АННОТАЦИЯ
Бұл ғылыми жобада киізден жасалатын бұйымдардың пайдасы мен ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Қазақ халқының ежелден келе жатқан қолөнерінің бірі – киіз басу өнері тұрмыста кеңінен қолданылып, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналған. Жобада киіздің жасалу технологиясы, оның табиғи қасиеттері, адам денсаулығына пайдасы, экологиялық маңызы және қазіргі заманда қолданылу аясы зерттеледі. Сонымен қатар киізден жасалатын бұйымдардың түрлері, олардың тұрмыстағы орны мен тәрбиелік мәні талданады. Зерттеу нәтижесінде киіздің тек ұлттық мұра ғана емес, сонымен қатар қазіргі заман талабына сай экологиялық таза әрі пайдалы материал екендігі дәлелденеді.
Киіз – қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде ерекше орын алатын, табиғи жүннен жасалатын материал. Ол ғасырлар бойы көшпелі өмір салтына бейімделген халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз етіп келген. Киіздің басты ерекшелігі – оның табиғилығында. Қой жүнінен жасалған бұл материал адам ағзасына зиянсыз, керісінше пайдалы қасиеттерге ие. Киіз жылуды жақсы сақтайды, ылғалды сіңіреді және ауа өткізгіштігі жоғары болады.
Қазақ халқы киізді тек тұрмыстық қажеттілік үшін ғана емес, сонымен қатар сәндік және рухани мақсатта да пайдаланған. Киіз үйдің туырлығы мен үзігі, текемет, сырмақ, алаша сияқты бұйымдар – ұлттық мәдениеттің айқын көрінісі. Әсіресе текемет пен сырмақ қазақтың ою-өрнек өнерімен тығыз байланысты. Әрбір ою белгілі бір мағынаға ие болып, халықтың дүниетанымын көрсетеді.
Киіздің пайдасы өте көп. Біріншіден, ол экологиялық таза өнім. Қазіргі заманда синтетикалық материалдардың көбеюі адам денсаулығына кері әсерін тигізуде. Ал киіз – табиғи шикізаттан жасалғандықтан, аллергия туғызбайды және денсаулыққа зиян келтірмейді. Екіншіден, киіз жылуды жақсы сақтайды. Бұл қасиеті оны киім және тұрмыстық бұйымдар жасауға өте қолайлы етеді. Мысалы, киізден жасалған аяқ киімдер (пима, мәсі) қыста аяқты жылы ұстайды.
Үшіншіден, киіздің дыбыс өткізбейтін қасиеті бар. Сондықтан оны қазіргі таңда интерьер дизайнында, дыбыс оқшаулау мақсатында қолдану кеңінен таралып келеді. Сонымен қатар киіз иісті сіңіріп, ауаны тазартуға көмектеседі. Бұл оның тағы бір маңызды артықшылығы болып табылады.
Киіз басу – еңбек пен шеберлікті талап ететін күрделі процесс. Алдымен қой жүнін тазалап, жуып, кептіреді. Содан кейін жүнді түтіп, біркелкі етіп жайып, үстіне ыстық су құйып, орап, бірнеше рет домалатып, басады. Бұл процесс жүн талшықтарының бір-бірімен тығыз байланысуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде берік әрі тығыз материал – киіз пайда болады.
Қазіргі уақытта киізден жасалатын бұйымдардың түрлері көбейіп келеді. Бұрын тек кілем, төсеніш және киіз үй жабдықтары жасалса, бүгінде киізден түрлі сәндік бұйымдар, сөмкелер, ойыншықтар, әшекейлер, тіпті киімдер де жасалады. Бұл киіздің заманауи өмірде де өз маңызын жоғалтпағанын көрсетеді.
Киіздің тағы бір ерекшелігі – оның ұзақ уақытқа шыдамдылығы. Дұрыс күтім жасалған жағдайда киіз бұйымдары бірнеше жыл бойы өз сапасын жоғалтпайды. Сонымен қатар киіз оңай өңделетін материал болғандықтан, оны әртүрлі пішінге келтіруге болады.
Қазақ халқы үшін киіз тек материал емес, ол – ұлттық құндылықтың белгісі. Киізден жасалған бұйымдар арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, дүниетанымы көрініс табады. Сондықтан киіз өнерін сақтау және дамыту – бүгінгі ұрпақтың міндеті.
Бүгінгі таңда киізге деген қызығушылық қайта артып келеді. Әсіресе экологиялық таза өнімдерге сұраныстың көбеюі киіздің маңызын арттырды. Көптеген дизайнерлер киізді заманауи стильде қолдана отырып, жаңа үлгідегі бұйымдар жасап шығаруда. Бұл киіздің болашағы зор екенін дәлелдейді.
Сонымен қатар мектеп оқушылары үшін киізбен жұмыс жасау өте пайдалы. Бұл олардың шығармашылық қабілетін дамытып қана қоймай, еңбекке деген қызығушылығын арттырады. Оқушылар киізден түрлі бұйымдар жасау арқылы ұлттық өнермен танысады және оны құрметтеуге үйренеді.
Киіздің адам денсаулығына да оң әсері бар. Жүннің құрамында табиғи ланолин болады, ол теріге пайдалы әсер етеді. Киіз бұйымдары қан айналымын жақсартып, денені жылы ұстап, суық тиюдің алдын алады. Сондықтан киізден жасалған бұйымдарды қолдану денсаулыққа пайдалы болып табылады.
Қорытындылай келе, киіз – қазақ халқының мәдени мұрасы ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманда да маңызын жоғалтпаған, экологиялық таза, пайдалы және көпқырлы материал. Оны зерттеу және дамыту – болашақ үшін маңызды бағыттардың бірі болып табылады.
Киізден жасалатын бұйымдардың ерекшеліктерін тереңірек қарастыратын болсақ, ең алдымен оның табиғи құрылымына назар аудару қажет. Киіз қой жүнінен жасалатындықтан, оның талшықтары өте тығыз әрі серпімді келеді. Бұл қасиет киізге ерекше беріктік береді. Сонымен қатар жүн талшықтарының өзара байланысуы нәтижесінде киіз су өткізбейтін және жылу сақтайтын материалға айналады. Мұндай қасиеттері оны көшпелі өмір салтына өте қолайлы еткен.
Киіздің тағы бір маңызды ерекшелігі – оның әмбебаптығы. Яғни, киізден әртүрлі мақсатта қолданылатын көптеген бұйымдар жасауға болады. Мысалы, тұрмыстық бұйымдар ретінде төсеніштер, кілемдер, ыдыс-аяққа арналған жабдықтар жасалса, сәндік мақсатта қабырғаға ілетін паннолар, әшекейлер, ойыншықтар дайындалады. Бұл киіздің қолданылу аясының кең екенін көрсетеді.
Киізден жасалатын бұйымдардың ішінде ерекше орын алатыны – текемет пен сырмақ. Бұл бұйымдар қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен безендіріліп, эстетикалық тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да үлкен мәнге ие. Текемет көбінесе еденге төселсе, сырмақ сәндік бұйым ретінде де қолданылады. Олардың бетіне салынған оюлар халқымыздың табиғатқа, өмірге деген көзқарасын білдіреді.
Сонымен қатар киізден жасалатын бұйымдардың бірі – киіз үйдің жабдықтары. Киіз үй – қазақ халқының негізгі баспанасы болған. Оның туырлығы, үзігі, түндігі түгелдей дерлік киізден жасалған. Бұл киіздің жылу сақтау, су өткізбеу қасиеттерінің жоғары екенін дәлелдейді. Қыста жылы, жазда салқын болатын киіз үй – табиғатпен үйлесімділіктің айқын үлгісі.
Киізден жасалған аяқ киімдер де ерекше назар аударуға тұрарлық. Мысалы, пима немесе киіз етік қыстың суығында аяқты қатты суықтан қорғайды. Бұл киіздің жылу сақтау қасиетінің жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар мұндай аяқ киімдер жеңіл әрі ыңғайлы болады.
Қазіргі таңда киізден жасалатын бұйымдар тек дәстүрлі бағытта ғана емес, заманауи стильде де дамып келеді. Дизайнерлер киізді сән индустриясында кеңінен қолдануда. Киізден жасалған сөмкелер, бас киімдер, сәндік бұйымдар қазіргі жастар арасында танымал болып отыр. Бұл киіздің заман талабына сай бейімделе алатын материал екенін көрсетеді.
Киіздің экологиялық маңызы да өте зор. Қазіргі кезде табиғатты қорғау мәселесі өзекті болып отыр. Көптеген синтетикалық материалдар қоршаған ортаға зиян келтіреді және ұзақ уақыт ыдырамайды. Ал киіз табиғи материал болғандықтан, қоршаған ортаға зиян келтірмейді және толықтай ыдырайды. Сондықтан киізден жасалған бұйымдарды пайдалану экологиялық тұрғыдан тиімді болып табылады.
Киіздің тағы бір ерекшелігі – оның денсаулыққа пайдалы әсері. Жүннің құрамында ланолин атты табиғи зат болады. Ол теріні жұмсартып, қан айналымын жақсартады. Сонымен қатар киіз бұйымдары денені жылы ұстап, суық тиюдің алдын алады. Сондықтан киізден жасалған төсеніштер мен киімдер денсаулыққа пайдалы болып саналады.
Киіз басу процесінің өзі де ерекше маңызға ие. Бұл процесс адамдарды еңбекке, шыдамдылыққа, ұқыптылыққа тәрбиелейді. Киіз басу кезінде бірнеше адам бірігіп жұмыс істейді, бұл ұжымдық еңбектің маңызын арттырады. Сонымен қатар бұл процесс халықтың салт-дәстүрімен тығыз байланысты.
Киіз бұйымдарын жасау барысында қолданылатын ою-өрнектердің де өзіндік ерекшеліктері бар. Әрбір ою белгілі бір мағына береді. Мысалы, қошқар мүйіз оюы байлық пен берекені білдірсе, өсімдік тектес өрнектер табиғатпен байланысты көрсетеді. Бұл оюлар арқылы халық өз дүниетанымын жеткізген.
Киізден жасалған бұйымдардың тағы бір артықшылығы – олардың жеңілдігі мен ыңғайлылығы. Бұл әсіресе көшпелі өмір салтында маңызды болған. Киіз бұйымдарын оңай жинап, алып жүруге болады. Бұл олардың практикалық маңызын арттырған.
Қазіргі уақытта киіз өндірісі жаңа технологиялармен толықтырылып отыр. Бұрын қолмен жасалатын көптеген жұмыстар бүгінде арнайы құралдардың көмегімен жүзеге асырылады. Дегенмен дәстүрлі әдістер де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Өйткені олар ұлттық өнердің негізін құрайды.
Киізден жасалатын бұйымдардың тәрбиелік мәні де ерекше. Олар арқылы жас ұрпақ ұлттық мәдениетпен танысады, ата-бабасының өнерін үйренеді. Бұл ұлттық сана-сезімді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар киізбен жұмыс жасау балалардың қол икемділігін, шығармашылық қабілетін дамытады.
Киіз – тек өткеннің мұрасы емес, ол – бүгінгі күннің де, болашақтың да материалы. Оның қасиеттері мен мүмкіндіктері әлі толық зерттелмеген. Сондықтан киізді ғылыми тұрғыдан зерттеу, оның жаңа қолданылу бағыттарын табу – маңызды міндеттердің бірі.
Қорыта айтқанда, киізден жасалатын бұйымдар өзінің табиғилығымен, көпқырлы қасиеттерімен және мәдени маңызымен ерекшеленеді. Олар тек тұрмыстық қажеттілікті қамтамасыз етіп қана қоймай, халықтың рухани құндылықтарын да сақтайды.
Жоғарыда қарастырылған мәліметтерді негізге ала отырып, киізден жасалатын бұйымдардың маңызы мен ерекшеліктері өте кең әрі көпқырлы екенін байқауға болады. Киіз – тек тұрмыстық қажеттілікті өтейтін материал ғана емес, ол қазақ халқының тарихымен, мәдениетімен және дәстүрімен тығыз байланысты құндылық болып табылады. Оның табиғи қасиеттері, адам денсаулығына пайдасы, экологиялық тазалығы және қолданылу аясының кеңдігі киіздің бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпағанын көрсетеді.
Киіздің басты артықшылықтарының бірі – оның табиғилығы. Қой жүнінен жасалған бұл материал адам ағзасына зиянсыз және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз. Қазіргі таңда көптеген жасанды материалдар қоршаған ортаға зиян келтіріп, адам денсаулығына кері әсер етуде. Ал киіз мұндай қауіптерден алыс, сондықтан оны қолдану қазіргі қоғам үшін өте маңызды.
Сонымен қатар киіздің жылу сақтау, дыбыс өткізбеу, ылғал сіңіру сияқты қасиеттері оны тұрмыста кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Бұл қасиеттері киізді тек дәстүрлі бұйымдар жасауда ғана емес, сонымен қатар заманауи өндіріс салаларында да қолдануға жол ашады. Мысалы, қазіргі уақытта киіз интерьер дизайнында, сән индустриясында, тіпті құрылыс саласында да қолданылып келеді.
Киізден жасалатын бұйымдардың ерекшелігі олардың эстетикалық құндылығында да жатыр. Қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен безендірілген киіз бұйымдары ерекше көркемдікке ие. Әрбір ою белгілі бір мағына білдіріп, халықтың дүниетанымын, салт-дәстүрін көрсетеді. Бұл киіз бұйымдарын тек тұрмыстық зат емес, өнер туындысы ретінде де қарастыруға мүмкіндік береді.
Киіз бұйымдарының тәрбиелік мәні де өте жоғары. Олар арқылы жас ұрпақ ұлттық мәдениетпен танысып, ата-баба мұрасын құрметтеуге үйренеді. Сонымен қатар киізбен жұмыс жасау балалардың еңбекке деген сүйіспеншілігін арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Бұл білім беру жүйесінде киіз өнерін оқытудың маңыздылығын көрсетеді.
Зерттеу барысында киіздің денсаулыққа пайдалы екендігі де анықталды. Жүннің құрамындағы табиғи заттар адам ағзасына жағымды әсер етеді. Киізден жасалған бұйымдар денені жылы ұстап, қан айналымын жақсартады және түрлі аурулардың алдын алуға көмектеседі. Сондықтан киіз бұйымдарын күнделікті өмірде қолдану денсаулықты сақтауға ықпал етеді.
Қазіргі уақытта киіз өнері жаңа деңгейде дамып келеді. Дизайнерлер мен шеберлер киізді заманауи үлгіде пайдаланып, жаңа өнімдер жасауда. Бұл киіздің тек дәстүрлі материал ғана емес, болашағы бар, сұранысқа ие өнім екенін дәлелдейді. Сонымен қатар киіз өндірісін дамыту ауыл шаруашылығы мен шағын кәсіпкерлікті қолдауға да мүмкіндік береді.
Киіздің тағы бір маңызды қыры – оның экономикалық тиімділігі. Киізден жасалатын бұйымдарды өндіру үшін күрделі техника немесе қымбат шикізат қажет емес. Бұл оны шағын кәсіп ашуға қолайлы етеді. Ауылдық жерлерде киіз өндірісін дамыту халықтың тұрмыс деңгейін жақсартуға ықпал ете алады.
Қорытындылай келе, киізден жасалатын бұйымдар – қазақ халқының баға жетпес мұрасы. Олар өзінің табиғилығымен, көпқырлы қасиеттерімен және эстетикалық құндылығымен ерекшеленеді. Киіз тек өткеннің белгісі емес, ол қазіргі заманға сай дамып келе жатқан, болашағы зор материал. Сондықтан киіз өнерін сақтау, дамыту және оны кеңінен насихаттау – бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
- Қазақтың дәстүрлі қолөнері. – Алматы: Өнер баспасы
- Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы
- Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы, 1987
- Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. – Алматы
- Интернет материалдары (kk.wikipedia.org және білім беру сайттары)