Бастауыш мектепте баланың тілін дамыту оның оқу әрекетін меңгеруіне, қоршаған ортаны танып-білуіне және өз ойын өзгелерге түсінікті жеткізуіне негіз болады. Оқушының сөздік қоры қаншалықты бай болса, оның оқыған мәтінді түсіну, сұраққа жауап беру, оқиғаны баяндау, пікірін дәлелдеу мүмкіндігі де соншалықты кеңейеді. Сөздік қордың жеткіліксіздігі баланың білгенін айтып беруіне кедергі келтіріп, сабақтағы белсенділігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімінің міндеті оқушыға жаңа сөздерді таныстырумен шектелмейді. Ол сөздің мағынасын түсінуге, қолданылатын жағдайын ажыратуға, өзге сөздермен байланыстыруға және ауызша, жазбаша сөйлеуде орынды пайдалануға жағдай жасауы қажет. Осы міндеттерді табиғи әрі қызықты түрде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін құнды құралдардың бірі — ертегі. Ертегінің оқиғалы құрылымы, бейнелі тілі, қайталанатын тіркестері мен есте қалатын кейіпкерлері баланы тыңдауға, түсінуге және сөйлеуге ынталандырады.
Ертегі баланың танымына жақын болғандықтан, тіл үйретудің мазмұндық негізіне айнала алады. Оның әлемінде жануарлар сөйлейді, қарапайым заттар ерекше қасиетке ие болады, кейіпкерлер қиындықты ақылмен немесе табандылықпен жеңеді. Осындай оқиғалар оқушының қызығушылығын оятып, мәтіндегі сөздерді белгілі бір әрекетпен, сезіммен және жағдаймен байланыстырып қабылдауына көмектеседі. Мәселен, «тапқыр» сөзін жеке түсіндіргеннен гөрі қиын жағдайдан ақылымен шыққан кейіпкердің әрекеті арқылы таныту мағынаны нақтылайды. «Қамқор» сөзі әлсізге көмектескен әрекетпен, «сараң» сөзі қолындағысын бөліскісі келмеген мінезбен байланыстырылғанда, баланың ұғымында мазмұнды бейне қалыптасады. Демек, ертегі сөзді жаттауға арналған материал ғана емес, оның мағынасын тәжірибеге жақын жағдаятта түсінуге мүмкіндік беретін тілдік орта болып саналады. Оқушы сөздің нені білдіретінін оқиға желісінен аңғарып, кейін оны өз ойын жеткізуге пайдалана бастайды.
Сөздік қорды байыту ұғымы жаңа сөздердің санын көбейтуден әлдеқайда кең. Бұл жұмыс оқушы білетін сөздердің мағынасын нақтылауды, олардың арасындағы байланыстарды танытуды, көпмағыналылықты түсіндіруді және сөзді қарым-қатынас мақсатына сәйкес таңдауды қамтиды. Бала кейбір сөздерді естігенде түсінгенімен, өз сөйлеуінде қолданбауы мүмкін. Мұндай сөздер оның түсінетін сөздік қорында сақталады. Ал еркін әңгімелеуде, сұрақ қоюда, жауап беруде және мәтін құрастыруда пайдаланатын сөздері белсенді сөздік қорын құрайды. Мұғалім осы екі деңгейдің арасындағы байланысты күшейтуге назар аударуы керек. Ертегідегі жаңа сөзді түсіндіру, оны кейіпкерге қатысты сөйлемде қолдану, басқа жағдаймен байланыстыру және бірнеше сабақтан кейін қайта пайдалану түсінілген сөздің белсенді қолданысқа өтуіне жағдай жасайды. Осылайша сөздік жұмыс бір сәттік түсіндіру емес, бірізді ұйымдастырылатын оқу әрекетіне айналады.
Бастауыш сынып оқушысының сөз үйренуі оның жасына, оқу тәжірибесіне, отбасындағы тілдік ортасына және жеке ерекшеліктеріне байланысты жүреді. Сондықтан бір ертегіні барлық бала бірдей деңгейде түсінеді деп қабылдауға болмайды. Бір оқушы оқиғаны толық баяндауға дайын болса, екіншісі суретке сүйеніп қысқа сөйлем құрастырады, үшіншісі ойын жеткізу үшін тірек сөзді қажет етеді. Мұндай айырмашылықтар тапсырманы саралап ұсынудың маңызын көрсетеді. Ертегінің ортақ мазмұнын сақтай отырып, балаларға әртүрлі қолдау көрсетуге болады. Біріне кейіпкердің әрекетін білдіретін сөздер ұсынылса, екіншісіне сөйлемнің басы беріледі, ал тілдік дайындығы жоғары оқушыға кейіпкердің шешімін бағалау тапсырылады. Негізгі талап — әр баланың жаңа сөзді мағыналы әрекетте қолдануына мүмкіндік беру. Қолдау оқушының орнына жауап айтуға емес, оның өз ойын біртіндеп дербес жеткізуіне бағытталуы тиіс.
Ертегі таңдау кезінде мұғалім мәтіннің қызықтылығымен бірге тілдік қолжетімділігін де ескереді. Оқиғасы тым күрделі, таныс емес сөздері шамадан тыс көп шығарма баланың негізгі мазмұнды түсінуін қиындатуы мүмкін. Ал тілі өте жеңіл мәтін жаңа сөздерді меңгеруге жеткілікті мүмкіндік бермеуі ықтимал. Сондықтан таныс ұғымдар мен жаңа тілдік материалдың арақатынасы маңызды. Бірінші сыныпта қайталанатын әрекеті бар, көлемі шағын, оқиға желісі анық ертегілер тиімді болса, кейінгі сыныптарда кейіпкер мінезі тереңірек ашылатын, себеп-салдарлық байланыстары күрделірек шығармалар ұсынылады. Сонымен қатар ертегінің тәрбиелік мазмұны, кейіпкерлердің қарым-қатынасы және баланың өмірлік тәжірибесімен байланысы қарастырылады. Мәтін мұғалімнің нақты оқу мақсатына қызмет етуі керек: бір сабақта әрекетті білдіретін сөздерге назар аударылса, келесі сабақта мінезді сипаттайтын атаулар немесе оқиғаны байланыстыратын тіркестер меңгертілуі мүмкін.
Қазақ халық ертегілері оқушының тілін ұлттық мәдениетпен сабақтастықта дамытуға мүмкіндік береді. Олардың мазмұнында тұрмысқа, табиғатқа, еңбекке, туыстық қатынасқа және адам мінезіне қатысты көптеген сөздер кездеседі. «Қоржын», «шаңырақ», «диірмен», «керуен», «жолаушы» тәрізді атаулар баланың бұрынғы тәжірибесінде болмауы мүмкін. Мұндай сөздерді түсіндіруде қысқа анықтамамен қатар сурет, заттық үлгі немесе шағын жағдаят қолданылғаны жөн. Мысалы, «қоржынды» тек дорба деп түсіндіру оның ерекшелігін толық ашпайды; екі бөліктен тұратынын, атқа немесе иыққа асып жүруге ыңғайлы болғанын сурет арқылы көрсету түсінікті нақтылайды. Сонымен бірге мұғалім ертегідегі тарихи-тұрмыстық қолданысты бүгінгі өмірмен салыстыра алады. Осы жұмыс барысында бала жаңа атауды меңгеріп қана қоймай, сөздің белгілі бір мәдени тәжірибемен байланысты екенін түсінеді. Тілдік білім мен дүниетаным осылайша өзара толықтырылады.
Ертегімен жұмыстың нәтижелілігі тыңдауға дейінгі дайындыққа байланысты. Мұғалім мәтінді ұсынар алдында оқушылардың тақырыпқа қатысты білетіндерін анықтап, қызығушылығын оятатын шағын сұрақтар қоя алады. Мәселен, орманда өтетін оқиғаға кіріспес бұрын «Орманды қандай сөздермен сипаттайсың?», «Жолаушыға қандай қасиеттер қажет?» деген тапсырмалар беріледі. Бұл әрекет бұрын меңгерілген сөздерді еске түсіріп, жаңа мазмұнды қабылдауға тірек жасайды. Алайда ертегідегі барлық бейтаныс сөзді алдын ала түсіндіру міндетті емес. Оқиғаны ұғынуға тікелей кедергі келтіретін бірнеше сөз ғана таныстырылып, қалғандарының мағынасы мәтін барысында немесе оқудан кейін ашылады. Мұндай ұйымдастыру баланың болжам жасауына, мәнмәтінге сүйенуіне және тыңдау мақсатын түсінуіне мүмкіндік береді. Алдын ала қойылған қарапайым міндет оқушының назарын сөз бен оқиға арасындағы байланысқа бағыттайды.
Мұғалімнің ертегіні мәнерлеп оқуы немесе әңгімелеуі сөздік жұмыстың маңызды бөлігі болып табылады. Дауыс ырғағы, кідіріс, сөйлеу қарқыны және кейіпкердің көңіл күйін білдіретін интонация сөздің мағынасын сезінуге көмектеседі. «Сыбырлады», «айқайлады», «таңданды», «күрсінді» деген сөздер тиісті дауыс пен қимыл арқылы берілгенде, оқушы оларды анық ажырата бастайды. Дегенмен әсерлі оқылым мәтіннің мағынасын көлеңкеде қалдырмауы қажет. Тыңдау кезінде жиі тоқтап, әр сөзді түсіндіру де оқиғаның тұтастығын бұзады. Сондықтан алғашқы танысуда негізгі желіні түсінуге басымдық беріп, кейін таңдалған үзінділерге қайта оралу тиімді. Қайта оқылған бөлікте балалар кейіпкердің қалай сөйлегенін, қандай әрекет жасағанын және автордың оны қандай сөзбен білдіргенін талдайды. Сөйтіп тыңдау мен сөзді саналы меңгеру бірін-бірі толықтырады.
Жаңа сөздің мағынасын ашуда бір ғана тәсілге сүйену жеткіліксіз. Кейде затты көрсету тиімді болса, кейде қимылды орындау, салыстыру, қарама-қарсы мағыналы сөзді табу немесе сөйлемдегі орнын талдау пайдалы болады. «Жомарт» сөзін «қолындағысын өзгелермен бөлісуге дайын адам» деп түсіндіріп, ертегіден соған сәйкес әрекетті тапқызуға болады. Одан кейін балаларға өмірге жақын жағдай ұсынылады: «Сенде бірнеше қарындаш бар, ал қасыңдағы оқушы қарындашын ұмытып кеткен. Қандай әрекет жасауға болады?» Осылайша сөздің мағынасы ертегі шеңберінен шығып, таныс тәжірибемен байланысады. Мұғалім оқушының берген мысалын тыңдау арқылы түсінігінің дұрыстығын анықтайды. Сөзді қайталап айту оның меңгерілгенін толық дәлелдемейді; бала сол сөзге сәйкес жаңа мысал келтіргенде немесе оны орынды қолданғанда мағынаны түсінгені айқынырақ көрінеді.
Ертегідегі сөзді мәнмәтін арқылы болжауға үйрету оқушының дербес оқуына көмектеседі. Бұл үшін мұғалім дайын анықтаманы бірден бермей, айналасындағы сөйлемдерге назар аудартуы мүмкін. Мысалы, кейіпкер ұзақ жүргеннен кейін тоқтап, демалып, су сұраса, балалар оның «қалжырағанын» әрекеттерінен аңғара алады. «Ол не істеді?», «Оның жағдайын қай белгі көрсетіп тұр?», «Бұл сөздің орнына қандай таныс сөз айтар едің?» деген сұрақтар болжамды негіздеуге жетелейді. Бірақ мәнмәтін әрдайым жеткілікті ақпарат бермейтінін де ескеру қажет. Оқушының болжамы қате немесе толық емес болса, мұғалім оны нақтылап, түсінікті анықтама береді. Осы әрекет арқылы бала сөз мағынасын ойша іздеуді және қажет болғанда көмекке жүгінуді үйренеді. Болжам жасау дәлелсіз жорамалға емес, мәтіндегі белгілерге сүйенуі тиіс.
Сөздік қорды байытуда мағыналас сөздермен жұмыс ерекше орын алады. Ертегіні әңгімелеу кезінде оқушылар «жақсы», «жаман», «үлкен», «әдемі» сияқты жалпы сөздерді жиі қолданады. Мұғалім осы сөздерді нақтылауға көмектесіп, кейіпкерге немесе затқа сәйкес баламаларды таңдауды ұсына алады. Мысалы, «жақсы бала» деген тіркестің орнына жағдайға қарай «мейірімді бала», «әдепті бала», «еңбекқор бала» деп айту сипаттаманы айқындайды. Дегенмен мағыналас сөздердің барлық жағдайда бірін-бірі алмастыра бермейтінін практикалық түрде көрсету маңызды. «Батыл» мен «тапқыр» сөздері екеуі де жағымды қасиетті білдіргенімен, мағыналары бөлек. Бірі қорқынышты жеңіп әрекет етуді, екіншісі ұтымды шешім табуды сипаттайды. Балалар ертегідегі әрекеттерді салыстыру арқылы осы айырмашылықты түсінеді. Соның нәтижесінде олардың сөз таңдауы дәлденіп, кейіпкерге беретін бағасы жалпылама сипаттан мазмұнды пікірге айналады.
Қарама-қарсы мағыналы сөздер кейіпкерлерді, әрекеттерді және оқиғадағы өзгерістерді салыстыруға мүмкіндік береді. «Батыл — қорқақ», «жомарт — сараң», «еңбекқор — жалқау» тәрізді жұптар арқылы оқушылар қасиеттердің мағынасын нақтылайды. Алайда кейіпкерді бір сөзбен тұрақты таңбалаудан сақтанған жөн. Бір сәтте қорыққан кейіпкер кейін батыл шешім қабылдауы мүмкін, ал қателескен адам өз әрекетін түзете алады. Сондықтан «Бұл кейіпкер қандай?» деген сұрақпен бірге «Осы әрекеті қандай қасиетін көрсетті?» деп сұрау пайдалы. Мұндай талдау сөзді дәл қолдануға әрі адамның мінезін бір ғана оқиғамен шектемеуге үйретеді. Оқушы өз пікірін мәтіннен мысал келтіріп түсіндіреді: «Ол досына көмектесті, сондықтан осы әрекетін қамқорлық деп бағалаймын». Осы үлгі сөздік жұмысты дәлелді сөйлеумен байланыстырады және тілдік тапсырманың тәрбиелік мазмұнын тереңдетеді.
Ертегі мәтіндері етістіктерді меңгертуге де қолайлы. Оқушылар әңгімелеуде көбіне «барды», «келді», «айтты» сөздерін қайталайды. Мәтіндегі «жүгірді», «аяңдады», «ілесті», «жасырынды», «сыбырлады», «өтінді», «ескертті» сияқты сөздер әрекетті нақты әрі бейнелі жеткізуге көмектеседі. Мұғалім балаларға бір сөйлемнің бірнеше нұсқасын салыстыруды ұсына алады: «Қоян орманға барды», «Қоян орманға қарай жүгірді», «Қоян бұталардың арасына жасырынды». Әр нұсқа әртүрлі әрекетті білдіретіні талқыланады. Кейін оқушылар қимылды көрсетіп, оған сәйкес сөзді табады немесе берілген сөзге сөйлем құрастырады. Бұл тапсырма сөзді дене қимылымен байланыстырып, есте сақтауды қолдайды. Сонымен бірге етістіктің зат есіммен мағыналық үйлесіміне назар аударылады. Жаңа сөзді жеке атаудан гөрі тіркес пен сөйлем құрамында қолдану оның табиғи сөйлеуге енуін жеңілдетеді.
Сөздердің тұлғалық байланысын байқау да тілдік дамуға ықпал етеді. Ертегіде кездескен «дос» сөзінен «достық», «достасу», «достыққа адал» сияқты қолданыстарға көшуге болады. Мұндай жұмыс оқушылардың жасына сай қарапайым деңгейде жүргізіліп, күрделі анықтамалармен ауырлатылмайды. Негізгі мақсат — түбірлес сөздердің мағыналық жақындығын және сөйлемдегі қызметінің өзгешелігін сезіндіру. Мысалы, «Екі кейіпкер достасты» деген сөйлем әрекетті білдірсе, «Олардың достығы берік болды» деген сөйлем қарым-қатынасты сипаттайды. Балалар осы үлгілерді басқа кейіпкерлерге қатысты қолданып көреді. Сөздің жалғаулар арқылы өзгеруіне де назар аударылады: «жолаушы», «жолаушыға», «жолаушымен» тұлғалары сөйлемдегі байланысқа қарай таңдалады. Осылайша сөздік қорды байыту грамматикалық дұрыс сөйлеумен ұштасады. Оқушы сөзді танып қана қоймай, оны өз ойын жеткізетін құрылымға енгізуге жаттығады.
Ертегіге байланысты сұрақтардың сипаты оқушы жауабының тілдік сапасына әсер етеді. Тек «Кім?», «Қайда?», «Не істеді?» деген сұрақтар оқиғаның негізгі мазмұнын анықтауға көмектескенімен, күрделі ойды жеткізуге әрдайым жеткіліксіз. Сондықтан оларды «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Қай әрекеті соны көрсетеді?», «Басқаша не істеуге болар еді?» деген сұрақтармен толықтырған дұрыс. Осындай тапсырмаларда бала «себебі», «сондықтан», «алайда», «егер» сияқты байланыстырушы сөздерді қолдануға қажеттілік сезінеді. Мұғалім жауапқа үлгі ұсына алады: «Мен кейіпкердің шешімін дұрыс деп ойлаймын, себебі…». Кейін бұл тірек біртіндеп азайтылады. Баланың ойын аяқтауға уақыт беру де маңызды. Жауапты мұғалімнің өзі тез толықтырып жіберуі оқушының сөз іздеуіне және сөйлем құрастыруына мүмкіндік қалдырмайды.
Ертегіні мазмұндау жаңа сөздерді белсенді қолдануға көшірудің тиімді жолдарының бірі. Бірақ толық мәтінді бірден айтып беруді талап ету кейбір балаларға қиын болуы мүмкін. Алдымен оқиғаны суреттер арқылы реттеу, әр суретке қысқа сөйлем құрастыру, негізгі кейіпкерлер мен әрекеттерді атау ұсынылады. Одан кейін тірек сөздерге сүйеніп шағын бөлікті әңгімелеуге көшуге болады. Мысалы, «жолға шықты», «кездестірді», «көмектесті», «алғыс айтты» деген тіркестер оқиғаның желісін сақтауға көмектеседі. Мазмұндау барысында мұғалім жаңа сөздердің табиғи қолданылуына назар аударады, алайда әр қатеден кейін тоқтата бермейді. Алдымен баланың ойын аяқтауына мүмкіндік беріп, кейін бір-екі маңызды тұсты нақтылау тиімді. Осы жұмыс оқушының сөйлеу сенімін сақтай отырып, сөздік қолданысын жетілдіруге жағдай жасайды.
Жұптық және топтық әрекеттер ертегі тілін қарым-қатынас барысында пайдалануға мүмкіндік береді. Жұппен жұмыс кезінде бір оқушы кейіпкердің әрекетін сипаттайды, екіншісі соған сәйкес қасиетті атайды немесе нақтылаушы сұрақ қояды. Топта балалар оқиғаға ортақ атау ұсынады, кейіпкердің шешімін талқылайды, ертегінің жалғасын құрастырады. Мұндай әрекеттің пайдалы болуы тапсырмадағы рөлдер мен күтілетін нәтиженің түсініктілігіне байланысты. Егер барлық жауапты бір белсенді оқушы айтса, қалған балалардың тілдік тәжірибесі азаяды. Сондықтан әр қатысушыға кемінде бір пікір, бір сұрақ немесе бір сөйлем ұсыну міндеті берілуі мүмкін. Мұғалім өзара тыңдау, кезекпен сөйлеу және пікірді сыпайы толықтыру үлгілерін көрсетеді. Осылайша жаңа сөздер жеке жаттығуда ғана емес, шынайы пікір алмасуда қолданылады.
Рөлге бөліп оқу мен шағын сахналау сөздің эмоциялық және жағдаяттық мағынасын түсінуге көмектеседі. Кейіпкер атынан сөйлеген оқушы сөзді қандай дауыс ырғағымен айту керектігін, оның кімге бағытталғанын және қандай мақсатты білдіретінін ойлайды. Өтініш айту, алғыс білдіру, келісу, бас тарту, кешірім сұрау сияқты сөйлеу әрекеттері ертегі диалогында табиғи көрініс табады. Сахналау үшін күрделі киімдер мен ұзақ дайындық міндетті емес; қысқа үзінді мен бірнеше қарапайым белгі жеткілікті. Балаларға дайын мәтінді жаттатумен шектелмей, кейіпкердің ойын өз сөзімен жеткізуге де мүмкіндік берген жөн. Ұялшақ оқушы алғашында қысқа репликаны айтып, кейін көлемдірек рөлге көше алады. Мұндай біртіндеп қатыстыру тілдік белсенділікті қолдайды және сөзді нақты қарым-қатынас жағдайында қолдануға үйретеді.
Шығармашылық тапсырмалар ертегіден меңгерілген сөздерді жаңа мазмұнда пайдалануға жол ашады. Оқушылар кейіпкерге хат жазып, оған кеңес бере алады, оқиғаның басқа аяқталуын ұсынады немесе таныс кейіпкерді жаңа жағдайға орналастырады. Мәселен, «Егер кейіпкер сенің сыныбыңа келсе, оған не айтар едің?» деген тапсырма ертегі мен күнделікті өмірді байланыстырады. Мұғалім алдын ала екі-үш мақсатты сөзді ұсынып, оларды орынды қолдануды сұрайды. Алайда сөздерді міндетті түрде енгізу мәтіннің табиғилығын бұзбауы керек. Оқушыға таңдау беріліп, мағынаға сай қолданылған сөз бағаланады. Шығармашылық жұмыстан кейін балалар өз мәтінін оқып, қандай сөздің ойын нақты жеткізуге көмектескенін түсіндіре алады. Осы әрекет тілдік таңдауға саналы қарауды қалыптастырады және жаңа сөзді дайын мәтіннен тәуелсіз қолдануға жетелейді.
Жазбаша жұмыстар ауызша меңгерілген сөздерді бекітіп, олардың жазылуына назар аудартады. Бастапқы кезеңде балалар суреттің астына атау жазады, берілген сөздерден сөйлем құрайды немесе кейіпкерге қысқаша сипаттама береді. Кейін шағын пікір, оқиға жалғасы, күнделік үзіндісі сияқты тапсырмалар ұсынылады. Жазу алдында ауызша дайындық жасау пайдалы: оқушы не айтатынын талқылап, қажетті сөздерді таңдап алады. Бұл әсіресе ойын жазбаша жеткізуге қиналатын балаларға көмектеседі. Тексеру барысында тек емле қатесіне назар аудару сөздік жұмыстың мақсатын әлсіретуі мүмкін. Сондықтан мұғалім сөздің мағынаға сәйкестігін, қайталанудың азаюын және сөйлемдердің байланысын да бағалайды. Бір жұмыста барлық кемшілікті түзетуді талап етпей, нақты мақсатқа қатысты кері байланыс беру оқушыға түсінікті әрі орындалатын міндет ұсынады.
Жаңа сөздерді ұзақ уақыт есте сақтау үшін оларды әртүрлі жағдайда қайта қолдану қажет. Ертегі оқылған күні орындалған тапсырмалармен шектелу сөздің белсенді қорда сақталуына жеткіліксіз болуы мүмкін. Келесі сабақта кейіпкерді еске түсіру, бірнеше күннен кейін сол сөзбен жаңа сөйлем құрастыру, басқа мәтіннен ұқсас қолданысты табу пайдалы. Сыныпта «Ертегіден үйренген сөздер» бұрышын ұйымдастырып, сөздің қысқа түсіндірмесін, суретін және оқушылар құрастырған мысалды орналастыруға болады. Бірақ бұл бұрыш тек безендіру қызметін атқармауы тиіс. Мұғалім тапсырма кезінде оған қайта жүгініп, балалардың сөздерді таңдауына мүмкіндік береді. Уақыт өте бұрынғы сөздер жаңа тақырыптармен байланыстырылып отырады. Қайталану бір үлгіні механикалық көшіруге емес, мағынаны әртүрлі байланыста қолдануға негізделгенде нәтижелі болады.
Сөздік жұмысты ойын арқылы ұйымдастыру оқушының қызығушылығын сақтауға көмектеседі. «Сөзді қимылмен көрсет», «Кейіпкерді сипаттамасынан таны», «Дәл сөзді таңда», «Сөйлемді толықтыр» сияқты тапсырмалар ертегі мазмұнымен оңай байланысады. Мысалы, бір бала «таңданды» сөзін қимылмен көрсетеді, ал басқалары сөзді тауып, ертегідегі сәйкес сәтті атайды. «Дәл сөзді таңда» ойынында бірнеше нұсқаның ішінен кейіпкер әрекетіне үйлесетін сөз іріктеледі. Ойынның негізгі нәтижесі жеңімпазды анықтау емес, балалардың сөз мағынасын ажыратып, оны қолдануы болуы керек. Сондықтан жылдам жауап бергендерді ғана марапаттау орынды емес. Ойлануға уақыт беру, жұппен кеңесуге мүмкіндік жасау және дұрыс түсіндірілген жауапты бағалау барлық оқушының қатысуын қолдайды. Ойын тілдік мақсатпен үйлескенде оқу мазмұнын тереңдетеді.
Әртүрлі тілдік ортадан келген балалармен жұмыс барысында көрнекілік пен сөйлеу тіректерінің маңызы артады. Кейбір оқушы ертегінің мазмұнын түсінгенімен, қазақ тілінде қажетті сөзді бірден таба алмауы мүмкін. Мұндай жағдайда оның түсінігін сурет таңдау, қимыл көрсету немесе қысқа жауап арқылы анықтауға болады. Кейін мұғалім толық сөйлемнің үлгісін ұсынып, баланы сол құрылымды қолдануға жетелейді. Баланың үйдегі тілін кемшілік ретінде бағалауға болмайды; негізгі міндет — қазақ тіліндегі мағыналы тәжірибені көбейту. Сөйлеу қарқыны баяу немесе тілдік қолдауды көбірек қажет ететін оқушыларға тапсырма көлемін шағын бөліктерге бөлу көмектеседі. Сонымен бірге қабілеті жоғары балаларға астарлы мағынаны талдау, сөз таңдауын түсіндіру, екі кейіпкерді салыстыру ұсынылады. Осылайша ортақ ертегі әр оқушыға қолжетімді даму мүмкіндігін береді.
Сөздік қордың өзгерісін бағалауда тек қанша сөз жатталғанын санау жеткіліксіз. Оқушының сөзді түсінуі, оны сөйлемде дұрыс қолдануы, жаңа жағдайда пайдалана алуы және әңгімелеуге өздігінен енгізуі бірге қарастырылады. Мұғалім сабақ басында және белгілі бір жұмыс кезеңінен кейін ұқсас сипаттағы шағын тапсырма ұсына алады. Мысалы, бала кейіпкерді сипаттайды немесе сурет бойынша қысқа оқиға құрастырады. Алғашқы және кейінгі жауаптардағы мағыналық нақтылық, сөздердің әртүрлілігі, байланыс құралдарының қолданылуы салыстырылады. Мұндай бақылау баланы өзге оқушымен жарыстыруға емес, оның жеке ілгерілеуін байқауға бағытталады. «Бүгін кейіпкерді сипаттағанда “жақсы” сөзінің орнына “қамқор” сөзін орынды қолдандың» деген нақты кері байланыс баланың жетістігін түсінуіне көмектеседі. Бағалау келесі тапсырманы таңдауға негіз болуы тиіс.
Ертегі арқылы тіл дамыту жұмысын отбасымен байланыстыру баланың сөзді мектептен тыс ортада қолдануына жағдай жасайды. Ата-аналарға ұзақ тапсырма берудің орнына бірге қысқа ертегі оқу, баладан ұнаған кейіпкерін сұрау немесе бір жаңа сөзбен сөйлем құрастыру ұсынылуы мүмкін. Мұнда ересек адамның баланы үздіксіз түзетпей, ойын тыңдауы маңызды. «Неліктен сол кейіпкерді таңдадың?», «Оған қандай кеңес берер едің?» деген сұрақтар әңгімелесуді дамытады. Отбасында кітап қоры шектеулі болса, мұғалім қолжетімді мәтіннің көшірмесін немесе шағын оқу парағын ұсына алады. Негізгі мақсат ата-ананы қосымша мұғалімге айналдыру емес, балаға қызығушылықпен тыңдайтын орта қалыптастыру. Үйде айтылған еркін әңгіме сыныпта үйренілген сөздердің өмірлік қолданысын кеңейтеді және оқуға жағымды қатынасты қолдайды.
Ертегілер арқылы сөздік қорды байыту жүйелі ұйымдастырылғанда тыңдау, оқу, сөйлеу және жазу әрекеттері өзара байланысады. Бала алдымен сөзді оқиға ішінде естиді, кейін мағынасын талдайды, кейіпкер әрекетімен байланыстырады, сөйлемде қолданады және жаңа мәтін құрастыруға пайдаланады. Осы тізбектің әр кезеңі келесісіне тірек болады. Мұғалімнің шеберлігі ертегінің қызығын сақтай отырып, тілдік мақсатты айқын жүзеге асыруынан көрінеді. Шамадан тыс тапсырма мәтіннен алатын әсерді әлсіретсе, тек мазмұндаумен шектелу сөздік мүмкіндіктерді толық пайдалануға жол бермейді. Сондықтан оқу әрекеттерінің үйлесімі, мақсатты сөздерді орынды таңдау және баланың дербес сөйлеуіне уақыт бөлу маңызды. Ертегімен жұмыс оқушыға жаңа атаулар үйретумен бірге, сөзге назар аударуды, мағынаны іздеуді және өз ойын нақты жеткізуді қалыптастырады.
Ертегінің білімдік құндылығы баланың тілдік дамуын оның сезімімен, қиялымен және адамгершілік түсініктерімен байланыстыруында. Оқушы кейіпкерге жанашырлық танытып, әрекетін бағалап, өз шешімін ұсынған кезде сөзге нақты қажеттілік туындайды. Ол ойын дәл жеткізу үшін жаңа атауды іздейді, бұрын үйренген тіркесті еске түсіреді, сөйлемін толықтырады. Осындай мағыналы қажеттілік сөздік қорды байытудың берік негізіне айналады. Бастауыш сынып мұғалімі ертегіні жүйелі тілдік жұмысқа арқау етіп, әр баланың қатысуына мүмкіндік бергенде, оқушының сөз қолдану сенімі мен сөйлеу дербестігі дами түседі. Ертегіден басталған қызығушылық кітап оқуға, әңгімелесуге және шығармашылықпен жазуға жалғасуы мүмкін. Сондықтан ертегімен жұмыс — баланың тілін көркем сөзбен нәрлендіріп, ойын түсінікті, дәл және әсерлі жеткізуіне жағдай жасайтын маңызды педагогикалық бағыт.
ПАЙДАЛАНЫЛАНУҒА ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР
- Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Өлке, 2005. – 136 б.
- Оразбаева Ф. Ш., Рахметова Р. С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі: оқу құралы. – Алматы: Print-S, 2005. – 170 б.
- Қасқабасов С. А. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
- Алтын сақа: қазақ ертегілері. – Алматы: Балалар әдебиеті, 2005. – 60 б. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
- Beck I. L., McKeown M. G., Kucan L. Bringing Words to Life: Robust Vocabulary Instruction. – 2nd ed. – New York: Guilford Press, 2013.