Қазіргі білім беру жүйесінде ағылшын тілін оқыту үдерісі тек грамматикалық ережелер мен сөздік қорды меңгертумен шектелмей, оқушының функционалдық сауаттылығын, сыни ойлау қабілетін, коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыруға бағытталып отыр. Осы мақсатқа жетудің ең тиімді жолдарының бірі – мәтінмен жүйелі әрі саналы жұмыс жүргізу. Мәтін – тіл үйренудің негізгі құралы, себебі ол тілдік бірліктерді табиғи ортада, мағыналық байланыста ұсынады. Оқушы сөзді жеке жаттағаннан гөрі, оны мәтін ішінде көріп, мағынасын контекст арқылы түсінгенде әлдеқайда тез әрі берік меңгереді. Сондықтан ағылшын тілі сабағында мәтінмен жұмыс жасау – тілдік дағдыларды кешенді дамытудың басты тетігі.
Мәтін – бұл тек сөйлемдер жиынтығы емес, ол белгілі бір ойды жеткізетін, құрылымы бар, мағыналық тұтастыққа ие тілдік бірлік. Мәтін арқылы оқушы жаңа сөздерді, грамматикалық құрылымдарды, сөйлеу үлгілерін, мәдени ақпараттарды қатар игереді. Сонымен қатар мәтін оқу арқылы бала ойлануға, талдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға үйренеді. Яғни мәтінмен жұмыс тек тілдік емес, танымдық дамуға да әсер етеді.
Ағылшын тілін оқытуда мәтінмен жұмыс төрт негізгі дағдыны – тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылымды – қатар дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы мәтінді алдымен тыңдайды, кейін оқиды, мазмұнын талқылайды, соңында сол тақырыпта жазады. Осындай интеграцияланған тәсіл білімнің сапасын арттырып, тілдік материалдың есте ұзақ сақталуына ықпал етеді.
Мәтінмен жұмысты ұйымдастыру бірнеше кезеңнен тұрады: оқу алдындағы кезең, оқу барысындағы кезең және оқудан кейінгі кезең. Әр кезеңнің өзіндік мақсаты мен әдіс-тәсілдері бар. Егер мұғалім осы құрылымды жүйелі сақтаса, сабақ мазмұнды әрі нәтижелі болады.
Оқу алдындағы кезең оқушыны мәтінді қабылдауға психологиялық және танымдық тұрғыдан дайындауға бағытталған. Бұл кезеңде мұғалім оқушылардың қызығушылығын оятып, алдағы мәтін туралы болжам жасатады. Мысалы, тақырыпқа байланысты сурет көрсету, тірек сөздер ұсыну, сұрақтар қою, шағын бейнеролик көрсету сияқты әрекеттер оқушының назарын шоғырландырады. «Бұл мәтін не туралы болуы мүмкін?», «Қандай жаңа сөздер кездеседі деп ойлайсың?», «Бұл тақырып сенің өміріңмен қалай байланысты?» деген сұрақтар оқушыны белсенді ойлауға жетелейді. Нәтижесінде бала мәтінді жай оқып шықпай, ақпаратты саналы түрде іздейді.
Оқу барысындағы жұмыс мәтінді түсінуге бағытталады. Бұл кезеңде тек дауыстап немесе іштей оқу жеткіліксіз. Оқушы мәтінмен белсенді әрекеттесуі тиіс. Мысалы, белгі қойып оқу, негізгі ойды анықтау, таныс емес сөздерді белгілеу, маңызды ақпаратты сызу, бөліктерге бөлу сияқты тәсілдер мәтінді терең түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар «True/False», «Matching», «Multiple choice», «Fill in the gaps» сияқты тапсырмалар оқушылардың назарын мәтін мазмұнына аударып, түсіну деңгейін тексереді.
Оқудан кейінгі кезең шығармашылық пен сыни ойлауды дамытуға бағытталады. Бұл жерде оқушы мәтін мазмұнын қайта өңдейді, өз көзқарасын білдіреді, жаңа өнім жасайды. Мысалы, мәтін бойынша диалог құрастыру, кейіпкерлерді сипаттау, оқиғаны жалғастыру, өз пікірін жазу, рөлдік ойын ұйымдастыру, постер жасау, презентация қорғау сияқты тапсырмалар өте тиімді. Мұндай жұмыстарда тіл шынайы қарым-қатынас құралына айналады.
Мәтін түрлерінің әртүрлі болуы да маңызды. Тек көркем мәтіндермен шектелу жеткіліксіз. Оқушылар ақпараттық мәтіндермен, жарнамалармен, кестелермен, хаттармен, хабарландырулармен, блог жазбаларымен жұмыс жасауы қажет. Себебі өмірде кездесетін мәтіндер әртүрлі форматта болады. Осындай алуан түрлілік функционалдық сауаттылықты қалыптастырады. Оқушы тек әңгіме оқып қана қоймай, қажетті ақпаратты табуды, салыстыруды, қолдануды үйренеді.
Бастауыш сыныпта мәтіндер қысқа, көрнекі, суреттермен толықтырылған болуы тиіс. Ертегілер, тақпақтар, ән мәтіндері, шағын әңгімелер балалардың қызығушылығын арттырады. Бұл жаста ойын элементтері өте маңызды. Мысалы, мәтін бойынша сурет салу, сахналау, сөздерді карточкамен сәйкестендіру, «Find someone who…» сияқты ойындар оқушыларды белсенді әрекетке тартады.
Орта буында мәтіндер күрделене түседі. Мұнда оқушыларға проблемалық сұрақтар қою, пікірталас ұйымдастыру, салыстырмалы талдау жасау тиімді. Мысалы, «Автордың пікірімен келісесің бе?», «Бұл жағдай сенің өміріңде болса не істер едің?», «Мәтіндегі мәселені қалай шешуге болады?» деген тапсырмалар сыни ойлауды дамытады.
Мәтінмен жұмыс барысында сөздік қорды дамытуға ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Жаңа сөздерді тек аудармамен емес, контекст арқылы түсіндіру тиімді. Синонимдер, антонимдер, суреттер, қимыл-қозғалыс арқылы мағынаны ашу есте сақтауды жеңілдетеді. Сонымен қатар сөздерді сөйлем ішінде қолдану, шағын әңгіме құрастыру, ойындар ұйымдастыру лексиканы белсенді қорға енгізеді.
Айтылымды дамыту үшін мәтін негізінде жұптық және топтық жұмыстар жүргізу қажет. Мысалы, диалог құрастыру, кейіпкерлердің рөлін ойнау, сұхбат алу, пікір білдіру оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырады. Мұндай тапсырмаларда балалар тілдік кедергілерді жеңіп, еркін сөйлеуге дағдыланады.
Жазылым дағдысын қалыптастыруда мәтін өте тиімді тірек болады. Оқушылар мәтіннің қысқаша мазмұнын жазады, сұрақтарға жауап береді, эссе немесе хат құрастырады. Бұл әрекеттер ойды жүйелеуге, грамматикалық білімді қолдануға мүмкіндік береді.
Цифрлық технологиялар мәтінмен жұмысты жаңа деңгейге көтереді. Электронды кітаптар, аудио мәтіндер, интерактивті тапсырмалар, онлайн викториналар оқушылардың қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар мультимедиалық материалдар мәтінді түсінуді жеңілдетеді. Бірақ технология мақсат емес, құрал екенін ұмытпау керек. Негізгі назар мазмұн мен ойлау әрекетіне бағытталуы тиіс.
Бағалау үдерісі де қолдаушы сипатта болғаны дұрыс. Қалыптастырушы бағалау, кері байланыс, өзін-өзі бағалау оқушылардың жауапкершілігін арттырады. Мұғалім тек қателікті көрсетіп қана қоймай, жетістіктерін де атап өтуі керек. Бұл мотивацияны күшейтеді.
Қорытындылай келе, ағылшын тілінен мәтінмен жұмыс жасау – тіл үйретудің ең тиімді және жан-жақты тәсілі. Ол оқушының сөздік қорын байытып қана қоймай, тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым дағдыларын кешенді түрде дамытады. Сонымен қатар сыни ойлау, шығармашылық, коммуникативтік қабілеттер қалыптасады. Дұрыс таңдалған мәтіндер мен тиімді әдіс-тәсілдер арқылы әрбір сабақ қызықты, мазмұнды әрі нәтижелі болмақ. Мәтін – білімге апарар көпір, ал оны саналы пайдалану – мұғалімнің кәсіби шеберлігінің көрсеткіші.
References
- Ur, P. A Course in English Language Teaching: Practice and Theory. – Cambridge University Press, 2019.
- Hedge, T. Teaching and Learning in the Language Classroom. – Oxford University Press, 2018.
- Nunan, D. Practical English Language Teaching. – McGraw-Hill Education, 2019.
- Nunan, D. Task-Based Language Teaching. – Oxford University Press, 2020.
- Nation, I. S. P. Teaching Vocabulary: Strategies and Techniques. – Heinle Cengage, 2018.
- Pinter, A. Teaching Young Language Learners (2nd ed.). – Oxford University Press, 2017.
- Cameron, L. Teaching Languages to Young Learners. – Cambridge University Press, 2017.
- Grabe, W., Stoller, F. Teaching and Researching Reading (3rd ed.). – Routledge, 2020.
- Snow, C. Reading for Understanding: Toward an R&D Program in Reading Comprehension. – RAND Education, 2020.