ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ ТАПҚЫРЛЫҚ: КЕЙІПКЕРЛЕР ШЕШІМІН САЛЫСТЫРУ

Қазақ ертегілеріндегі кейіпкерлер қиындықты әртүрлі жолмен жеңеді. Бірі батылдығына сүйенсе, екіншісі достарының көмегіне жүгінеді, үшіншісі байқағыштығы мен сөзге ұтқырлығының арқасында тығырықтан шығады. Осындай шығармаларды оқығанда кейіпкердің жеңіске жеткені ғана емес, оған қалай жеткені де қызықтырады. Ол нені байқады? Өзгелер ескермеген қандай белгіге назар аударды? Қарсыласының ойын қалай түсінді? Неліктен бірнеше мүмкіндіктің ішінен дәл сол шешімді таңдады? Бұл сұрақтар ертегіні мазмұндап берумен шектелмей, кейіпкердің ойлау әрекетін зерттеуге жетелейді. Тапқырлықты осы тұрғыдан қарастырғанда, оның жай ғана тез жауап айту емес, жағдайды түсіну, маңызды белгіні ажырату және орынды шешім табу қабілеті екені байқалады.

Тақырыптың өзектілігі ертегі мазмұнындағы ақыл-ой әрекеттерін оқушының күнделікті тәжірибесімен байланыстыру мүмкіндігінен көрінеді. Оқушы сабақта күрделі тапсырмаға кездеседі, топтық жұмыста пікірін дәлелдейді, достарымен қарым-қатынаста түсініспеушілікті шешуге тырысады. Осындай жағдайларда дайын жауапты білу жеткіліксіз болуы мүмкін. Мәселені басқа қырынан қарастыру, асықпай ойлану, бірнеше нұсқаны салыстыру қажет болады. Ертегі кейіпкерлерінің әрекетін талдау осындай ойлау жолдарын көркем шығарма арқылы байқауға мүмкіндік береді. Дегенмен әдеби туындыдағы әрбір айланы өмірде қайталау дұрыс емес. Сондықтан зерттеуде шешімнің тапқырлығымен бірге оның адамгершілік сипатын, кімге пайда немесе зиян келтіретінін де қарастыру маңызды.

Зерттеудің мақсаты — қазақ ертегілеріндегі кейіпкерлердің қиындықты шешу жолдарын салыстырып, тапқырлықтың байқалу ерекшеліктерін анықтау. Осы мақсатқа сәйкес кейіпкердің алдында тұрған міндетті белгілеу, оның пайдаланған мәліметін қарастыру, таңдаған әрекетін түсіндіру және нәтижесін бағалау көзделеді. Зерттеу нысаны ретінде «Аяз би», «Тазшаның қырық өтірігі» және Алдаркөсе мен Шықбермес Шығайбай туралы шығармалар алынды. Алдаркөсе туралы туындылар аңыздық және сатиралық әңгімелермен де сабақтас болғандықтан, мұнда олар ертегілік баяндаулармен салыстырыла қарастырылады. Жұмыстың негізгі әдістері — мәтінді мұқият оқу, салыстыру, кейіпкер әрекетін талдау және жинақтау. Төмендегі тұжырымдар мәтіндік талдауға негізделеді; сауалнама немесе тәжірибе нәтижелері ретінде ұсынылмайды.

Зерттеудің бастапқы болжамы мынадай: кейіпкерлердің тапқырлығы әртүрлі әрекет арқылы көрінгенімен, олардың шешімдерінде ортақ ойлау қадамдары болуы мүмкін. Кейіпкер алдымен жағдайды аңғарады, содан кейін маңызды белгіні табады, өз мүмкіндігін бағалайды және әрекет етеді. Алайда бұл қадамдар барлық ертегіде бірдей ретпен берілмеуі ықтимал. Кейбір туындыда шешімге алып келген ой кеңінен түсіндірілсе, енді бірінде оқырман оны кейіпкердің сөзі мен ісінен өзі аңғарады. Сондықтан зерттеу барысында алдын ала жасалған болжамды мәтінге күштеп сәйкестендіру емес, шығарманың өзіндегі дәлелге сүйену қажет. Мұндай ұстаным кейіпкерді біржақты мақтаудан немесе оның барлық әрекетін дұрыс деп қабылдаудан сақтайды.

Тапқырлық ұғымын зеректік, шешендік, айлакерлік және даналық ұғымдарымен байланыстыра қарастыруға болады. Зеректік адамның жағдайды тез аңғаруынан байқалады. Шешендік ойды әсерлі әрі түсінікті жеткізуге қатысты. Айлакерлік мақсатқа жету үшін өзгеше амал қолдануды білдіруі мүмкін, бірақ оның адамгершілік бағасы қолданылған жағдайға тәуелді. Даналық болса, бір сәттік жеңістен кеңірек ұғым: ол шешімнің болашағын, салдарын, өзге адамдарға әсерін ескеруді талап етеді. Осы зерттеуде тапқырлық аталған қабілеттердің кейбірін біріктіретін, нақты қиындыққа сәйкес орынды жол табудан көрінетін қасиет ретінде қарастырылады. Демек, тапқыр жауап міндетті түрде ұзақ немесе күрделі болмайды. Кейде қысқа сөздің өзі жағдайдың мәнін дәл ашуы мүмкін.

«Аяз би» ертегісінің бастапқы оқиғасында хан уәзірлеріне адамның, құстың және шөптің жаманын табуды тапсырады. Уәзірлердің Жаманды бағалауы оның сыртқы көрінісі мен әлеуметтік жағдайына байланысты қалыптасады. Ал Жаман шөп пен құс туралы пікірін өмірлік тәжірибесі арқылы түсіндіреді. Мысалы, шеңгелдің отын ретінде пайдаға жарайтынын айтады. Бұл эпизодта кейіпкердің ерекшелігі тек өзгеше жауап беруінде емес, сол жауабының себебін көрсетуінде жатыр. Уәзірлердің алғашқы шешімі мен Жаманның түсіндіруі бағалау өлшемдерінің әртүрлі екенін танытады. Ертегідегі өсімдіктер мен құстарға қатысты бағаларды ғылыми жіктеу ретінде қабылдауға болмайды: олар көркем мәтіндегі кейіпкер пайымын және оқиғаның идеясын ашуға қызмет етеді.

Осы эпизодты талдауда «Кейіпкер дұрыс жауап берді ме?» деген сұрақпен қатар «Ол ненің негізінде жауап берді?» деген сұрақты қою пайдалы. Бірінші сұрақ нәтижеге бағытталса, екіншісі ойлау жолын ашады. Зерттеуші оқушы пікір мен дәлелді бөлек көрсетуге үйренеді. Мысалы, адамның бір затты ұнатпауы сол заттың мүлде пайдасыз екенін дәлелдемейді. Бағалау үшін оның қандай жағдайда қолданылатынын, басқа қандай қасиеттері бар екенін қарастыру қажет. Бұл — ертегідегі жағдайдан туындайтын зерттеушілік сұрақ. Оны күнделікті өмірмен байланыстырып, сыртқы әсерге сүйенген пікірдің неліктен толық болмауы мүмкін екенін талқылауға болады.

«Аяз би» мәтінін оқуда назар аударатын тағы бір мәселе — дәлел мен көркем шарттылықтың арақатынасы. Ертегіде ақылды кейіпкердің қабілеті кейде ерекше дәрежеде көрсетіледі. Сондықтан мәтінде кездесетін әрбір қорытындыны шынайы өмірдегі сенімді зерттеу тәсілі деп қабылдауға болмайды. Әдеби талдау «Оқиға ішінде бұл жауап қандай қызмет атқарады?» деген сұраққа жауап берсе, ғылыми тексеру «Осы тұжырымды нақты өмірде қандай деректер растайды?» деген сұрақты қояды. Екі сұрақтың айырмасын түсіну оқушының әдеби шығарманы бағалауына кедергі келтірмейді. Керісінше, ол көркем қиялды құрметтеумен қатар, деректің жеткіліктілігін тексеруге дағдыланады.

«Тазшаның қырық өтірігі» шығармасында тапқырлықтың басқа түрі көрінеді. Қарастырылған нұсқада хан шындық араласпайтын қырық ауыз өтірік әңгіме айтуды шарт етеді, ал Тазша бала осы сөз сынағына қатысады. Мұндағы күрделілік — жай ғана шындыққа сәйкес келмейтін сөйлемдер айтуда емес, оларды тыңдауға қызықты баяндауға айналдыруда. Кейіпкердің мүмкіндігі оның сөзді ұйымдастыруынан, тосын байланыстар жасауынан және әңгімені жалғастыруынан танылады. Бұл шығармадағы «өтірік» ұғымын күнделікті өмірдегі біреуді жаңылыстырып, зиян келтіру мақсатындағы алдаумен бірдей бағалау дәл болмайды. Оқиғада ол алдын ала белгіленген көркем сөз сайысының шарты ретінде берілген.

Осы туындыны зерттеу шығармашылық ойлаудың қалай көрінетінін қарастыруға мүмкіндік береді. Шығармашылық жауап бұрыннан белгілі заттарды мүлде жаңа байланысқа түсіру арқылы жасалуы мүмкін. Алайда тосындықтың өзі жеткіліксіз: тыңдаушы ойдың жалғасын түсіне алуы керек. Осыдан зерттеу үшін маңызды екі өлшем шығады. Біріншісі — жаңалық, яғни жауаптың күтпеген болуы. Екіншісі — байланыстылық, яғни ойлардың бір-бірімен ұштасуы. Оқушы кез келген қиялға құрылған әңгімені осы өлшемдермен талдай алады. Әңгімеде таңғалдыратын көрініс бар ма, ол келесі оқиғамен қалай байланысады, баяндау барысында бастапқы шарт сақтала ма деген сұрақтар шығарманың құрылысын түсінуге көмектеседі.

Сөз тапқырлығын зерттегенде жылдамдық пен сапаны ажырату қажет. Тез айтылған жауап әрдайым ұтымды бола бермейді. Оның жағдайға сәйкестігі, түсініктілігі және мағыналық дәлдігі маңызды. Сондықтан оқушының тапқырлығын тек кідірмей сөйлеуімен бағалау дұрыс емес. Кейбір бала ойланып барып мазмұнды жауап береді, ал екіншісі ойын бірден жеткізеді. Ертегі кейіпкерінің тосыннан жауап беруі көркем әсерді күшейтуі мүмкін, бірақ оқу үдерісінде әр оқушыға ойлануға мүмкіндік берілуі керек. Бұл тұжырым зерттеу тақырыбын сабақтағы пікірталаспен байланыстырады: басты назар жауаптың қаншалықты тез айтылғанына емес, оның қалай негізделгеніне аударылады.

Алдаркөсе мен Шықбермес Шығайбай туралы мәтінде тапқырлық адам мінезін байқаумен ұштасады. «Атамұра» баспасының оқу материалындағы эпизодта Алдар келген кезде үйдегілер қолдарындағы ас әзірлеуге қатысты заттарын жасырып, басқа іспен айналысып отырғандай болады. Осы көрініс кейіпкерлердің қонақты қабылдауға ниеті мен сыртқы әрекеті арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Алдардың тапқырлығын зерттеу үшін оның қарсы алдындағы адамдардың ісін қалай аңғаратынына назар аударуға болады. Мұндағы күлкі жекелеген сөзден ғана емес, жағдайдың өзінен туады: жасырғысы келген әрекет оқырманға белгілі болып тұрады. Сараңдықтың әшкереленуі оқиғаның сатиралық сипатын ашады.

Бұл туындыны талдауда «Кім кімді жеңді?» деген сұрақтан әрі қарай өту маңызды. Зерттеуші «Қарсылас қандай әрекет күтті?», «Кейіпкер сол күтуді қалай өзгертті?», «Оқырман не себепті күледі?» деген сауалдар қоя алады. Осы сұрақтар кейіпкер мінезі мен оқиға дамуының арасындағы байланысты анықтауға көмектеседі. Күлкілі жағдайдың астарында қандай әлеуметтік мінез сыналатынын ашу да қажет. Сонымен бірге шығармадағы айлаға адамгершілік тұрғысынан баға берілуі тиіс. Қандай да бір кейіпкердің жағымды бейне болуы оның барлық амалын өмірде қолдануға болады дегенді білдірмейді. Әдеби талдау әрекетті түсіндіреді, ал адамгершілік бағалау оның орынды не орынсыз жақтарын саралайды.

Үш шығарманы салыстыру үшін ортақ өлшем қажет. Егер бір кейіпкердің сөзін, екіншісінің тек жеңісін, үшіншісінің сыртқы бейнесін салыстырсақ, қорытынды бірізді болмайды. Сондықтан бұл жұмыста салыстырудың бес өлшемі ұсынылады: қиындықтың сипаты, шешімге қажетті мәлімет, ойлау тәсілі, әрекеттің нәтижесі және адамгершілік бағасы. Мұндай өлшемдер зерттеуді реттейді. Оқушы алдымен әр шығармаға бірдей сұрақ қояды, содан кейін ұқсастық пен айырмашылықты анықтайды. Салыстырудағы мақсат бір кейіпкерді міндетті түрде басқалардан жоғары қою емес. Әрқайсысының қандай жағдайда, қандай қабілет арқылы ерекшеленетінін түсіндіру маңызды.

Төмендегі кесте — қарастырылған эпизодтарға сүйеніп ұсынылған талдау үлгісі.

Салыстыру негізінде тапқырлықтың бір ғана үлгісі болмайтынын байқауға болады. Осы жұмыста оның үш қыры шартты түрде ажыратылды: дәлелдеуге негізделген тапқырлық, шығармашылық тапқырлық және қарым-қатынаста байқалатын тапқырлық. Бұл атаулар барлық фольклорлық шығарманы қамтитын дайын ғылыми жіктеу ретінде ұсынылмайды. Олар таңдалған мәтіндерді түсіндіру үшін қолданылған жұмыс ұғымдары болып табылады. Дәлелдеуге негізделген тапқырлықта пікірдің себебі маңызды; шығармашылық тапқырлықта жаңа байланыс құру басым; қарым-қатынастағы тапқырлықта адамның ниетін түсіну мен жағдайға сәйкес жауап беру алға шығады. Бір кейіпкердің бойында осы қасиеттердің бірнешеуі қатар кездесуі мүмкін.

Кейіпкерлердің шешімін зерттеуде «белгі» мен «жорамал» ұғымдарын ажыратудың да пайдасы бар. Белгі — мәтінде көрсетілген сөз, қимыл немесе оқиға. Жорамал — сол белгіге сүйеніп жасалған түсіндіру. Мысалы, кейіпкердің үнсіз қалуы мәтіндік белгі болуы мүмкін, бірақ оның міндетті түрде қорыққанын айту үшін қосымша негіз керек. Ол ойланып, ашуланып немесе жағдайды бақылап тұруы да ықтимал. Сондықтан зерттеуші өз түсіндіруін мәтіннің өзімен шатастырмауы тиіс. «Мәтінде осылай көрсетілген» және «Меніңше, бұл әрекет мынаны білдіреді» деген тұжырымдардың арасы айқын болғанда ғана жұмыс дәлелді болады.

Тапқыр шешімнің пайда болуын түсіндіретін қарапайым талдау жолын ұсынуға болады: жағдайды анықтау, маңызды белгіні табу, ықтимал әрекеттерді салыстыру, шешімді таңдау, салдарын бағалау. Бұл — кейіпкерлердің санасында дәл осындай ретпен жүргені дәлелденген үдеріс емес, оқушыға мәтінді талдауға арналған тәсіл. Мәселен, кейіпкердің алдында қандай мүмкіндік болғанын қарастырғанда, оқушы оқиғаны мұқият қайта оқуға мәжбүр болады. «Ол басқа жолды таңдай алар ма еді?» деген сұрақ та пайдалы. Алайда ұсынылған балама шығармадағы жағдайға сәйкес келуі керек. Кейіпкерде болмаған құралды немесе оған белгісіз мәліметті пайдаланып шешім ұсыну салыстырудың дәлдігін төмендетеді.

Шешімді бағалаудың тағы бір өлшемі — оның қысқа және ұзақ мерзімді салдары. Кейіпкер бір сәтте қарсыласын жеңуі мүмкін, бірақ сол әрекеттің кейінгі қарым-қатынасқа қалай әсер ететіні бөлек мәселе. Оқырман осы айырмашылықты байқағанда, тапқырлықты тек жеңіспен өлшеуден бас тартады. Ақылды әрекет мәселені шешумен бірге жаңа қиындық туғызбауға ұмтылуы керек деген пікірді талқылауға болады. Бұл жерде ертегі міндетті түрде дайын жауап бермейді. Оның құндылығы оқушыны ойландыруында: ұтымды амал әрдайым әділ ме, қарсыласын ұялту қажет пе, өз мүддесін қорғаудың басқа жолы бар ма деген сұрақтар туындайды.

Адамгершілік бағалау кезінде кейіпкердің мақсаты, қолданған құралы және нәтижесі бірге қарастырылады. Жақсы мақсаттың болуы кез келген құралды ақтай бермейді. Сол сияқты әрекеттің сырттай айлаға ұқсауы оның мәнін толық түсіндірмейді. Қысымнан қорғану, әділетсіздікті әшкерелеу және біреудің сенімін пайдаланып жеке пайда табу арасында айырмашылық бар. Оқушы осы жағдайларды ажыратуға тырысқанда, оның пікірі тереңдейді. Ол кейіпкерді «жақсы» немесе «жаман» деп қана сипаттамай, белгілі бір әрекеттің не себепті орынды не күмәнді екенін түсіндіреді. Мұндай бағалау пікірталасқа мүмкіндік береді, өйткені бір оқиғаға қатысты әртүрлі дәлелді көзқарас болуы мүмкін.

Тақырыптың тілдік жағы да назар аударуға тұрарлық. Тапқырлық кейде әрекет арқылы, кейде сөздің дәл таңдалуы арқылы беріледі. Оқушы кейіпкердің жауабында сұрақ, астар, салыстыру, қайталау немесе тосын мағына бар-жоғын анықтай алады. Бірақ көркем тәсілді атаумен шектелу жеткіліксіз. Оның қандай әсер тудыратынын түсіндіру керек. Мысалы, қысқа жауап кейіпкердің сенімділігін көрсетуі мүмкін, ал ұзақ баяндау тыңдаушының назарын ұстап тұруға қызмет етуі ықтимал. Мұндай тұжырымдар нақты мәтін үзіндісімен тексеріледі. Осылайша әдебиет пен қазақ тілі пәндеріндегі білім өзара байланысып, сөздің мазмұнға қалай қызмет ететіні ашылады.

Ертегілерді салыстырғанда олардың нұсқалық ерекшелігін ескеру қажет. Ауызша тараған шығарманың әр жинақта берілген оқиғасы, кейіпкер сөзі немесе аяқталуы өзгеруі мүмкін. Сондықтан ғылыми жұмыста пайдаланылған нұсқаны нақты көрсету маңызды. Бір кітаптағы басталуын екінші сайттағы аяқталуымен біріктіріп, оны тұтас бір мәтіндей талдауға болмайды. Егер бірнеше нұсқа салыстырылса, бұл арнайы белгіленуі керек. Мысалы, бір нұсқада кейіпкердің сөзі кеңірек беріліп, екіншісінде оқиға қысқартылуы мүмкін. Осы айырмашылықтың кейіпкер тапқырлығын қабылдауға қалай әсер ететінін зерттеу жұмысты тереңдетеді және дереккөзбен ұқыпты жұмыс істеуге үйретеді.

Зерттеудің практикалық өнімі ретінде «Кейіпкер шешімінің картасын» әзірлеуге болады. Картаға шығарманың атауы, алынған эпизод, қиындық, мәтіндік белгі, кейіпкердің шешімі, нәтижесі және зерттеушінің бағасы енгізіледі. Әр бөлім қысқа әрі нақты толтырылады. Әсіресе мәтіндік белгі мен оқушының жеке пікірін бөлек жазу маңызды. Карта бірнеше ертегіге толтырылғаннан кейін салыстыру жеңілдейді: қай кейіпкердің дәлелге, қайсысының сөзге, қайсысының жағдайды байқауға сүйенгені көрінеді. Мұндай өнімді әдебиет сабағында, кітап оқу үйірмесінде немесе ғылыми жобаны қорғау кезінде пайдалануға болады.

Ғылыми жұмысты қорғау кезінде «Ең тапқыр кейіпкер кім?» деген сұрақ қойылуы мүмкін. Оған бірден есім атаудан гөрі, алдымен бағалау өлшемін түсіндірген дұрыс. Егер өлшем дәлелдің анықтығы болса, бір кейіпкер алға шығуы мүмкін; егер шығармашылық тосындық немесе қарым-қатынас жағдайын аңғару бағаланса, нәтиже өзгереді. Демек, салыстырудан шығатын маңызды тұжырым — тапқырлық жағдайға тәуелді қабілет. Бір ортада тиімді болған тәсіл екінші жағдайда жарамсыз болуы ықтимал. Осыны түсіну оқушыны дайын амал іздеуден гөрі, міндеттің ерекшелігін анықтауға бағыттайды.

Жүргізілген мәтіндік салыстыру қазақ ертегілеріндегі тапқырлықты бірнеше қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Ол байқағыштықпен, дәлелді пікірмен, шығармашылық қиялмен, тілдік шеберлікпен және адам мінезін түсінумен ұштасады. Кейіпкер шешімінің құндылығы тек тосындығында емес, жағдайға сәйкестігінде және оның салдарында көрінеді. Сондықтан ертегіні зерттеу барысында оқиғаның аяқталуына ғана емес, шешімге алып келген белгілерге назар аудару қажет. Бұл жұмыс оқушыны мәтінді қайта оқуға, пікірін негіздеуге және өз түсіндіруінің шегін тануға үйрететін талдау үлгісін ұсынады.

Қазақ ертегілеріндегі ақылмен әрекет ететін кейіпкерлер оқырманға қиындықтың алдында ойлануға болатын кеңістік бар екенін көрсетеді. Кейде мәселені шешу үшін көп күш емес, дұрыс қойылған сұрақ қажет; кейде үйреншікті пікірді қайта қарау керек; кейде өзгенің сөзін мұқият тыңдау маңызды. Дегенмен тапқырлық жауапкершілікпен ұштасқанда ғана адамға пайдалы қасиетке айналады. Осы тақырыпты зерттеудің басты мәні де осында: кейіпкердің амалын қызықтаумен шектелмей, оның шешімін түсіну, дәлелін тексеру және адамгершілік тұрғысынан бағалау. Сонда ертегі оқушы үшін өткеннен жеткен қызықты әңгіме ғана емес, ойлау мәдениетін дамытуға мүмкіндік беретін көркем мұра ретінде ашылады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Аяз би: қазақ халық ертегісі // Қазақ фольклорының корпусы
2. Тазшаның қырық өтірігі: қазақ халық ертегісі // Қазақ фольклорының корпусы Алдаркөсе мен Шықбермес Шығайбай // Әдебиеттік оқу. 4-сынып. 2-бөлім, 6-тақырып. — «Атамұра» баспасының электрондық оқу материалы