Жасөспірімдік кезеңде адамның өзі туралы түсінігі тереңдеп, жеке мүмкіндіктеріне, сыртқы келбетіне, қабілетіне және әлеуметтік ортадағы орнына деген көзқарасы өзгере бастайды. Бала біртіндеп ересектердің бағасына ғана сүйенуден алыстап, өзінің кім екенін, нені қалайтынын және қандай құндылықтарды маңызды санайтынын анықтауға ұмтылады. Осы үдерісте өзін-өзі бағалау мен өзіне деген сенім тұлғалық дамудың маңызды құрамдастарына айналады. Жасөспірімнің өзіне көзқарасы оның оқу әрекетіне, қарым-қатынасына, бастама көтеруіне және қиындықтарға жауап беруіне ықпал етеді. Сондықтан мектептегі психологиялық қолдау оқушының кемшілігін іздеуге емес, өзін түсінуіне, мүмкіндігін шынайы бағалауына және әрекет ету тәжірибесін кеңейтуіне бағытталуы қажет. Бұл міндет педагог-психологтің, мұғалімдердің және ата-аналардың өзара түсіністікке негізделген жұмысын талап етеді.
Өзін-өзі бағалау адамның өз қасиеттері, қабілеттері, әрекеттері мен жетістіктері туралы пікірін қамтиды. Оның мазмұнында «Мен қандаймын?», «Қолымнан не келеді?», «Өзімді қаншалықты құрметтеймін?» деген сұрақтарға берілетін жауаптар тоғысады. Алайда жасөспірімнің өзін бағалауы барлық жағдайда бірдей бола бермейді. Ол спортта өзін еркін сезініп, көпшілік алдында сөйлеуге келгенде сенімсіздік танытуы мүмкін немесе достарымен жақсы қарым-қатынас орнатып, оқу тапсырмаларын орындауда өз мүмкіндігін төмен бағалауы ықтимал. Сондықтан оқушыға тұтас сипаттама беріп, оны «өзіне сенбейтін бала» деп белгілеу дұрыс емес. Қолдау нақты жағдайды, әрекетті және сол әрекетке байланысты қалыптасқан тәжірибені ескергенде мазмұнды болады. Осындай көзқарас жасөспірімнің күшті жақтарын байқап, қиындық туындайтын тұстарын анықтауға көмектеседі.
Өзіне деген сенім адамның белгілі бір әрекетті орындауға, шешім қабылдауға және қиындыққа қарамастан қадам жасауға дайындығымен байланысты. Бұл ұғым өзін үнемі мықты сезінуді немесе ешқашан күмәнданбауды білдірмейді. Өзіне сенетін жасөспірім де қобалжуы, қателесуі және көмекке мұқтаж болуы мүмкін. Оның ерекшелігі сезімінің болуына қарамастан әрекет етуге мүмкіндік табуында, білмегенін мойындап, үйренуге ұмтылуында көрінеді. Сондықтан психологиялық жұмыстың мақсаты оқушыны барлық жағдайда батыл болуға міндеттеу емес, өз мүмкіндігін түсініп, қолдау іздей отырып әрекет етуге үйрету болуы тиіс. Сенім көбіне нақты тәжірибемен нығаяды: бала шағын міндетті орындап, нәтижесін байқап, келесі қадамға дайындалады. Осы үдерісте өз жетістігін түсіндіре алу ерекше маңызға ие.
Жасөспірімнің өзін бағалауын дамытуда шынайылық пен өзін құрметтеудің арақатынасы маңызды. Өз мүмкіндігін асыра көрсету де, үнемі төмендету де жағдайды дұрыс бағалауға кедергі келтіруі мүмкін. Тұрақты өзіндік құрмет адамның барлық істі мінсіз орындауына тәуелді болмауы керек. Оқушы белгілі тапсырмада қиналғанын мойындай отырып, өзінің адам ретіндегі қадірін сақтай алады. «Мен бұл тақырыпты әлі толық түсінбедім» деген пікір мен «Менен ештеңе шықпайды» деген тұжырымның айырмашылығы осында. Бірінші жағдайда нақты қиындық аталады және оны өзгертуге мүмкіндік бар, екінші жағдайда бір сәттік нәтиже тұтас тұлғаға қатысты үкімге айналады. Педагог-психолог осындай жалпылауларды байқап, жасөспірімге оқиға мен өзіндік құндылықты ажыратуға көмектеседі.
Өзіндік көзқарастың қалыптасуына отбасыдағы қарым-қатынас елеулі орын алады. Баланың пікірін тыңдау, сезімін жоққа шығармау және жасына сай таңдау мүмкіндігін беру оның өзін маңызды адам ретінде сезінуіне жағдай жасайды. Керісінше, үнемі салыстыру, кемсіту немесе тек нәтижеге байланысты қабылдау жасөспірімнің өзіне қатынасын күрделендіруі мүмкін. Ата-ананың талап қоюы мен қолдауы өзара үйлесуі қажет. Талап түсінікті болғанда, оның себебі талқыланғанда және орындауға қажетті мүмкіндік берілгенде, бала жауапкершілікті жақсырақ ұғынады. «Сен әрқашан жалқаусың» деген сипаттаманың орнына орындалмаған нақты міндетті талқылау пайдалы. Мұндай қарым-қатынас жасөспірімге өзінің тұлғасы қабылданатынын, ал кейбір әрекеттерін өзгертуге болатынын түсіндіреді.
Ата-аналар кейде баланы қорғау ниетімен оның орнына шешім қабылдап, қиын міндеттерді толық өздері орындап береді. Мұндай көмектің қысқа мерзімде қолайлы болғанымен, жасөспірімнің дербес әрекет ету тәжірибесін азайтуы мүмкін. Сондықтан қолдау баланың мүмкіндігіне сай жауапкершілікпен бірге берілуі тиіс. Мысалы, оқу кестесін құруда ата-ана барлық уақытты өзі белгілемей, міндеттерді анықтауға көмектесіп, жоспарды жасөспірімнің ұсынуына мүмкіндік береді. Кейін жоспардың орындалуы бірге талқыланады. Егер нәтиже күткендей болмаса, кінәлау орнына кедергілер қарастырылады. Осылайша бала шешім қабылдау, салдарын бағалау және түзету енгізу тәжірибесін жинайды. Өзіне деген сенім ересектің тұрақты бақылауынан емес, біртіндеп меңгерілген дербестік пен сенімді қолдаудың үйлесуінен қалыптасады.
Мектеп ортасы жасөспірімнің өзін бағалауына күнделікті ықпал ететін кеңістік болып табылады. Сабақтағы жауап, мұғалімнің пікірі, сыныптастардың реакциясы және бағалау тәсілі оқушының өз қабілеті туралы түсінігін толықтырады. Сондықтан мұғалімнің кері байланысы тек қатені көрсетуге емес, орындалған жұмыстың нақты ерекшелігін түсіндіруге бағытталғаны жөн. «Сен бұл тапсырмаға жарамайсың» деген пікір әрекет мүмкіндігін шектесе, «Дәлелің түсінікті, енді мысалды нақтылау қажет» деген сөз келесі қадамды көрсетеді. Оқушы өзінің қай тұста ілгерілегенін және нені жақсарта алатынын білгенде, нәтижені басқаруға болатын әрекеттермен байланыстырады. Осы тәжірибе оқу жетістігін кездейсоқ сәттілік немесе өзгермейтін қабілет ретінде қабылдауды азайтып, саналы талпынысқа негіз қалайды.
Академиялық баға жасөспірімнің бүкіл тұлғасын сипаттайтын өлшемге айналмауы керек. Оқу жетістігі маңызды болғанымен, адамның қабілеттері, қызығушылықтары және әлеуметтік үлесі одан әлдеқайда кең. Бір оқушы мәтінді терең талдаса, екіншісі ұйымдастыруға бейім, үшіншісі шығармашылық шешім ұсынады немесе өзгелерге көмектеседі. Осы ерекшеліктерді байқап, нақты мысалмен атап өту өзін түсінуді кеңейтеді. Дегенмен қолдау мақсатында дәлелсіз мақтау айту да тиімді емес. Жасөспірім шынайы пікір мен формалды жұбатудың айырмасын сезінуі мүмкін. Сондықтан мұғалім байқалған әрекетке сүйеніп сөйлегені дұрыс. «Топтағы пікірлерді жинақтап, ортақ шешімге келуге көмектестің» деген кері байланыс оқушыға өзінің қандай үлес қосқанын түсіндіреді және сол қабілетін дамытуға бағыт береді.
Құрдастармен қарым-қатынас жасөспірімнің өзін қабылдауында ерекше орын алады. Топқа ену, достық орнату, пікірінің естілуі және ортақ әрекетке қатысу оның әлеуметтік тәжірибесін қалыптастырады. Кейде бір жағымсыз пікір немесе қабылданбағандай сезіну оқушы үшін өте маңызды оқиғаға айналуы мүмкін. Ересектер мұндай сезімді «Оған мән берме» деп жеңілдетуге тырысқанымен, жасөспірім өзін түсінбегендей қабылдауы ықтимал. Алдымен не болғанын, оның қалай әсер еткенін және баланың қандай қолдауды қалайтынын тыңдау пайдалы. Содан кейін жағдайды бірге қарастырып, әрекет нұсқаларын талқылауға болады. Бұл жерде барлық мәселені баланың өз сенімсіздігімен түсіндіруге болмайды: кейде қарым-қатынас ортасының өзін өзгерту және нақты қорғау шараларын ұйымдастыру қажет.
Қорлау, мазақ ету немесе тұрақты шеттету жағдайында «Өзіңе сенімді бол» деген кеңес жеткіліксіз. Жасөспірімнің өзін бағалауын қолдау қауіпсіз орта қалыптастырумен бірге жүруі керек. Педагог-психолог пен мектеп қызметкерлері оқиғаның мәнін анықтап, оқушының пікірін тыңдап, жағдайға сәйкес көмек ұйымдастырады. Баланы өзіне жасалған қысым үшін жауапты етіп көрсетуге болмайды. Оның көмек сұрауы әлсіздік емес, қиындықты шешудің орынды жолы ретінде қабылдануы тиіс. Сонымен қатар сыныпта өзара сыйластық, жеке ерекшеліктерді құрметтеу және келіспеушілікті кемсітусіз білдіру мәдениеті қалыптастырылады. Өзіндік сенім тек ішкі қасиетке байланысты емес; жасөспірімнің пікір айтуына және қателесуіне қаншалықты қауіпсіз жағдай жасалғаны да маңызды.
Әлеуметтік желідегі тәжірибе өзін бағалауға қатысты жұмыста назардан тыс қалмауы қажет. Жасөспірім өзгелердің жетістігі, сыртқы келбеті немесе өмір салты туралы іріктелген материалдарды көріп, оларды өз күнделікті өмірімен салыстыруы мүмкін. Мұнда экранда көрсетілген бейненің тұтас өмірді қамтымайтынын талқылау маңызды. Педагог-психолог дайын тыйым ұсынудан бұрын оқушының қандай мазмұнды қарайтынын және одан кейін өзін қалай сезінетінін сұрай алады. Кейбір материал шабыт берсе, басқасы өзіне көңілі толмауын күшейтуі ықтимал. Жасөспірімге өз тәжірибесін бақылап, қажет болса ақпараттық ортасын өзгерту жолдарын қарастыру ұсынылады. Бұл әлеуметтік желіні біржақты зиянды деп бағалаудан гөрі, цифрлық таңдауға саналы қатынас қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Сыртқы келбетке қатысты өзіндік пікірмен жұмыс ерекше әдептілікті талап етеді. Жасөспірімнің денесі туралы әзіл, салыстыру немесе сұралмаған баға оның көңіліне ауыр тиюі мүмкін. Сондықтан мектеп пен отбасында адамның құндылығын сыртқы белгілермен шектемейтін қарым-қатынас маңызды. Қолдау барысында «Сен міндетті түрде әдемісің» деген жалпы сендірумен шектелмей, дененің қызметі, жеке ерекшеліктердің әртүрлілігі және өзіне құрметпен қарау туралы әңгімелесуге болады. Жасөспірім өзінің сыртқы бейнесіне қатысты сезімдерін қауіпсіз жеткізе алуы қажет. Ересек оның уайымын жоққа шығармай, тыңдап, күнделікті қарым-қатынаста бағалаушы сөздерді азайтады. Мұндай ұстаным оқушыны белгілі бір сыртқы стандартқа сәйкестендіруге емес, өзін тұтас адам ретінде қабылдауға бағыттайды.
Педагог-психологтің жұмысы оқушының тәжірибесін түсінуден басталады. Алғашқы әңгімелесуде «Сенің өзін-өзі бағалауың төмен» деген дайын тұжырым ұсынудың орнына, сенімсіздік қай кезде байқалатынын анықтау маңызды. Оқушы қандай жағдайда өзін еркін сезінеді, неден қиналады, кімнен қолдау алады және қандай өзгерісті қалайды деген сұрақтар жұмыстың бағытын нақтылайды. Бақылау, әңгімелесу және жас ерекшелігіне сай әдістемелер бірін-бірі толықтыра алады. Алайда бір сауалнама нәтижесі жасөспірімнің тұлғасына түпкілікті баға беруге негіз болмауы тиіс. Оның жауабына сол күнгі көңіл күйі мен жағдайдың әсері болуы мүмкін. Жиналған мәліметтерді оқушының сөздерімен және нақты тәжірибесімен байланыстыра қарастыру қолдауды жеке қажеттілікке бейімдеуге көмектеседі.
Сенімді қарым-қатынас орнату үшін жасөспірім әңгімелесудің мақсатын және айтылған ақпараттың қалай қолданылатынын түсінуі керек. Педагог-психолог құпиялылықтың шегін қарапайым тілмен түсіндіріп, қандай жағдайда қосымша ересектердің көмегі қажет болуы мүмкін екенін алдын ала айтады. Оқушының жеке тәжірибесін сынып алдында талқылау немесе оның рұқсатынсыз жаттығуға мысал ету сенімге нұқсан келтіруі мүмкін. Сондықтан жеке мәліметтерге ұқыпты қарау маңызды. Жасөспірім кейбір сұраққа жауап бермеуге немесе ойын жазбаша жеткізуге мүмкіндік алғаны жөн. Таңдау құқығы оның әңгімеге қатысуын саналы етеді. Психологиялық жұмыс оқушыға өз жағдайын сырттан бағалататын рәсім емес, оны түсінуге және өзгеріс жолын қарастыруға арналған бірлескен әрекет ретінде ұсынылады.
Өзін тануға бағытталған жаттығулар жасөспірімнің өз қасиеттерін нақты мысалдар арқылы байқауына көмектеседі. Мысалы, оған соңғы уақытта орындаған пайдалы ісін, еңсерген қиындығын немесе біреуге көрсеткен көмегін еске түсіру ұсынылады. Содан кейін сол әрекетте қандай қабілет байқалғаны талқыланады. «Мен жауапкершілігі мол адаммын» деген жалпы пікір «Топтық жұмыста өз міндетімді уақытында орындадым» деген нақты тәжірибемен толықтырылады. Бұл тәсіл күшті жақтарды дәлелсіз атаудан сақтайды. Оқушының жетістігі міндетті түрде үлкен марапатпен байланысты болмауы керек. Көмек сұрай алу, жаңа әрекетті байқап көру немесе қателігін түзету де маңызды тәжірибе саналады. Осы ұсақ көрінетін қадамдарды байқау өзін бағалауды күнделікті әрекетпен байланыстырады.
Жеке жетістік күнделігін жүргізу осындай жұмыстың бір нұсқасы бола алады. Жасөспірім онда күн сайын міндетті түрде көп жазбай, өзі үшін мәнді болған әрекетті қысқаша белгілейді. Жазбада не істегені, қандай қиындық кездескені және не көмектескені көрсетіледі. Мұндай күнделік тек жағымды оқиғаларды жинауға емес, әрекет пен нәтиженің байланысын түсінуге бағытталғаны дұрыс. Мысалы, «Сабақта сұрақ қоюға қысылдым, бірақ алдын ала жазып алған сұрағымды оқып бердім» деген жазба нақты ілгерілеуді көрсетеді. Күнделікті басқа оқушылармен салыстыру немесе міндетті есепке айналдыру оның жеке мағынасын әлсіретуі мүмкін. Сондықтан оны қолдану тәсілі жасөспіріммен келісіліп, мазмұнына құрметпен қаралады. Негізгі мақсат — өзін байқау дағдысын дамыту.
Өзіне деген сенімді нығайтуда қолжетімді мақсат қоюдың маңызы зор. «Мен батыл болуым керек» деген ниет тым жалпы болғандықтан, оның орындалғанын бағалау қиын. Ал «Осы аптада бір сабақта өз пікірімді бір сөйлеммен айтамын» деген мақсат нақты әрекетті белгілейді. Мақсат жасөспірімнің өз қалауымен және мүмкіндігімен байланысуы тиіс. Ересек сырттан белгілеген міндет баланың ішкі қажеттілігіне сәйкес келмеуі мүмкін. Сондықтан алдымен қандай өзгеріс маңызды екені талқыланып, кейін шағын қадам анықталады. Әрекеттен соң нәтижемен бірге жұмсалған күш, қолданылған тәсіл және қажет қолдау қарастырылады. Егер міндет орындалмаса, бұл тұлғалық сәтсіздік ретінде емес, жоспарды өзгертуге арналған мәлімет ретінде қабылданады. Осы тәсіл тәжірибеден үйренуге мүмкіндік береді.
Қиын әрекетке біртіндеп дайындалу жасөспірімге өз мүмкіндігін қауіпсіз жағдайда кеңейтуге көмектеседі. Мысалы, көпшілік алдында сөйлеуге қиналатын оқушы алдымен ойын жазып, кейін педагог-психологке, одан соң сенімді жұбына айтып көре алады. Келесі қадам шағын топтағы қысқа жауап болуы мүмкін. Бұл ретте барлық бала бірдей қарқынмен жүруі міндетті емес. Жоспар оқушының дайындығына сай өзгертіледі және оның келісімімен жүзеге асырылады. Мақсат қобалжуды толық жою емес, сол сезіммен бірге әрекет ету жолын табу. Әр тәжірибеден кейін «Не ойлағаныңдай болды?», «Не жеңілірек шықты?», «Келесіде не көмектеседі?» деген сұрақтар талқыланады. Осылайша сенім нақты байқалған мүмкіндіктерге сүйеніп қалыптасады.
Жасөспірімнің өзімен іштей сөйлесу ерекшелігі де назар аударуды қажет етеді. Қиын сәтте «Мен ешқашан дұрыс орындай алмаймын» немесе «Барлығы мені сынайды» деген ойлар туындауы мүмкін. Педагог-психолог мұндай пікірлерді бірден теріске шығармай, олардың қандай жағдайға байланысты пайда болғанын сұрайды. Кейін ойдың дәлелдері, ерекшеліктері және басқа түсіндіру мүмкіндігі қарастырылады. «Барлығы» деген сөз нақты кімдерді білдіреді, бұрын сәтті шыққан жағдай болды ма, бір қате бүкіл қабілетті көрсете ме деген сұрақтар пайымдауды нақтылайды. Нәтижесінде жасөспірім шектен тыс жалпылаудың орнына теңгерімді пікір құрастыра алады. «Бұл жолы қиналдым, бірақ дайындық тәсілін өзгерте аламын» деген ой қиындықты мойындай отырып, әрекет ету мүмкіндігін сақтайды.
Өзін қолдау тілі жасанды көтеріңкі сөздерден тұрмауы керек. Оқушы өзі сенбейтін тұжырымдарды қайталағанда, олардың пайдалы мағынасы азаяды. Сондықтан қолдау сөзі нақты жағдаймен және қолжетімді әрекетпен байланыстырылады. «Мен бәрінен мықтымын» деген пікірдің орнына «Мен дайындалдым, қажет болса сұрақ қоя аламын» деген сөйлем қолданылуы мүмкін. Мұнда өзін өзгеден жоғары қою емес, өз ресурсын тану маңызды. Жасөспірімге жақын досы осындай қиындыққа тап болса, оған не айтарын ойландыру да пайдалы. Көп жағдайда ол басқа адамға өзіне қарағанда түсіністікпен қарайды. Осы айырмашылықты талқылау өзіне қатысты талаптың қаншалықты қатаң екенін байқауға және ішкі қарым-қатынасын жұмсартуға мүмкіндік береді.
Қателікке деген қатынас өзін бағалаудың тұрақтылығына ықпал етеді. Егер жасөспірім әр қатені қабілетсіздіктің дәлелі деп қабылдаса, жаңа іске кірісуден бас тартуы мүмкін. Сондықтан мектепте қателерді талдау мәдениеті қалыптастырылуы қажет. Оқушыдан қай тұста қиналғаны, қандай мәлімет жетіспегені және келесіде нені өзгертуге болатыны сұралады. Сонымен бірге «Көбірек тырыс» деген жалпы кеңестің орнына нақты стратегия ұсынылады. Кейде нәтижені жақсарту үшін күшті арттыру емес, тапсырманы бөліктерге бөлу, қосымша түсіндіру немесе уақытты басқаша ұйымдастыру қажет. Мұндай талдау баланың еңбегін бағалай отырып, әрекетті жетілдіруге бағыттайды. Қателік туралы ашық сөйлесу мүмкіндігі болғанда, оқушы өз қиындығын жасыруға емес, шешім іздеуге бейімделеді.
Жеке шекараны түсіну және пікірін сыпайы білдіру өзіне деген сенімнің практикалық көріністеріне жатады. Жасөспірімнің келіспеуге, түсіндіру сұрауға және ыңғайсыз ұсыныстан бас тартуға құқығы бар екенін білуі маңызды. Бұл дағдыларды шағын рөлдік жағдаяттар арқылы жаттықтыруға болады. Мысалы, досы оның затын рұқсатсыз алған кезде не айтуға болатыны талқыланады. «Маған затымды сұрамай алғаның ұнамайды, келесіде рұқсат сұрауыңды өтінемін» деген сөйлем жағдайды және қажеттілікті нақты білдіреді. Жаттығу барысында дауыс ырғағы, сөздің түсініктілігі және қарсы тарапты кемсітпеу қарастырылады. Алайда шекара айту әрдайым қауіпсіз бола бермейтін жағдайда жасөспірімге ересектің көмегіне жүгіну жолы да түсіндіріледі. Сенімділік қауіпсіздікті ескерумен үйлесуі тиіс.
Топтық психологиялық сабақтар жасөспірімдерге өзін таныстыру, өзгелерді тыңдау және қолдау білдіру тәжірибесін ұсына алады. Бірақ мұндай жұмыс еркіндік пен қауіпсіздік қағидаларына сүйенуі қажет. Әр қатысушы жеке сезімін көпшілікке ашуға міндетті емес, кейбір тапсырманы өткізіп жіберуге мүмкіндік беріледі. Топ ережелері бірге талқыланып, кемсітуге жол бермеу, кезекпен сөйлеу және жеке әңгімелерді таратпау туралы келісім жасалады. Жаттығулар сыртқы келбетті бағалауға немесе оқушыларды танымалдылығы бойынша салыстыруға құрылмауы тиіс. Бірлескен мәселе шешу, ортақ жоба дайындау және нақты әрекетке ризашылық білдіру қауіпсіздеу мүмкіндік береді. Топтық жұмыстың мақсаты барлық баланы бірдей ашық ету емес, олардың өзіне ыңғайлы түрде қатысуын және сыйластық тәжірибесін кеңейту болып табылады.
Қызығушылықтар мен шығармашылық әрекет жасөспірімнің өзін тануына қосымша кеңістік ашады. Мектептегі бағалардан бөлек музыка, сурет, спорт, техника, еріктілік немесе қолөнер арқылы өз қабілетін байқап көруге болады. Мұнда бірден жоғары нәтиже талап ету қызығушылықтың табиғи дамуын шектеуі мүмкін. Сондықтан алғашқы тәжірибе зерттеу мен үйренуге бағытталғаны жөн. Жасөспірім өзіне ұнайтын істі таңдауға, белгілі уақыт байқап көруге және қажет болса бағытын өзгертуге мүмкіндік алады. Ересек оның қызығушылығын өз арманына бейімдеуге емес, мағынасын түсінуге ұмтылады. Қандай әрекет қуат береді, қайсысында уақытты ұмытады, нені үйренгісі келеді деген сұрақтар өзіндік таңдауды нақтылайды. Осындай тәжірибе жеке ерекшеліктерді қабылдауға және дербес мақсат қалыптастыруға көмектеседі.
Қоғамға пайдалы іске қатысу жасөспірімнің өзінің маңызды үлес қоса алатынын сезінуіне жағдай жасайды. Бұл міндетті түрде ауқымды жоба болуы шарт емес. Мектеп кітапханасына көмектесу, сынып іс-шарасын ұйымдастыру немесе ортақ кеңістікті жақсартуға қатысу да мағыналы тәжірибе бола алады. Алайда жасөспірімнің құндылығын тек өзгелерге пайдалы болуымен байланыстыруға болмайды. Қатысу ерікті, міндеті түсінікті және шамасына сай болуы керек. Жұмыстан кейін оның қандай шешім қабылдағаны, қандай дағды қолданғаны және не үйренгені талқыланады. Мұндай талдау сыртқы алғысқа тәуелділікті азайтып, жасалған әрекеттің өзіндік мәнін түсінуге көмектеседі. Өз үлесін нақты көру оқушының әлеуметтік ортадағы орнын сезінуіне және бастама көтеруіне негіз болады.
Жасөспірімдердің дара ерекшеліктерін ескермеу қолдаудың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Бір оқушы ойын еркін айту арқылы өзін танытса, екіншісі жазбаша жұмыс немесе жеке әңгіме кезінде жақсырақ ашылады. Тыныш мінезді болу өзіне сенімсіздіктің міндетті белгісі емес. Сол сияқты көп сөйлеу де тұрақты өзіндік сенімді толық дәлелдемейді. Сондықтан педагог-психолог сыртқы белсенділікке ғана сүйенбей, баланың өз тәжірибесін сұрауы қажет. Мәдени, тілдік және отбасылық ерекшеліктер де қарым-қатынас стиліне ықпал етеді. Қолдау жасөспірімді белгілі бір «дұрыс тұлға» үлгісіне сәйкестендіруге бағытталмауы тиіс. Оның мақсаты өз ерекшелігін түсіне отырып, қажет жағдайда әрекет ету мен қарым-қатынас жасау мүмкіндігін кеңейту болып табылады.
Өзін бағалауға қатысты жұмысты жеке жаттығулармен шектеу жеткіліксіз. Егер сыныпта кемсіту жалғасса, үйде үнемі салыстыру айтылса немесе оқу талаптары түсініксіз болса, баланың сенімін нығайтуға арналған сабақтар күнделікті тәжірибемен қайшылыққа түсуі мүмкін. Сондықтан педагог-психолог мұғалімдермен және ата-аналармен ортақ ұстаным қалыптастыруға назар аударады. Бұл жұмыс барысында нақты баланың жеке әңгімесін жарияламай, қолдаушы тіл, орындалатын талап және кері байланыс тәсілдері талқыланады. Мәселен, оқушының еңбегін бағалағанда әрекетті атау, қателікті жеке тұлғамен теңестірмеу және салыстыруды азайту ұсынылады. Ортақ келісім жасөспірімге әртүрлі ортада ұқсас сыйластық тәжірибесін береді. Тұрақтылық психологиялық қолдауды бір реттік шарадан күнделікті қарым-қатынас мәдениетіне айналдырады.
Жұмыстың нәтижесін бағалауда өзіндік сенімнің сыртқы көріністерімен ғана шектелмеу керек. Жасөспірім бұрынғыдай көп сөйлемеуі мүмкін, бірақ қажет кезде сұрақ қоюды, көмек сұрауды немесе келіспейтінін айтуды үйренуі ықтимал. Бұл да маңызды өзгеріс. Сондықтан бастапқыда оқушымен бірге нақты мақсаттар белгіленіп, кейін сол мақсаттарға қатысты тәжірибе қарастырылады. Өз пікірін айту жиілігі, қиын тапсырмадан бірден бас тартпау, қателіктен кейін әрекетті жалғастыру және өзін сипаттаудағы нақтылық бақылауға алынуы мүмкін. Мұндай мәліметтер баланы бағалау үшін емес, қолдауды түзету үшін қолданылады. Ілгерілеуді басқа оқушымен салыстырмай, жасөспірімнің бұрынғы тәжірибесімен байланыстыру оның жеке дамуын байқауға мүмкіндік береді.
Кейде жасөспірімнің өзіне қатысты қиын сезімдері мектеп өміріне, қарым-қатынасына және күнделікті әрекетіне елеулі кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайда жалпы дамыту жаттығуларымен шектелмей, қажетті қолдау деңгейін анықтау маңызды. Педагог-психолог өз құзыреті шегінде жұмыс істеп, қажет болса ата-анамен және тиісті мамандармен қосымша көмекті ұйымдастыру мәселесін талқылайды. Бұл қадам оқушыны таңбалау ретінде емес, оның қажеттілігіне сәйкес ресурс іздеу ретінде түсіндірілуі тиіс. Жасөспірімге не үшін және қандай көмек ұсынылатыны жасына сай тілмен жеткізіледі. Көмекке жүгіну оның дербестігін жоққа шығармайды; керісінше, өз жағдайын түсініп, қолдауды пайдалану дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қолдаудың түрі нақты қажеттілікке сәйкес таңдалады.
Жасөспірімнің өзіне көзқарасын қалыптастыру ұзақ мерзімді, өзгерістерге ашық үдеріс болып табылады. Белгілі бір кезеңде сенімді көрінген оқушы жаңа сыныпқа ауысқанда, күрделі міндетпен кездескенде немесе қарым-қатынасы өзгергенде қайтадан күмәндануы мүмкін. Мұндай ауытқуды бұрынғы жұмыстың нәтижесіздігі деп қабылдауға болмайды. Маңыздысы — баланың бұрын меңгерген тәсілдеріне қайта жүгінуі, өз жағдайын түсіндіруі және қажет қолдауды табуы. Педагог-психолог осы сабақтастықты сақтап, жасөспірімнің әрекет тәжірибесін талдауға көмектеседі. Әрбір шағын жетістік, негізделген шешім және қауіпсіз қарым-қатынас өзін құрметтеуге тірек бола алады. Сенімнің нығаюы бір сәттік көтеріңкі көңіл күйден емес, қайталанып жинақталған түсінікті тәжірибеден көрінеді.
Жасөспірімдердің өзін-өзі бағалауын қалыптастыру және өзіне деген сенімін нығайту адамның қадірін нәтижемен шектемейтін педагогикалық ұстанымға сүйенеді. Оқушы өз күшті жақтарын танып, қиындықтарын нақты атап, қателігін түзетуге мүмкіндік алған кезде өзін шынайы қабылдауға жақындайды. Бұл үдерісте тыңдайтын ересек, қауіпсіз құрдастар ортасы, орынды жауапкершілік және нақты кері байланыс маңызды тірек болады. Педагог-психологтің міндеті жасөспірімге дайын мінездеме беру емес, оның өз тәжірибесін түсінуіне және қолжетімді әрекет таңдауына көмектесу. Осындай қолдау баланың өз пікіріне құрметпен қарауын, өзгелермен тең қарым-қатынас орнатуын және қиын жағдайда көмек сұрай алуын дамытады. Өзіне сенім осылайша жеке жетістікке ұмтылумен бірге, өзін және өзгені құрметтейтін жауапты өмірлік ұстанымға айналады.