы ықтимал. Бұл шығармашылық еркіндіктің қарапайым, бірақ тиімді үлгісі.
Шығармашылық орта қалыптастыру үшін сыныпта оқушылардың жұмыстарын көрсету де маңызды. Олардың әңгімелері, суреттері, жобалары, қолөнер бұйымдары немесе шағын зерттеу нәтижелері арнайы бұрышта орналастырылса, бала өз еңбегінің бағаланғанын сезінеді. Бұл басқа оқушыларға да жаңа идея береді. Мұнда жұмыстарды тек «ең үздік» қағидасымен іріктемей, әртүрлі оқушының жетістігін көрсету қажет. Өйткені шығармашылықтың мақсаты тек жарысу емес, әр баланың өзіндік мүмкіндігін ашу.
Мұғалім шығармашылық тапсырмаларды жүйелі түрде ұйымдастырған кезде ғана тұрақты нәтиже қалыптасады. Бір тоқсанда немесе бір оқу жылында бірнеше рет шығармашылық жұмыс өткізу жеткіліксіз. Қысқа да болса әр сабақта ойлануды, таңдау жасауды, өз пікірін білдіруді талап ететін тапсырмалар болғаны жөн. Бұл біртіндеп оқушының ойлау дағдысына айналады. Бала «Мұғалім қандай жауап күтеді?» деп қана емес, «Мен бұл туралы не ойлаймын?», «Тағы қандай жолы бар?» деген сұрақтарға жауап іздей бастайды.
Оқушының шығармашылық қабілеті оның дербестігімен тығыз байланысты. Мұғалім барлық әрекетті өзі жоспарлап, әр қадамды нұсқап отырса, бала орындаушы рөлінде қалып қояды. Ал кейбір шешімді оқушының өзіне қалдыру, тапсырма тақырыбын таңдауға мүмкіндік беру, жұмысын таныстыру формасын өзіне анықтату дербестікті арттырады. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша ақпаратты ауызша таныстыру, постер жасау немесе шағын мәтін жазудың бірін таңдауға болады. Мұндай еркіндік оқушының жауапкершілігін де күшейтеді.
Шығармашылық қабілетті дамытудың тағы бір маңызды шарты – оқуға деген жағымды көзқарасты қалыптастыру. Баланың әрбір әрекеті тек міндет пен талап ретінде қабылданса, шығармашылық белсенділігі төмендеуі мүмкін. Ал сабақта таңдану, қызығушылық, жаңалық ашу сезімі болған кезде бала белсенді қатысады. Мұғалім кейде сабақты жұмбақ сұрақтан, қызықты тәжірибеден, тосын суреттен немесе өмірлік жағдаяттан бастау арқылы оқушының назарын бірден оқу әрекетіне бағыттай алады. Осындай эмоционалдық қызығушылық шығармашылық ойлау үшін қолайлы алғышарт жасайды.
Ата-анамен ынтымақтастық та баланың шығармашылық дамуына әсер етеді. Үйде баланың әр қадамын бақылап, дайын шешімді айтып беру оның өздігінен әрекет етуіне кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан ата-анаға баланың сұрақтарына бірден жауап бере салмай, өзіне ойлануға мүмкіндік беру, кітап оқуына, қолөнер жасауына, табиғатты бақылауына, қарапайым тәжірибелер жүргізуіне жағдай жасау жөнінде кеңес берілуі қажет. Отбасы мен мектеп бір бағытта жұмыс істеген кезде баланың шығармашылық әлеуетін дамыту нәтижелі болады.
Сонымен қатар оқушының бос уақытын мазмұнды ұйымдастырудың да маңызы бар. Кітап оқу, сурет салу, құрастыру, музыкамен айналысу, табиғатта бақылау жасау, театрландырылған ойындарға қатысу және түрлі үйірмелер баланың қызығушылық аясын кеңейтеді. Бірақ шығармашылықты дамыту үшін баланы шамадан тыс үйірмеге қатыстыру емес, оның шынайы қызығушылығын қолдау маңызды. Еркін әрекет пен демалысқа да уақыт болуы керек, өйткені қиял мен жаңа идея көбіне бала өздігінен ойнаған және қоршаған ортаны еркін зерттеген сәтте пайда болады.
Осылайша бастауыш сыныптағы шығармашылық жұмыс бір реттік ерекше іс-шара емес, күнделікті оқу үдерісінің тұрақты бөлігі болуы қажет. Шығармашылық қабілет жүйелі сұрақ қою, таңдау жасау, жаңа шешім іздеу, өз ойын білдіру, зерттеу, құрастыру, салыстыру және нәтижені таныстыру барысында дамиды. Мұғалім осындай әрекеттерді мақсатты түрде ұйымдастырғанда әр оқушының мүмкіндігін ашуға, оның оқу белсенділігін арттыруға және дербес тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуда мұғалімнің кәсіби шеберлігі шешуші рөл атқарады. Мұғалім әр оқушының бойындағы қабілетті байқап, оны дер кезінде қолдай білуі қажет. Кейбір оқушылар сабақ барысында белсенділік танытып, өз ойын ашық айтса, кейбір балалар шығармашылық мүмкіндігін бірден көрсете алмауы мүмкін. Сондықтан мұғалім баланың сыртқы белсенділігіне ғана қарап қорытынды жасамай, оның тапсырманы орындау тәсіліне, қызығушылығына, сұрақтарына, қиялына және өзіндік ойына назар аударғаны дұрыс. Оқушыға сенім білдіру, оның пікірін құрметтеу, шағын жетістіктерін мадақтау шығармашылық белсенділіктің артуына ықпал етеді.
Шығармашылық қабілетті қалыптастыруда тапсырмалардың мазмұны ғана емес, оларды ұсыну тәсілі де маңызды. Бір тапсырманы қызықты жағдаят арқылы ұсыну оқушының ынтасын арттыра алады. Мысалы, қарапайым мәтін құрастыру тапсырмасын «Сен жас жазушысың. Балалар журналына табиғат туралы шағын әңгіме дайында» деген мазмұнда беру оқушыға белгілі бір рөл жүктейді. Ол өзін тапсырманы жай ғана орындаушы емес, белгілі бір өнім жасаушы ретінде сезінеді. Сол сияқты математикада оқушыға «Сыныптастарыңа арналған қызықты есеп ойлап тап», дүниетануда «Өзіңді жас зерттеуші ретінде елестет» деген тапсырмалар беру баланың қызығушылығын арттырады.
Оқушылардың шығармашылық әрекетін дамыту барысында миға шабуыл тәсілін тиімді қолдануға болады. Мұнда белгілі бір мәселе бойынша қысқа уақыт ішінде мүмкіндігінше көп идея айту ұсынылады. Алғашқы кезеңде айтылған жауаптар сынға алынбайды және олардың барлығы қабылданады. Мысалы, «Мектепті оқушылар үшін одан да қызықты ету үшін не өзгертуге болады?» деген сұрақ қойылса, балалар түрлі ұсыныс айтады. Біреуі мектеп ауласында гүл бақшасын жасауды, екіншісі кітап оқу бұрышын ұйымдастыруды, үшіншісі қызықты ойындар алаңын құруды ұсынуы мүмкін. Осындай жұмыс баланың идея ұсынудан қорықпауына, өзгенің пікірін тыңдауына және жаңа ой қалыптастыруына мүмкіндік береді.
Ассоциациялық тапсырмалар да бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық ойлауын дамытады. Мұғалім белгілі бір сөз айтып, соған байланысты ойға келген сөздерді атауды сұрай алады. Мысалы, «Отан» сөзіне оқушылар «туған жер», «отбасы», «Қазақстан», «ауыл», «қала», «табиғат», «тіл» сияқты ассоциациялар айтуы мүмкін. Кейін осы сөздерді пайдаланып шағын мәтін, өлең немесе әңгіме құрастыруға болады. Мұндай тапсырмалар оқушының сөздік қорын молайтып, бір ұғым мен екінші ұғым арасындағы байланысты көруге үйретеді.
Шығармашылық ойлаудың маңызды белгілерінің бірі – бір мәселенің бірнеше шешімін көре білу. Сондықтан сабақ барысында «тағы қандай жолы бар?», «басқаша қалай жасауға болады?», «сен қандай нұсқа ұсынар едің?» деген сұрақтар тұрақты қолданылуы қажет. Мұндай сұрақтарды жиі естіген оқушы бір ғана дұрыс жауапты іздеумен шектелмей, әртүрлі мүмкіндіктерді қарастыруға дағдыланады. Бұл дағды тек сабақта ғана емес, күнделікті өмірде кездесетін мәселелерді шешу кезінде де маңызды.
Оқушыларды өз сұрағын құрастыруға үйретудің де шығармашылық дамуға әсері зор. Дәстүрлі сабақта сұрақты көбіне мұғалім қойып, оқушы жауап береді. Ал оқушыға мәтін немесе белгілі бір тақырып бойынша өзі сұрақ дайындауды ұсыну оның ойлау белсенділігін арттырады. Сұрақ құрастыру үшін бала тақырыпты түсінуі, маңызды ақпаратты ажыратуы және басқаларды ойландыра алатын мәселені анықтауы керек. Мұғалім біртіндеп қарапайым сұрақтардан зерттеушілік сипаттағы сұрақтарға көшуге бағыттай алады.
Шығармашылықты дамытуда ертегі құрастыру тәсілі бастауыш сынып үшін өте қолайлы. Мұғалім оқиғаның басталуын беріп, жалғасын оқушыларға ойландыруы немесе бірнеше кездейсоқ сөзді пайдаланып ертегі құрастыруды тапсыруы мүмкін. Мысалы, «кітап», «жаңбыр», «құс», «сиқырлы есік» сөздерін қолданып әңгіме құрау кезінде әр оқушы өзіндік мазмұн жасайды. Бұл тапсырманың бір ғана дұрыс жауабы болмайтындықтан, бала қиялын еркін пайдаланады. Сонымен қатар оқиға желісін құру, кейіпкерлер әрекетін байланыстыру және ойды аяқтау барысында байланыстырып сөйлеу дағдысы қалыптасады.
Сахналау және рөлдік әрекеттер де шығармашылық әлеуетті ашуға көмектеседі. Әдеби шығармаларды сахналау кезінде оқушы кейіпкердің мінезін түсінуге, оның іс-әрекетін сезінуге және сөзді тиісті дауыс ырғағымен жеткізуге тырысады. Мұғалім дайын сценарийді ғана бермей, балаларға кейбір диалогтарды өздері құрастыруға мүмкіндік жасаса, жұмыстың шығармашылық сипаты арта түседі. Сонымен бірге рөлдік ойындар оқушылардың коммуникативтік қабілетін, сенімділігін және топта жұмыс істеу дағдысын дамытады.
Шығармашылық жұмыстың нәтижелі болуы үшін рефлексия ұйымдастыру да маңызды. Сабақ соңында оқушылардан «Бүгін қандай жаңа нәрсе ойлап таптың?», «Қай тапсырма саған қызықты болды?», «Қандай қиындық кездесті?», «Егер тапсырманы қайта орындасаң, нені өзгертер едің?» деген сұрақтарға жауап алу пайдалы. Мұндай рефлексия оқушыға өзінің әрекетін бағалауға, жетістігін байқауға және алдағы жұмысын жақсарту жолдарын ойластыруға мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бала өз оқуына саналы көзқараспен қарай бастайды.
Шығармашылық қабілетті дамыту үдерісінде оқушылардың қателесу құқығын мойындау қажет. Қателік үшін үнемі сын еститін бала қауіпсіз шешімді таңдауға тырысады және жаңа ой ұсынудан бас тартуы мүмкін. Ал мұғалім қатені талдау, түзету және жаңа білім алу мүмкіндігі ретінде қарастырса, сыныпта еркін шығармашылық орта қалыптасады. «Бұл жолы нәтиже шықпады, басқа қандай тәсілді байқап көруге болады?» деген көзқарас баланы әрекетін жалғастыруға ынталандырады. Осылайша табандылық пен қиындықты жеңе білу қасиеті де қалыптасады.
Мұғалімнің кері байланысында баланың жеке тұлғасын емес, орындаған әрекетін бағалау маңызды. «Сен өте таланттысың» деген жалпы мақтаудан гөрі «Бұл тапсырмада сен мәселені шешудің ерекше жолын ұсындың» немесе «Әңгімеңде қызықты кейіпкер ойлап тапқаның ұнады» деген нақты кері байланыс пайдалырақ. Өйткені оқушы қай әрекетінің сәтті болғанын түсінеді және сол дағдысын одан әрі жетілдіруге талпынады.
Бастауыш сыныпта шығармашылық портфолио жүргізу де тиімді тәсілдердің бірі бола алады. Портфолиоға оқушының белгілі бір кезең ішінде орындаған әңгімелері, суреттері, жобалары, шығармашылық тапсырмалары және зерттеу жұмыстары енгізіледі. Белгілі уақыт өткеннен кейін оқушы өзінің бұрынғы және қазіргі жұмысын салыстырып, қандай өзгеріс болғанын көре алады. Бұл балаға өзінің өсу динамикасын байқауға мүмкіндік береді. Мұғалім үшін де портфолио оқушының қызығушылығы мен жеке даму бағытын анықтауға көмектеседі.
Оқушылардың шығармашылық жұмысын көпшілік алдында таныстыруға мүмкіндік беру де маңызды. Өз жұмысын сыныптастарына көрсету немесе баяндау кезінде бала ойын жүйелеуге, маңызды ақпаратты таңдауға және сұрақтарға жауап беруге үйренеді. Сонымен бірге оның өзіне деген сенімділігі артады. Таныстырылым міндетті түрде ұзақ немесе күрделі болмауы қажет. Бастауыш сыныпта екі-үш минуттық әңгіме, шағын сурет немесе постерді түсіндірудің өзі пайдалы тәжірибе болып табылады.
Шығармашылық жұмысты жарысқа айналдырып жібермеу маңызды. Әрине, байқаулар мен сайыстар балаларды ынталандыруы мүмкін, бірақ шығармашылықтың негізгі мақсаты тек бірінші орын алу болмауы керек. Егер үнемі бірнеше үздік оқушы ғана мадақталатын болса, қалған балалар өз мүмкіндігін төмен бағалауы ықтимал. Сондықтан мұғалім «ең қызықты идея», «ерекше шешім», «ұтымды дәлел», «жақсы безендіру», «сәтті топтық жұмыс» сияқты түрлі қырларын атап өтіп, оқушылардың әртүрлі жетістіктерін көрсетуі қажет.
Бастауыш мектептегі шығармашылық әрекет баланың эмоционалдық дамуына да ықпал етеді. Әңгіме жазу, сурет салу, музыка тыңдау немесе рөлдік ойын кезінде бала өз сезімдерін білдіруге мүмкіндік алады. Бұл оның өзін және айналасындағы адамдарды жақсырақ түсінуіне көмектеседі. Кейіпкерлердің әрекетін талқылау барысында оқушы басқа адамның жағдайын сезінуге, оның көзқарасын түсінуге және өз пікірін мәдениетті түрде жеткізуге үйренеді. Осы тұрғыдан шығармашылық жұмыс тұлғаның әлеуметтік және адамгершілік қасиеттерін дамытуға да ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды шығармашылық тапсырмалармен байланыстыру да үлкен тәрбиелік мәнге ие. Қазақ халқының ертегілері, мақал-мәтелдері, жұмбақтары, ұлттық ойындары, салт-дәстүрлері мен қолөнер үлгілері бастауыш сынып оқушылары үшін мазмұнды материал бола алады. Мысалы, мақалдың жалғасын өзінше түсіндіру, ұлттық дәстүр туралы шағын әңгіме жазу, ою-өрнек негізінде жаңа композиция жасау, ұлттық ойынның жаңа ережесін ұсыну сияқты жұмыстар оқушының шығармашылық қабілетін дамытумен қатар ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады.
Оқушыларға табиғи материалдармен жұмыс істеу де шығармашылық әрекетті жандандырады. Жапырақ, бұтақ, тас, қағаз, мата және басқа қауіпсіз материалдарды пайдаланып түрлі композициялар жасау кезінде бала заттардың қалыпты қызметінен басқа мүмкіндігін көруге үйренеді. Мысалы, күзгі жапырақтан жануар бейнесін жасау немесе қарапайым геометриялық фигуралардан жаңа зат құрастыру дивергентті ойлауды дамытады. Мұндай тапсырмалар әсіресе қолмен әрекет етуді ұнататын балалар үшін тиімді.
Шығармашылық қабілетті дамытуда оқушыға жеткілікті уақыт беру қажет. Кейде мұғалім сабақ қарқынына байланысты жауапты тез талап етеді. Алайда барлық оқушы бірдей жылдамдықпен ойлай бермейді. Кейбір балаларға тың идеяны қалыптастыру үшін сәл көбірек уақыт қажет. Сондықтан күрделі ашық тапсырмаларда ойлануға мүмкіндік беріп, бірден дайын жауап ұсынбаған дұрыс. Бұл әсіресе сабақта көп сөйлемейтін, бірақ терең ойлана алатын оқушылардың мүмкіндігін көрсетуіне жағдай жасайды.
Мұғалім шығармашылық тапсырмаларды жоспарлау барысында нақты оқу мақсатын да ұмытпауы керек. Шығармашылық әрекет сабақтың мазмұнынан бөлек ұйымдастырылатын қосымша ойын емес, оқу мақсатына жетуге қызмет етуі қажет. Мысалы, мәтіннің негізгі ойын анықтау мақсаты болса, оқушыларға шығарманың жаңа атауын ұсыну және оны неге таңдағанын дәлелдеу тапсырмасы берілуі мүмкін. Бұл әрі шығармашылық, әрі оқу мақсатына бағытталған жұмыс болып табылады.
Саралап оқыту шығармашылық қабілеті әртүрлі балаларға қолайлы жағдай туғызады. Бір оқушыға тірек сөздер арқылы әңгіме құрастыру ұсынылса, екінші оқушыға ешқандай тірексіз еркін мәтін жазу тапсырылуы мүмкін. Кейбір бала дайын үлгіге сүйеніп постер жасаса, шығармашылық деңгейі жоғары оқушы өз идеясын толықтай дербес жүзеге асыра алады. Мұндай саралау оқушыны басқа балалармен емес, өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстыруға мүмкіндік береді.
Шығармашылық қабілетті дамыту бір күннің немесе бір тоқсанның жұмысы емес. Ол жүйелі ұйымдастырылған педагогикалық әрекет арқылы біртіндеп қалыптасады. Бастауыш сыныптың алғашқы жылдарында мұғалім қызығушылық пен қиялды қолдауға көбірек көңіл бөлсе, келесі кезеңдерде оқушыны идеяны жоспарлауға, негіздеуге, нәтижесін бағалауға және жетілдіруге бағыттай алады. Осылайша қарапайым шығармашылық әрекеттер біртіндеп саналы және мақсатты ізденіске ұласады.
Қазіргі білім беру жағдайында шығармашылық қабілетті дамыту оқушыны болашақ өмірге дайындаудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Болашақта бала қандай мамандықты таңдаса да, өзгеріске бейімделу, мәселені шешу, ақпаратты талдау және жаңа идея ұсыну қабілеттері қажет болады. Сондықтан бастауыш мектепте шығармашылық ойлауға берілген мүмкіндік тек сабақтағы жетістік үшін емес, баланың ұзақ мерзімді тұлғалық дамуы үшін маңызды.
Мұғалім шығармашылық қабілетті дамыту барысында оқушыларға дайын нәтижені емес, әрекет ету жолын үйретуі тиіс. «Ойлан», «салыстыр», «болжам жаса», «тәжірибе арқылы тексер», «өз нұсқаңды ұсын», «неге олай ойлағаныңды түсіндір» деген әрекеттер үнемі қайталанып отырса, оқушыда ізденушілік ұстаным қалыптасады. Осындай оқушы кез келген жаңа ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны саралап, сұрақ қойып, өзіндік қорытынды жасауға талпынады.
Шығармашылық қабілеті дамыған оқушы өз ойын еркін жеткізумен қатар өзгелердің пікірін тыңдай біледі. Шығармашылық ортада бір мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін түсінген бала басқа адамның көзқарасына құрметпен қарауды да үйренеді. Бұл қазіргі қоғамда қажетті қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады. Сондықтан шығармашылықты дамыту жеке қабілетті жетілдірумен ғана шектелмей, бірлесіп әрекет ету, жауапкершілік алу, пікір алмасу және өзара құрмет сияқты маңызды әлеуметтік дағдыларды қалыптастырады.
Бастауыш сынып мұғалімі үшін ең басты міндет – әр баланың шығармашылық мүмкіндікке ие екенін мойындау. Шығармашылық тек ерекше дарынды балаларға тән қасиет деген түсінік дұрыс емес. Оның көріну деңгейі мен бағыты әртүрлі болғанымен, әр оқушының жаңа нәрсе ойлап табуға, өзіндік шешім ұсынуға, қиялдауға және жаңалық ашуға мүмкіндігі бар. Мұғалім сол мүмкіндікті дер кезінде байқап, қолайлы орта ұйымдастырса, оқушы өзінің қабілетіне сеніп, белсенді әрекет ете бастайды.
Осы тұрғыдан алғанда шығармашылық тапсырмалардың сабақта жүйелі қолданылуы бастауыш сынып оқушысының танымдық белсенділігіне, оқу мотивациясына және дербестігіне оң әсер етеді. Мұндай оқушы оқу материалын жай ғана есте сақтауға емес, оның мәнін түсінуге, қолдануға және түрлендіруге тырысады. Білімді шығармашылық тұрғыдан меңгеру оның есте ұзақ сақталуына да ықпал етеді. Өйткені бала дайын ақпаратты ғана қабылдамай, онымен белсенді жұмыс істейді.
Қорытынды. Бастауыш сыныпта оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту – жан-жақты дамыған, дербес ойлайтын, білімін өмірлік жағдайда қолдана алатын тұлға қалыптастырудың маңызды шарттарының бірі. Шығармашылық қабілет өздігінен қалыптаспайды. Оның дамуы үшін мұғалім мақсатты және жүйелі педагогикалық жұмыс ұйымдастыруы қажет. Оқушының еркін ойлауына мүмкіндік беру, ашық сұрақтар қою, проблемалық жағдаяттар ұйымдастыру, ойын элементтерін, зерттеушілік және жобалық жұмыстарды қолдану, мәтінмен шығармашылық жұмыс жүргізу, пәнаралық байланысты жүзеге асыру және баланың жеке ерекшелігін ескеру шығармашылық қабілетті дамытудың тиімді жолдары болып табылады. Сонымен қатар сыныптағы психологиялық ахуалдың қолайлы болуы, оқушының қателесуден қорықпауы, әр пікірдің құрметтелуі және нақты кері байланыстың берілуі маңызды. Мұғалім шығармашылық тапсырмаларды сабақтың оқу мақсатымен байланыстырып, оларды жүйелі түрде ұйымдастырғанда ғана тұрақты нәтиже қалыптасады. Бастауыш мектеп кезеңінде баланың табиғи қызығушылығы мен қиялын қолдау оның кейінгі оқу әрекетіне берік негіз қалайды. Шығармашылық тұрғыдан ойлайтын оқушы дайын шешімді күтпейді, мәселенің мәнін түсінуге, түрлі жолдарды салыстыруға, өз пікірін дәлелдеуге және жаңа шешім ұсынуға талпынады. Осындай қасиеттердің қалыптасуы баланың тек білім алуына емес, өмір бойы дамуға қабілетті тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік береді. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі әр сабақты оқушы үшін жаңалық ашуға, ізденуге, тәжірибе жасауға және өз мүмкіндігін көрсетуге жағдай туғызатын орта ретінде ұйымдастыруы қажет. Әр баланың бойындағы шығармашылық әлеуетті байқап, оған сенім білдіру және дамыту – сапалы бастауыш білім берудің маңызды көрсеткіштерінің бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, қолданыстағы редакция.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991.
- Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: ИНТОР, 1996.
- Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа, 1988.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Эверо, 2004.
- Жарықбаев Қ.Б. Психология. – Алматы: Білім, 1993.
- Тұрғынбаева Б.А. Мұғалімнің шығармашылық әлеуетін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту: теория және тәжірибе. – Алматы, 2005.
- Қараев Ж.А. Оқытудың педагогикалық технологиялары және білім сапасын арттыру мәселелері. – Алматы.
- Аймауытов Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.