Оқушының өз ойын түсінікті жеткізуі оның пікірін негіздей алуымен тығыз байланысты. Күнделікті қарым-қатынаста белгілі бір мәселеге көзқарас білдіру жеткілікті көрінгенімен, оқу әрекетінде айтылған ойдың себебін түсіндіру, дәлел ұсыну және қорытынды жасау қажет болады. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары осы дағдыларды қалыптастыруға кең мүмкіндік береді. Әсіресе эссе жазу барысында оқушы тақырыпты түсініп, мәселені анықтайды, өз ұстанымын таңдайды және оны оқырманға жеткізудің жолдарын қарастырады. Мұндай жұмыс тілдік білімді ойлау әрекетімен байланыстырады. Эссе оқушының дайын ақпаратты қайталауына емес, мәтінге, оқиғаға немесе қоғамдық мәселеге қатысты дербес пікір қалыптастыруына жағдай жасайды. Сондықтан эссе жазуға үйрету сауатты мәтін құрастыру міндетімен қатар, дәлелді сөйлеу мәдениетін дамытуды көздейді.
Эссенің білімдік мүмкіндігін түсіну үшін оның мазмұндық ерекшелігіне назар аудару қажет. Эссе белгілі бір тақырыпқа байланысты авторлық ойды білдіретін жазба жұмыс болғанымен, оның барлық түрінде дәлелдеудің үлесі бірдей болмайды. Жеке әсерге құрылған эсседе сезім мен тәжірибе басым көрінсе, аргументативті эсседе ұстаным мен оны негіздеу маңызды орын алады. Әдеби эсседе көркем мәтіннен алынған деректер, кейіпкер әрекеті және авторлық шешім талданады. Сондықтан мұғалім тапсырма ұсынғанда қандай ойлау әрекеті күтілетінін нақтылауы тиіс. «Тақырып бойынша эссе жазыңдар» деген жалпы нұсқаудан гөрі, мәселені бағалау, екі пікірді салыстыру немесе кейіпкер шешімін негіздеп талдау міндеті оқушыға түсініктірек болады. Мақсаттың анықтығы жазылым жұмысын мазмұнды ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Дәлелді пікір білдіру дағдысы бірнеше өзара байланысты әрекеттен құралады. Оқушы алдымен не айтқысы келетінін анықтап, кейін сол пікірді қолдайтын негізді таңдайды. Бұдан соң дәлелдің ұстаныммен байланысын түсіндіріп, ойының қандай шектеулерде дұрыс екенін қарастырады. Осы әрекеттердің біреуі орындалмаса, мәтіннің сенімділігі әлсірейді. Мысалы, пікір анық болғанымен, оны растайтын дерек берілмеуі мүмкін немесе келтірілген мысалдың негізгі ойға қатысы түсіндірілмейді. Кейде оқушы көптеген мәлімет жинап, бірақ өзінің қандай қорытындыға келгенін көрсете алмайды. Сондықтан эссе жазуға үйрету кезінде дайын құрылымды жаттатудан бұрын осы байланыстарды ұғындыру маңызды. Дәлелдеу дегеніміз көп сөйлем жазу емес, әр тұжырымның негізін оқырманға түсінікті етіп көрсету.
Эссе жұмысы тақырыпты талдаудан басталады. Оқушы тапсырмадағы негізгі ұғымдарды, сұрақтың аясын және пікір білдіруді қажет ететін мәселені анықтауы керек. Мысалы, «Кітап оқу пайдалы» деген тұжырым кең әрі жалпы болса, «Мектепте оқушыларға кітапты еркін таңдауға мүмкіндік беру қажет пе?» деген сұрақ нақты талқылауға жетелейді. Мұнда таңдау еркіндігі, мұғалімнің бағыттауы және оқу мақсаты арасындағы байланыс қарастырылады. Тақырыптың сөздерін өз сөзімен түсіндіру, қандай сұраққа жауап беру керектігін белгілеу және шекарасын анықтау жазылымның бағытын айқындайды. Мұғалім оқушының тақырыпқа қатысы бар кез келген ойды негізгі мәселенің жауабы деп қабылдамауына көмектеседі. Осы дайындық кейінгі мәтіннің мазмұндық тұтастығын сақтауға негіз болады.
Мәселені түсінгеннен кейін оқушы өзінің бастапқы ұстанымын қалыптастырады. Ұстаным тақырыпты қайталаудан немесе жалпы құндылықты атаудан өзгеше болуы тиіс. «Кітап оқу адамның дамуына қажет» деген сөйлем белгілі ойды білдіргенімен, нақты тапсырмаға жауап бермеуі мүмкін. Ал «Оқушыға мұғалім ұсынған қолжетімді тізімнің ішінен кітап таңдау мүмкіндігін беру орынды, өйткені бұл қызығушылық пен оқу мақсатын ұштастырады» деген тұжырым бағытты айқындайды. Мұнда автордың шешімі және оны түсіндіруге қажетті негіз байқалады. Дегенмен бастапқы ұстаным өзгермейтін шешім ретінде қабылданбауы керек. Ақпаратты талдау барысында оқушы пікірін нақтылап немесе қайта қарастыра алады. Өз көзқарасын негізге сүйеніп өзгерту ойлаудың әлсіздігі емес, мәселені тереңірек түсінудің көрінісі болып саналады.
Тезис құрастыруды шағын жаттығулар арқылы меңгерту тиімді. Мұғалім бірнеше сөйлем ұсынып, олардың қайсысы тақырыпты ғана атайтынын, қайсысы талқылауға болатын ұстанымды білдіретінін анықтатуы мүмкін. Кейін оқушылар тым жалпы пікірді нақтылайды немесе бір сөйлемге сыймаған ойды ықшамдайды. Тезис міндетті түрде күрделі сөздермен жазылмайды; оның басты қасиеті түсініктілігі мен дәлелденуге қолайлылығында. «Барлық адам үнемі осылай істеуі керек» тәрізді абсолютті тұжырымдар көбіне негіздеуді қиындатады. Сондықтан «белгілі жағдайда», «кейбір оқушылар үшін», «осы мақсатқа байланысты» деген нақтылаулардың қызметін көрсету маңызды. Мұндай жұмыс оқушыны пікірін әлсіретуге емес, оның қолданылу аясын дұрыс белгілеуге үйретеді. Нақтыланған тезис дәлел іздеуді де жеңілдетеді.
Дәлел таңдауда пікір, дерек және мысалдың айырмашылығын түсіндіру қажет. Пікір адамның бағалауын білдіреді, дерек тексеруге болатын мәліметке сүйенеді, ал мысал белгілі ойды нақты жағдай арқылы көрсетеді. Оқушы «Бұл өте пайдалы, өйткені оның пайдасы көп» деп жазса, бастапқы ойын басқа сөзбен қайталайды. Мұнда жаңа негіз ұсынылмайды. Ал белгілі әрекеттің қандай нәтижеге әкелетінін түсіндіру дәлелдеуге қадам жасайды. Мұғалім осы айырмашылықты қысқа үзінділерді салыстыру арқылы таныта алады. Әр сөйлемнің қызметін анықтау оқушыға өз мәтінін тексеруге көмектеседі. Дегенмен кез келген эсседе сандық дерек болуы міндетті емес. Дәлелдің түрі тапсырмаға, пәндік мазмұнға және талқыланатын мәселеге сәйкес таңдалады.
Әдеби эсседе дәлелдің негізгі көзі көркем шығарма болып табылады. Оқушы кейіпкерді «батыл», «әділ» немесе «өзімшіл» деп сипаттағанда, сол бағалауды растайтын әрекетті, сөзді немесе оқиғаны көрсетуі қажет. Кейіпкердің мінезі туралы пікір мәтіннен тыс болжамға емес, шығармадағы деректерге сүйенгенде негізді болады. Мысалы, кейіпкердің өзгелерге көмектесуін атаумен шектелмей, оның қандай жағдайда, қандай тәуекелге қарамастан әрекет еткенін талдау маңызды. Осы бөлшектер бағалаудың мәнін ашады. Сонымен бірге бір әрекетке бірнеше түсіндіру берілуі мүмкін екенін ескерген жөн. Мұғалім оқушының пікірі өзінікімен сәйкес келмегені үшін оны теріске шығармай, мәтіндік негізінің жеткіліктілігін және талдаудың қисынын бағалайды.
Көркем шығарманы мазмұндау мен талдаудың айырмашылығын көрсету әдеби эссе жазуда ерекше маңызды. Оқушы оқиғаны ретімен айтып бергенде, шығарманы түсінгенін көрсетуі мүмкін, бірақ бұл өздігінен дәлелді пікірге айналмайды. Талдау барысында оқиғаның мағынасы, кейіпкер шешімінің себебі және оның негізгі мәселеге қатысы ашылады. Мұғалім «Не болды?» деген сұрақты «Бұл нені көрсетеді?», «Осы әрекет сенің пікіріңді қалай қолдайды?» деген сұрақтармен толықтырады. Мәтіндегі бір үзіндіні қысқаша баяндап, оның маңызын түсіндіру жаттығуы пайдалы. Оқушы дәлел ретінде алынған эпизодты бүкіл шығарма мазмұнымен алмастырмауды үйренеді. Осылайша эссенің көлемі оқиғаны қайталауға емес, авторлық пайымдауды дамытуға жұмсалады.
Қоғамдық немесе оқу өміріне қатысты эсседе дәлел ретінде бақылау, ұсынылған ақпараттық мәтін, салыстыру және қисынды пайымдау қолданылуы мүмкін. Алайда жеке тәжірибеден алынған бір оқиғаны барлық адамға ортақ заңдылық ретінде көрсетуге болмайды. Мысалы, бір оқушының топтық жұмыста белсенді болмауы бұл әдістің барлығына тиімсіз екенін дәлелдемейді. Мұндай мысал белгілі қиындықты көрсетіп, оны талқылауға негіз болады. Мұғалім оқушыларға «Бұл мысал нені дәлелдейді?», «Қандай қорытынды жасауға жеткіліксіз?» деген сұрақтарды қоюға үйретеді. Дәлелдің мүмкіндігі мен шектеуін ажырату пікірді салмақты етеді. Оқушы өз тәжірибесін жоққа шығармайды, бірақ оны кең қорытындыға айналдырғанда қосымша негіздің қажеттігін түсінеді.
Ақпараттық дереккөздермен жұмыс эссе жазудың жауапты бөлігі болып табылады. Оқушы интернеттен табылған мәліметті бірден дұрыс деп қабылдамай, оның авторын, жарияланған орнын, уақытын және бастапқы негізін қарастыруы керек. Мәтіндегі сандық көрсеткіштің кімдерге, қандай кезеңге және қандай жағдайға қатысты екенін анықтау маңызды. Белгілі деректің тақырыпқа қатысы болғанымен, оның нақ осы тезисті қолдайтыны бөлек тексеріледі. Мұғалім оқушыларға көлемі шағын, алдын ала іріктелген бірнеше мәтін ұсынып, олардың сенімділігі мен қолайлылығын салыстыруды ұйымдастыра алады. Бұл ақпарат іздеу жүктемесін азайтып, назарды деректі түсіндіруге бағыттайды. Кейін оқушылар дербес іздеуге көшкенде, меңгерген сұрақтарын жаңа материалды бағалауға қолданады. Дерекпен саналы жұмыс дәлелдің сапасын арттырады.
Дәйексөз қолдану да арнайы үйретуді қажет етеді. Белгілі автордың сөзін мәтінге енгізу өздігінен пікірдің дұрыстығын қамтамасыз етпейді. Дәйексөздің нақты ойға қатысы түсіндіріліп, оның мағынасы бұрмаланбауы керек. Оқушы үзіндіні таңдағанда қысқалық пен мазмұндық сәйкестікті ескереді. Ұзақ дәйексөз авторлық талдаудың орнын басып кетпеуі тиіс. Сонымен бірге тікелей алынған сөз бен өз сөзімен жеткізілген ойдың айырмашылығы көрсетіледі. Дереккөзге сілтеме жасау талаптары оқушылардың жасына және тапсырма форматына сай түсіндіріледі. Мұғалім жалған дәйексөз немесе ойдан шығарылған дерек қолданудың мәтінді сенімді етпейтінін нақты айтады. Дәлел табылмаған жағдайда пікірді қайта қарау не қарапайым негізбен шектеу әлдеқайда адал шешім болады.
Эсседегі дәлелдің маңызын ашатын негізгі әрекет — түсіндіру. Оқушы дерек немесе мысал ұсынғаннан кейін оның тезиспен байланысын көрсетуі қажет. Мысалы, кітап таңдауда еркіндік беру туралы пікірге оқушылардың қызығушылығы әртүрлі екенін дәлел ретінде келтіруге болады. Бірақ бұл мәліметтің өзі жеткіліксіз; қызығушылыққа сәйкес таңдау мәтінге кірісуді қалай қолдайтыны және мұғалім ұсынған шектеудің не үшін қажет екені талданады. Осы түсіндіру авторлық ойдың өзегін құрайды. Мұғалім алғашқы кезеңде «Бұл мысал … көрсетеді», «Осы жағдайдан … байқауға болады» деген тіректер ұсына алады. Кейін оқушы дайын үлгіге тәуелді болмай, байланыстарды өз сөзімен білдіруге үйренеді. Тірек құрылым ойлауды алмастырмай, оны ұйымдастыруға көмектесуі тиіс.
Абзац құрастыруда бір негізгі ойды жүйелі дамыту қағидасы маңызды. Абзацтың бастапқы сөйлемі оның бағытын көрсетіп, кейінгі сөйлемдер дәлел мен түсіндіруді толықтыра алады. Соңғы сөйлем сол ойдың эсседегі жалпы ұстанымға қатысын нақтылайды немесе келесі мәселеге өтуді қамтамасыз етеді. Алайда бұл құрылымды өзгермейтін қалып ретінде қабылдауға болмайды. Мәтіннің мақсатына қарай сөйлемдердің орналасуы әртүрлі болуы ықтимал. Негізгі өлшем — оқырманның ой қозғалысын түсіне алуы. Бір абзацта бірнеше байланыссыз пікір жинақталса, әрқайсысы жеткіліксіз ашылады. Сондықтан оқушыға абзацтағы барлық сөйлемнің негізгі ойға қызмет етіп тұрғанын тексеру ұсынылады. Артық сөйлемді алып тастау кейде жаңа сөйлем қосудан пайдалырақ болады.
Жоспарлау эссенің мазмұндық тұтастығын сақтауға көмектеседі. Жоспар міндетті түрде күрделі сызба немесе ұзақ мәтін болмауы керек. Оқушы тезисін, оны қолдайтын негізгі дәлелдерін, ықтимал қарсы пікірді және қорытындыдағы ойды қысқаша белгілей алады. Осы кезде дәлелдердің қайталануы немесе бір бөліктің тақырыптан ауытқуы байқалады. Мысалы, екі абзац бір ғана себепті әртүрлі сөзбен қайталаса, олардың бірін тереңдету немесе басқа негіз іздеу қажет. Мұғалім жоспарды дайын мәтіннің көшірмесі ретінде емес, ойды реттеудің икемді құралы ретінде таныстырады. Жазу барысында жоспардың өзгеруі қалыпты құбылыс. Маңыздысы — әр өзгерістің эссенің негізгі сұрағына жауап беруге көмектесуі. Жоспарлау оқушыға мәтінді тұтас көруге мүмкіндік береді.
Қарсы пікірмен жұмыс дәлелді жазылымның маңызды кезеңі болып саналады. Оқушы өз көзқарасын қолдайтын мәліметтермен ғана шектелсе, мәселенің күрделілігін байқамауы мүмкін. Басқа ұстанымды қарастыру оның дәлелдерін тексеруге және өз пікірін нақтылауға көмектеседі. Мысалы, кітап таңдау еркіндігін қолдайтын оқушы кейбір балалардың тек жеңіл мәтіндерді таңдауы мүмкін екенін ескере алады. Бұл қарсы пікірді келтіргеннен кейін оны мазақ ету немесе бірден жоққа шығару емес, орынды тұсын мойындап, шешім ұсыну қажет. Мұғалім ұсынған деңгейлік тізім немесе таңдау туралы қысқа кеңес бастапқы ұстанымды нақтылауы мүмкін. Осылайша қарсы пікір эсседегі міндетті безендіру емес, автордың мәселені жан-жақты қарастырғанын көрсететін ойлау әрекетіне айналады.
Пікірталас мәдениеті жазбаша дәлелдеумен тығыз байланысты. Оқушы өзге көзқарасты талдағанда адамның жеке қасиетіне емес, ұсынылған ойдың негізіне назар аударуы керек. «Бұл пікірді тек жалқау адамдар қолдайды» деген сөйлем дәлел болмайды, өйткені мәселені талдаудың орнына адамдарға баға береді. Сол сияқты көпшіліктің бір пікірмен келісуі оның барлық жағдайда дұрыс екенін көрсетпейді. Мұғалім осындай қарапайым логикалық қателерді қысқа мысалдармен таныстыра алады. Оқушылар бір тұжырымның неліктен сенімсіз екенін түсіндіріп, оны негізді нұсқаға өзгертеді. Бұл жұмыс күрделі терминдерді жаттатуға емес, ойдағы сәйкессіздікті байқауға бағытталады. Сыпайы тіл мен қисынды дәлелдің үйлесуі оқушыны пікір айырмашылығын құрметпен талқылауға үйретеді.
Эссе жазуға дайындық кезінде ауызша талқылаудың пайдасы зор. Оқушы пікірін алдымен жұбына айтып, қандай сұрақтар туындайтынын байқай алады. Тыңдаушы дәлелдің түсініксіз тұсын сұрап, мысалдың негізгі ойға қатысын нақтылайды. Мұндай әңгіме жазу басталғанға дейін ойдағы олқылықтарды көруге мүмкіндік береді. Алайда талқылау бірнеше белсенді оқушының пікіріне ғана сүйенбеуі керек. Әр балаға жеке ойлануға уақыт беріліп, кейін кезекпен сөйлеу ұйымдастырылады. Мұғалім оқушыларды бір жауапқа келтіруге міндеттемей, әртүрлі негізделген ұстанымдарды сақтауға мүмкіндік береді. Ауызша дайындықтың мақсаты дайын эссені бірлесіп құрастыру емес, әр оқушының өз ойын нақтылауы. Жазбаша жұмыс осы жеке пайымдаудың жалғасына айналады.
Мұғалімнің үлгі көрсетуі оқушыға жазу үдерісінің қалай жүретінін түсіндіреді. Дайын мінсіз мәтінді ұсынумен қатар, ойдың қалай таңдалатынын және сөйлемнің неліктен өзгертілетінін көрсету пайдалы. Мұғалім қысқа тезис жазып, оған сәйкес келмейтін дәлелді байқап, басқа нұсқа іздеу жолын дауыстап түсіндіре алады. Осы кезде оқушылар жазудың бірден қатесіз орындалатын әрекет емес екенін көреді. Үлгі мәтіндер де әртүрлі сапада болғаны жөн: бірінде тезис анық, бірақ түсіндіру әлсіз; екіншісінде дәлел орынды, алайда қорытынды асыра айтылған болуы мүмкін. Балалар осындай ерекшеліктерді анықтап, жетілдіру ұсынысын береді. Үлгіге талдау жасау оны көшіруден өзгеше әрекет ретінде ұйымдастырылуы тиіс.
Алғашқы нұсқаны жазу кезінде мазмұндық ойды дамытуға жеткілікті еркіндік қажет. Егер оқушы әр сөйлемнен кейін емле қатесін түзетумен тоқтай берсе, негізгі ойының желісін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан жұмыс кезеңдері ажыратылып, алдымен пікір мен дәлелдің байланысына, кейін мәтіннің тілдік рәсімделуіне назар аударуға болады. Бұл сауаттылықты екінші орынға ысыру емес, күрделі әрекетті басқаруға қолайлы ету тәсілі. Оқушы алғашқы нұсқаның өңделетін мәтін екенін түсінгенде, ой айтуға батылырақ кіріседі. Мұғалім де барлық қатені бірден белгілемей, сол сабақтың мақсатына сәйкес кері байланыс береді. Жазылымды кезеңдерге бөлу жоспарлау, ойды дамыту және редакциялау дағдыларын жеке меңгеруге мүмкіндік жасайды.
Мәтінді қайта қарау эссе жазудың қосымша емес, негізгі бөлігі ретінде үйретілуі тиіс. Оқушы өз жұмысын оқығанда тезистің анық айтылғанын, әр дәлелдің соған қызмет ететінін және мысалдан кейін түсіндіру берілгенін тексереді. Кейде абзацтардың орнын ауыстыру, артық ойды қысқарту немесе жетіспейтін байланысты қосу қажет болады. Осы өзгерістер емле түзетуден тереңірек, өйткені мәтіннің мазмұны мен құрылымын жақсартады. Мұғалім қысқа тексеру сұрақтарын ұсына алады, бірақ олардың саны шамадан тыс көп болмауы керек. Бір кезеңде екі-үш маңызды өлшемге назар аудару оқушыға нақты әрекет жасауға көмектеседі. Қайта жазылған нұсқаны бастапқысымен салыстыру өзгерістің қандай нәтиже бергенін түсінуге мүмкіндік береді.
Өзара бағалау оқушыларды оқырманның көзқарасын ескеруге үйретеді. Жұптағы оқушы мәтінді оқып, автордың негізгі пікірін өз сөзімен айтып береді. Егер бұл пікір автордың ниетімен сәйкес келмесе, тезисті нақтылау қажет екені байқалады. Кейін оқырман ең түсінікті дәлелді және қосымша түсіндіруді қажет ететін тұсты көрсетеді. Кері байланыс «ұнады» немесе «нашар» деген жалпы бағамен шектелмей, нақты сөйлемге қатысты болуы тиіс. Сонымен бірге оқушылар бір-бірінің пікірін өзгертуді талап етпейді; олар дәлелдеудің сапасын талдайды. Мұғалім өзара бағалаудың әдепті тілін алдын ала үлгілейді. Автор ұсынысты ой елегінен өткізіп, қай өзгерісті енгізетінін өзі шешеді. Осы жауапкершілік мәтінге дербес иелік ету сезімін сақтайды.
Эссені бағалау критерийлері оқу мақсатына сәйкес және оқушыға түсінікті болуы қажет. Дәлелді пікір білдіру басты мақсат болса, бағалауда ұстанымның анықтығы, дәлелдің орындылығы, түсіндірудің тереңдігі және ойдың бірізділігі ескеріледі. Тілдік сауаттылық та маңызды, бірақ ол мазмұндық жетістікті толық көлеңкеде қалдырмауы тиіс. Сонымен бірге көлемді мәтін қысқа мәтіннен автоматты түрде жоғары бағаланбайды. Негізсіз қайталау мен артық сөз дәлелдеуді күшейтпейді. Мұғалім критерийлерді үлгі үзінділер арқылы талқылап, әр өлшемнің нені білдіретінін көрсетеді. Оқушы бағалау талаптарын жазу аяқталғаннан кейін емес, жұмыс басталғанда білсе, өз әрекетін саналы жоспарлай алады. Осы ашықтық кері байланысты түсінуді жеңілдетеді және бағалаудың әділдігін күшейтеді.
Сараланған қолдау эссе жазудағы әртүрлі қиындықтарды ескеруге мүмкіндік береді. Кейбір оқушының пікірі бар, бірақ оны тілдік тұрғыдан жеткізуге қиналады; басқа оқушы сөйлемді сауатты құрастырғанымен, дәлел таңдай алмайды. Сондықтан барлығына бірдей көмек беру жеткіліксіз. Біріне сөз тіркестері мен сөйлем бастамалары қажет болса, екіншісіне дерек пен тезистің сәйкестігін талдау тапсырмасы ұсынылады. Қажет жағдайда мәтін көлемі шағын бөліктерге бөлініп, алдымен бір дәлелді абзац жазылады. Дайындығы жоғары оқушыға қарсы пікірдің орынды тұсын мойындау немесе екі дереккөз арасындағы айырмашылықты түсіндіру тапсырылады. Қолдау тұрақты белгіге айналмай, оқушының ілгерілеуіне қарай азаяды. Негізгі мақсат — әр баланың дәлелдеу әрекетін біртіндеп дербес орындауы.
Эссе жазуға үйретуде тапсырманың өмірмен байланысы оқушының қызығушылығын арттыра алады. Мектеп кітапханасын пайдалану, сыныптағы топтық жұмыс, қоғамдық орындардың тазалығы немесе бос уақытты ұйымдастыру сияқты мәселелер нақты пікір айтуға мүмкіндік береді. Алайда тақырыптың таныстығы өздігінен дәлелдің сапасын қамтамасыз етпейді. Мұғалім күнделікті әсерді талдауға, ұсыныстың кімге және қандай жағдайда пайдалы болатынын қарастыруға бағыттайды. Мәселен, «Мектепте үзіліс уақытын қалай тиімді ұйымдастыруға болады?» деген сұрақта әртүрлі оқушының қажеттілігі ескеріледі. Осындай тапсырма авторды тек жеке тілегін білдірумен шектемей, өзгелердің жағдайын қарастыруға жетелейді. Эссе нақты оқырманға арналған ұсынысқа айналғанда, тілдің түсініктілігі мен дәлелдің сенімділігі ерекше мағына алады.
Әдеби және қоғамдық тақырыптарды байланыстыру оқушылардың ойлау мүмкіндігін кеңейтеді. Көркем шығармадағы жауапкершілік, таңдау, достық немесе әділдік мәселесін талдағаннан кейін оның бүгінгі өмірдегі көріністерін қарастыруға болады. Бірақ әдеби кейіпкер әрекетін қазіргі жағдаймен тікелей теңестіру әрдайым орынды емес. Шығарманың тарихи ортасы, авторлық мақсаты және оқиға ерекшелігі ескерілуі тиіс. Мұғалім ұқсастықпен бірге айырмашылықты табуға бағыттайды. Осы салыстыру әдеби мәтінді дайын моральдық жауап көзіне айналдырмай, күрделі мәселені ойлауға мүмкіндік береді. Оқушы кейіпкердің шешімін бағалай отырып, өз ұстанымының негізін де тексереді. Мұндай эсседе мәтіндік талдау мен жеке пікір бірін-бірі толықтырып, дәлелдеудің мазмұнын тереңдетеді.
Академиялық адалдық дәлелді жазылым мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Дайын эссені көшіру немесе басқа адамның ойын өзінікі ретінде ұсыну оқушының ойлау тәжірибесін шектейді. Сондықтан мұғалім тек тыйыммен шектелмей, дербес жұмыс істеуге жағдай жасайды. Тақырыпты сыныпта талдау, жоспарды көрсету, алғашқы нұсқаны жазу және енгізілген өзгерістерді түсіндіру авторлық үдерісті айқындайды. Қосымша құралдан алынған ұсыныс қолданылса, оқушы оның дұрыстығын тексеріп, өз мақсатына сай өңдеуі қажет. Ешбір көмекші құрал жеке пайымдаудың орнын алмастырмауы тиіс. Жазылған мәтіндегі әр дәлелді ауызша түсіндіре алу автордың мазмұнды меңгергенін байқатады. Адалдық осылайша жазаның талабы емес, ойға жауапкершілікпен қараудың қағидасы ретінде қалыптасады.
Жазылымдағы ілгерілеуді байқау үшін оқушының жұмыстарын уақыт бойынша салыстыру пайдалы. Алғашқы эсседе пікір жалпы айтылып, дәлел түсіндірілмесе, кейінгі мәтінде тезис нақтыланып, мысалдың мағынасы ашылуы мүмкін. Мұндай өзгерісті тек қорытынды баға арқылы көрсету жеткіліксіз. Мұғалім нақты үзінділерді салыстырып, қандай дағдының жетілгенін атап өтеді. Оқушы да өз мәтінінен сәтті өзгерісті таңдап, оған не көмектескенін түсіндіре алады. Бір тақырыптағы нәтижені барлық жазылымға бірден таратуға болмайды: жаңа мәселе, күрделі мәтін немесе уақыт шектеуі қосымша қиындық туғызуы мүмкін. Сондықтан бақылау бірнеше жұмысқа сүйеніп жүргізіледі. Жинақталған тәжірибе келесі оқу мақсатын белгілеуге және қолдауды нақтылауға негіз болады.
Уақыт шектеулі жазылымға дайындық та кезең-кезеңімен ұйымдастырылуы қажет. Оқушы жоспарлауға мүлде уақыт бөлмей бірден жаза бастаса, кейін негізгі ойдан ауытқуы мүмкін. Ал жоспарды шамадан тыс ұзақ жасау мәтінді аяқтауға кедергі келтіреді. Сондықтан қысқа дайындық, негізгі нұсқа және тексеру арасындағы тепе-теңдік тәжірибе арқылы қалыптасады. Мұғалім шағын тапсырмаларда осы кезеңдерді байқап көруге мүмкіндік береді. Дегенмен барлық жазылымды жылдамдыққа негіздеу дұрыс емес, өйткені терең талдау мен редакциялауға кең уақыт қажет. Еркін орындалатын жұмыс пен уақытпен шектелген тапсырма әртүрлі дағдыларды дамытады. Оларды үйлестіру оқушыға ойын асықпай жетілдіруді де, белгіленген жағдайда жинақы жеткізуді де меңгеруге көмектеседі.
Эссе жазуға үйрету оқушының өз пікіріне жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады. Ол айтылған ойдың негізін іздеп, мысалды талдап, қарсы көзқарасты ескеріп, тұжырымын нақтылауға үйренеді. Бұл дағдылар әдеби шығарманы түсінуде ғана емес, күнделікті ақпаратты бағалауда және адамдармен пікір алмасуда да қажет. Мұғалімнің міндеті барлығын бір көзқарасқа келтіру емес, әр пікірдің қисынын тексеруге жағдай жасау. Тақырыпты түсінуден мәтінді қайта қарауға дейінгі жұмыс бірізді ұйымдастырылғанда, эссе ойлауды дамытатын тәжірибеге айналады. Оқушы өз сөзінің әсерін сезініп, оқырманға түсінікті және негізді жауап беруге ұмтылады. Осылайша жазылым мәдениеті дәлелге сүйенетін, өзгенің пікірін құрметтейтін және қажет кезде өз тұжырымын қайта қарай алатын тұлғалық ұстаныммен сабақтасады.
ПАЙДАЛАНЫЛАНУҒА ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР
- Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
- Оразбаева Ф. Ш., Рахметова Р. С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі: оқу құралы. – Алматы: Print-S, 2005. – 170 б.
- Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997. – 288 б.
- Toulmin S. E. The Uses of Argument. – Updated edition. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
- Graham S., Perin D. Writing Next: Effective Strategies to Improve Writing of Adolescents in Middle and High Schools. – Alliance for Excellent Education, 2007.
- Fisher A. Critical Thinking: An Introduction. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2011.