Аннотация. Мақалада қазақ әдебиетін оқыту үдерісінде қолданылатын заманауи әдіс-тәсілдердің тиімділігі, олардың оқушының әдеби шығарманы терең түсінуіне, көркем мәтінді талдауына, өзіндік пікір қалыптастыруына және шығармашылық қабілетін дамытуына ықпалы қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде мұғалімнен тек білім беруші емес, оқушының ізденуіне бағыт беретін, оның ойлау белсенділігін арттыратын, шығармашылық әрекетін ұйымдастыратын тұлға болу талап етіледі. Осыған байланысты әдебиет сабағында дәстүрлі оқыту әдістерін жаңаша технологиялармен ұштастырудың маңызы артып отыр. Мақалада сын тұрғысынан ойлау, проблемалық оқыту, зерттеушілік әдіс, топтық және жұптық жұмыс, диалогтік оқыту, шығармашылық тапсырмалар, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін орынды пайдалану мәселелері тәжірибелік тұрғыдан сараланады. Заманауи әдістерді мақсатты қолданудың нәтижесінде оқушының мәтінді түсіну, талдау, салыстыру, бағалау, дәлелдеу дағдылары дамып, әдебиетке деген қызығушылығы арта түсетіні көрсетіледі. Сонымен қатар мұғалімнің әдіс таңдаудағы кәсіби шеберлігі, сабақ мақсаты мен оқушы ерекшелігін ескеру қажеттілігі сөз болады.
Түйін сөздер: қазақ әдебиеті, заманауи оқыту, әдіс-тәсіл, көркем мәтін, сыни ойлау, шығармашылық, әдеби талдау, оқушы белсенділігі, цифрлық технология, педагогикалық тәжірибе.
Қазақ әдебиеті – халқымыздың рухани болмысын, тарихи жадын, дүниетанымын, салт-дәстүрі мен ұлттық құндылықтарын жас ұрпақтың санасына сіңіретін маңызды пәндердің бірі. Әдеби шығарма арқылы оқушы адам мінезін, қоғам құбылыстарын, жақсылық пен жамандықты, адалдық пен опасыздықты, махаббат пен мейірімділікті, елдік пен ерлікті танып-біледі. Сондықтан қазақ әдебиетін оқыту тек шығарманың мазмұнын меңгерту немесе кейіпкерлерге мінездеме берумен шектелмеуі тиіс. Әдебиет сабағы ең алдымен оқушыны ойлануға, сезінуге, салыстыруға, өз көзқарасын білдіруге, көркемдік дүниені бағалауға бағытталған рухани әрі зияткерлік үдеріс болуы қажет.
Қазіргі білім беру саласында оқушының дайын ақпаратты жаттап алуынан гөрі оны өздігінен іздеп, талдап, саралап, қолдана білуіне басымдық беріледі. Осыған байланысты қазақ әдебиетін оқыту мазмұны да, әдістемесі де жаңаша сипат алуда. Бұрынғы сабақтарда мұғалімнің түсіндіруі мен оқушының тыңдауы жетекші орын алса, қазіргі сабақта оқушының әрекеті алдыңғы қатарға шығады. Мұғалім білімді дайын күйінде ұсынушы емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы, кеңесші рөлін атқарады. Мұндай өзгеріс әдебиет сабағының мазмұнын байытып қана қоймай, оқушының шығарманы жеке қабылдауына мүмкіндік береді.
Әдебиетті оқытудағы маңызды мәселенің бірі – оқушыны көркем мәтінмен тікелей жұмыс істеуге үйрету. Кей жағдайда білім алушылар шығарманың толық мәтінін оқудың орнына қысқаша мазмұнын пайдалануға бейім болады. Мұндай жағдайда шығарманың көркемдік табиғаты, авторлық идеясы, кейіпкердің ішкі әлемі мен тілдік ерекшелігі толық ашылмай қалады. Сондықтан мұғалім заманауи әдіс-тәсілдерді ең алдымен оқушының мәтінге қызығушылығын арттыруға бағыттауы қажет. Оқушы мәтінді тек оқу үшін емес, белгілі бір сұраққа жауап іздеу, мәселені анықтау, кейіпкер әрекетін бағалау немесе автор ұстанымын табу мақсатында оқыған кезде оқу әрекеті нәтижелі болады.
Заманауи сабақтың тиімділігі оның сыртқы көрнекілігімен немесе қолданылған әдістердің көптігімен өлшенбейді. Сабақта бірнеше әдісті қолдану әрдайым жоғары нәтиже береді деген түсінік дұрыс емес. Негізгі мәселе – таңдалған әдістің оқу мақсатына сәйкестігі. Мәселен, оқушыдан кейіпкерлерді салыстыру талап етілсе, Венн диаграммасы, салыстырмалы кесте немесе концептуалдық талдау тиімді болуы мүмкін. Ал шығармадағы мәселені бағалау қажет болса, пікірталас, проблемалық сұрақтар, «ПОПС формуласы», дәлелді эссе сияқты тәсілдер орынды қолданылады. Демек, мұғалім әдісті сән үшін емес, нақты педагогикалық міндетті шешу үшін таңдауы тиіс.
Қазақ әдебиетін оқытуда кеңінен қолданылатын тиімді бағыттардың бірі – сын тұрғысынан ойлауға негізделген әдістер. Сын тұрғысынан ойлау дегеніміз оқушының ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны талдауы, салыстыруы, дәлелдеуі, қорытынды жасауы және өзіндік пікір қалыптастыруы. Әдеби шығарманы оқыту барысында бұл дағдылардың маңызы өте зор. Өйткені көркем шығармадағы әрбір оқиғаға немесе кейіпкер әрекетіне бір ғана дайын жауап беру мүмкін емес. Оқушы кейіпкер ісін өзінің өмірлік тәжірибесі, адамгершілік ұстанымы және мәтіндегі дәлелдер арқылы бағалауы керек.
Мәселен, көркем шығарма кейіпкерінің белгілі бір шешімі талданған кезде мұғалім «Кейіпкердің орнында сен болсаң не істер едің?» деген қарапайым сұрақпен ғана шектелмеуі керек. «Кейіпкердің бұл шешімге келуіне қандай жағдайлар әсер етті?», «Оның іс-әрекетін ақтауға бола ма?», «Автор кейіпкерге қандай көзқараспен қарайды?», «Мәтіннен өз пікіріңді дәлелдейтін үзінді тап», «Егер оқиға қазіргі қоғамда орын алса, оның шешімі өзгерер ме еді?» деген сұрақтар қойылған жағдайда оқушы шығарманы тереңірек талдайды. Осындай сұрақтар білім алушының мәтінге қайта оралуына, дәлел іздеуіне және өзінің пікірін негіздеуіне мүмкіндік береді.
Сын тұрғысынан ойлауды дамытуда «Болжау», «INSERT», «Фишбоун», «Венн диаграммасы», «Екі жақты күнделік», «Автор орындығы», «Алты ойлау қалпағы», «ПОПС формуласы» сияқты әдістерді тиімді қолдануға болады. Мысалы, шығарманың белгілі бір бөлігін оқығаннан кейін оқушыларға оқиғаның әрі қарай қалай өрбитінін болжату олардың қызығушылығын арттырады. Оқушылар өз болжамын айтқаннан кейін шығарманың жалғасын оқып, автор шешімімен салыстырады. Мұндай жұмыс әдеби мәтінді белсенді қабылдауға көмектеседі. Оқушы шығармадағы оқиғаға сырттай бақылаушы ретінде емес, оның дамуын ойша болжаушы ретінде қатысады.
«Екі жақты күнделік» әдісі де көркем шығарманы талдауда нәтижелі. Бұл әдіс бойынша оқушы парақтың бір бөлігіне өзіне ерекше әсер еткен үзіндіні жазып, екінші бөлігіне сол үзінді туралы пікірін, туындаған сұрағын немесе өмірмен байланысын көрсетеді. Мұндай тапсырма оқушының шығарманы жеке қабылдауына мүмкіндік береді. Бір оқушы белгілі бір үзіндіден кейіпкердің қайсарлығын байқаса, екінші оқушы сол тұстан оның ішкі күйзелісін көруі мүмкін. Осылайша сыныпта бір ғана дайын жауап емес, әртүрлі көзқарастар қалыптасады. Әдебиеттің тәрбиелік және эстетикалық мәні де осындай жеке қабылдау арқылы тереңдейді.
Қазақ әдебиеті сабағында диалогтік оқытудың да орны ерекше. Әдеби шығарма өзінің табиғаты жағынан пікір алмасуды, сұрақ қоюды, түрлі көзқарастарды салыстыруды қажет етеді. Мұғалім мен оқушы арасындағы диалогтан бөлек, оқушы мен оқушы арасындағы пікір алмасу да маңызды. Топтық және жұптық жұмыстар осы мақсатқа мүмкіндік береді. Бірақ топтық жұмысты тек оқушыларды бірнеше топқа бөліп, тапсырма берумен шектеу дұрыс емес. Оның нақты мақсаты мен әр оқушының жауапкершілігі айқын болуы қажет.
Мысалы, бір әдеби шығарманы талдау барысында әр топқа әртүрлі зерттеу міндетін беруге болады. Бірінші топ кейіпкерлер жүйесін талдаса, екінші топ шығармадағы негізгі мәселені анықтайды, үшінші топ көркемдегіш құралдарды зерттейді, төртінші топ шығармадағы ұлттық құндылықтар мен тарихи жағдайларға назар аударады. Кейін топтар өз тұжырымдарын ортаға салып, бір-бірінің жұмыстарын толықтырады. Бұл тәсіл оқушының бір ғана бағытта емес, шығарманы бірнеше қырынан тануына мүмкіндік береді. Сонымен қатар әр топтың жұмысын тыңдау арқылы оқушы толық ақпарат алады.
Диалогтік оқыту кезінде мұғалімнің сұрақ қою шеберлігі де шешуші рөл атқарады. Сабақ барысында тек «Кім?», «Қашан?», «Қайда?» деген мазмұндық сұрақтарды көп қолдану оқушының ойлауын жоғары деңгейге көтермейді. Мұндай сұрақтар шығарманы түсінуге қажет болғанымен, әдеби талдаудың негізгі құралы бола алмайды. Сондықтан «Неліктен?», «Қалай дәлелдей аласың?», «Қай тұжырыммен келіспейсің?», «Автор бұл көрініс арқылы қандай ой жеткізді?», «Кейіпкер әрекетінің салдары қандай болды?», «Шығарманың идеясы бүгінгі қоғам үшін қаншалықты маңызды?» деген ашық сұрақтар көбірек қолданылғаны дұрыс.
Әдебиет сабағында проблемалық оқыту әдісі оқушының зерттеушілік ойлауын қалыптастырады. Проблемалық оқытуда мұғалім оқушыға дайын қорытындыны ұсынбайды, керісінше оны белгілі бір мәселенің шешімін іздеуге бағыттайды. Мысалы, Абай шығармаларын өткен кезде «Абай көтерген адамгершілік мәселелері қазіргі қоғамда өзекті ме?» деген проблемалық сұрақ ұсынылуы мүмкін. Оқушы ақын шығармаларынан нақты дәлелдер келтіре отырып, бүгінгі өмірмен байланыстырады. Бұл жерде әдеби мұра тек өткен заманның дүниесі ретінде емес, қазіргі өмірмен сабақтас рухани құндылық ретінде қарастырылады.
Проблемалық тапсырмалардың тағы бір артықшылығы – оқушыны біржақты пікірден арылтуы. Әдеби шығарма кейіпкерлеріне «жағымды» немесе «жағымсыз» деген дайын баға берудің орнына олардың әрекетінің себеп-салдарын талдау әлдеқайда тиімді. Мәселен, кейіпкердің қателігін талдағанда «Ол неге мұндай әрекет жасады?», «Оған қандай жағдай ықпал етті?», «Басқа шешім қабылдау мүмкіндігі болды ма?» деген сұрақтарға жауап беру арқылы білім алушы адам болмысының күрделілігін түсіне бастайды. Бұл әдеби біліммен қатар эмоционалдық интеллект пен адамды түсіну мәдениетінің қалыптасуына ықпал етеді.
Қазіргі тәжірибеде зерттеушілік әдісті пайдалану да нәтижелі бағыттардың бірі болып табылады. Оқушыларға жазушының өмірі мен шығармашылығы туралы дайын мәліметті ғана ұсынудың орнына шағын зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру олардың ізденісін арттырады. Мысалы, белгілі бір шығарманың тарихи негізін анықтау, автор өмір сүрген кезең мен шығарма оқиғаларын салыстыру, кейіпкердің прототипі туралы мәліметтер жинау, шығармадағы жер-су атауларын зерттеу немесе әдеби туындының түрлі нұсқаларын салыстыру секілді тапсырмалар оқушының ғылыми ізденіске алғашқы қадам жасауына мүмкіндік береді.
Зерттеушілік тапсырмаларды ұйымдастырған кезде ақпарат көздерін дұрыс пайдалану мәдениетіне де назар аудару қажет. Қазіргі оқушы интернеттен қажетті деректі жылдам таба алады, бірақ табылған ақпараттың дұрыстығын тексеру, маңыздысын сұрыптау, бірнеше дереккөзді салыстыру сияқты дағдылар әрдайым қалыптаса бермейді. Сондықтан мұғалім зерттеу барысында ақпаратты жай көшіруді емес, оны түсіну, саралау, қайта тұжырымдау, дереккөздерді көрсету тәртібін үйретуі тиіс. Бұл дағдылар әдебиет пәнінің аясынан шығып, оқушының жалпы академиялық сауаттылығын қалыптастырады.
Қазақ әдебиетін оқытуда шығармашылық тапсырмалар да ерекше маңызға ие. Әдеби шығарма табиғатының өзі шығармашылықпен байланысты болғандықтан, оқушыға тек талдау жасап қана қоймай, туынды негізінде жаңа өнім жасау мүмкіндігін берген жөн. Мысалы, кейіпкерге хат жазу, шығармадағы оқиғаны басқа кейіпкердің атынан баяндау, кейіпкер күнделігін құрастыру, оқиғаның балама соңын жазу, әдеби кейіпкерлер арасында сұхбат ұйымдастыру, буктрейлер сценарийін дайындау сияқты тапсырмалар оқушының қиялын, тілдік қорын және шығармашылық белсенділігін дамытады.
Мұндай тапсырмалардың нәтижелілігі оқушының шығарма мазмұнын қаншалықты түсінгенінен де көрінеді. Мәселен, оқушы белгілі бір кейіпкердің атынан күнделік жазу үшін оның мінезін, ішкі сезімін, өмірлік жағдайын жақсы түсінуі керек. Демек, шығармашылық жұмыс әдеби талдаудың баламасы емес, керісінше сол талдауды тереңдетудің бір тәсілі болып табылады. Оқушы кейіпкер бейнесіне еніп, оның дүниетанымын сезінуге тырысқанда шығармаға эмоционалдық тұрғыдан жақындайды.
Заманауи әдістерді қолданудың тағы бір маңызды нәтижесі – сабақта оқушының өзін еркін сезінуі және өз ойын айтуға дағдылануы. Әдебиет сабағында кейбір сұрақтардың бір ғана дұрыс жауабы болмауы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушының пікірін бірден жоққа шығармай, оның дәлеліне назар аударуы қажет. Егер оқушы өз ойын мәтіндегі деректер арқылы дәлелдей алса, оның пікірі құнды болып есептелуі тиіс. Осындай орта қалыптасқанда оқушылар қате жауап беруден қорықпайды, пікірталасқа белсенді қатысады, өз ойын жүйелі жеткізуге үйренеді.
Сонымен бірге мұғалім үшін заманауи әдіс-тәсілдерді қолданудағы негізгі талаптардың бірі – оқушының жас және психологиялық ерекшелігін ескеру. Орта буын оқушыларына ойын элементтері, визуалды материалдар, шығармашылық тапсырмалар тиімді болса, жоғары сыныптарда пікірталас, әдеби зерттеу, салыстырмалы талдау, эссе, жобалық жұмыстардың маңызы артады. Сондықтан бір әдісті барлық сыныпта бірдей қолдану нәтижелі болмайды. Әдістің мазмұны, күрделілік деңгейі және күтілетін нәтиже білім алушының жас ерекшелігіне сай бейімделуі керек.
Қазіргі қазақ әдебиеті сабағында мұғалімнің кәсіби шеберлігі оның қанша әдісті білетіндігімен емес, сол әдістерді нақты оқу мақсатына сай қолдана білуімен өлшенеді. Әр сабақта жаңа әдіс қолдану міндет емес. Кейде жақсы ұйымдастырылған бір проблемалық сұрақтың өзі бірнеше әдістен артық нәтиже беруі мүмкін. Сондықтан педагог үшін ең маңыздысы – сабақ соңында оқушы қандай білім алды, қандай дағды қалыптастырды, қандай ой түйді деген сұрақтарға жауап бере алу. Осы тұрғыдан алғанда заманауи оқыту технологиялары мақсат емес, сапалы білімге жетудің құралы ретінде қарастырылуы қажет.
Қазақ әдебиетін оқытуда заманауи технологияларды пайдалану мәселесі де бүгінгі күні ерекше өзектілікке ие. Цифрлық орта оқушының ақпаратты қабылдау тәсілін өзгертіп, білім беру үдерісіне жаңа мүмкіндіктер енгізді. Әдебиет сабағында интерактивті тақта, электронды оқулық, бейнематериал, аудиожазба, онлайн тапсырмалар мен цифрлық платформаларды орынды пайдалану оқушының сабаққа қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Алайда цифрлық құрал сабақтың негізгі мақсатына айналмауы тиіс. Ол көркем мәтінді түсіндіруді, әдеби талдауды, оқушының ойлауын және шығармашылық әрекетін қолдайтын көмекші құрал ретінде қолданылғанда ғана тиімді нәтиже береді.
Мысалы, ақын шығармашылығын оқыту кезінде өлеңнің аудионұсқасын тыңдату оқушының көркем мәтінді эмоционалдық тұрғыдан қабылдауына ықпал етеді. Өлеңді мәнерлеп оқу барысында дауыс ырғағы, екпін, кідіріс, көңіл күй сияқты компоненттер оқушыға шығарманың ішкі мазмұнын тереңірек сезінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар жазушы немесе ақын өмір сүрген тарихи кезең туралы қысқа бейнематериал көрсету шығарма мазмұнын түсінуге қажетті контекст қалыптастырады. Бірақ мұғалім бейнематериалды дайын ақпарат беру мақсатында ғана емес, одан кейін пікірталас, талдау немесе сұрақтар ұйымдастыру үшін пайдаланғаны дұрыс.
Қазіргі кезде әдеби шығарманы визуализациялау әдісі де тиімді қолданылып жүр. Оқушылар шығарманың сюжеттік желісін сызба, интеллект-карта, хронологиялық кесте, кейіпкерлер арасындағы байланыс схемасы немесе оқиға картасы түрінде көрсете алады. Бұл әсіресе көлемді прозалық шығармаларды меңгеруде пайдалы. Мәселен, романдағы бірнеше кейіпкердің өзара қарым-қатынасын схема арқылы көрсету оқушыға шығарманың құрылымын түсінуді жеңілдетеді. Кейіпкерлер арасындағы байланыстарды визуалды түрде бейнелеу арқылы оқушы олардың шығармадағы орнын, қызметін және өзара ықпалын анықтайды.
Әдебиет сабағында жобалық оқыту әдісін қолдану да оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырады. Жобалық жұмыс барысында оқушы белгілі бір мәселені өздігінен зерттеп, ақпарат жинап, оны саралап, нәтижесін белгілі бір өнім ретінде ұсынады. Мысалы, «Абай мұрасы және қазіргі қоғам», «Қазақ әдебиетіндегі ана бейнесі», «Әдеби шығармалардағы туған жер тақырыбы», «Ұлттық құндылықтардың көркем әдебиеттегі көрінісі» сияқты тақырыптар бойынша шағын жоба ұйымдастыруға болады. Мұндай жұмыс барысында оқушылар бірнеше шығарманы салыстырып, ортақ идеяларды анықтап, әдеби материалды кең көлемде қарастыруға мүмкіндік алады.
Жобалық жұмыстардың нәтижесінде оқушының тек әдеби білімі ғана емес, жоспарлау, ақпарат іздеу, деректерді іріктеу, топпен жұмыс істеу, өз ойын көпшілік алдында қорғау дағдылары қалыптасады. Егер жұмыс топтық түрде орындалса, оқушылар міндеттерді өзара бөлісіп, бір-бірінің пікірін тыңдауға, ортақ шешім қабылдауға үйренеді. Бұл олардың коммуникативтік құзыреттілігін дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар мұндай жұмыстар оқушының өзіндік жауапкершілігін арттырады, өйткені дайын материалды қайталап айту емес, белгілі бір нәтижеге өз еңбегі арқылы жету талап етіледі.
Әдебиетті оқытудағы тиімді тәсілдердің бірі – салыстырмалы талдау. Салыстыру оқушының шығармаларды жеке-жеке меңгеріп қана қоймай, олардың арасындағы идеялық, тақырыптық және көркемдік байланыстарды байқауына көмектеседі. Мәселен, әр кезеңдегі ақындардың туған жер туралы өлеңдерін салыстыру арқылы оқушы ұлттық поэзиядағы ортақ құндылықтарды және авторлық ерекшеліктерді анықтай алады. Сол сияқты әртүрлі шығармалардағы ана бейнесін, батыр тұлғасын, махаббат тақырыбын немесе адамгершілік мәселелерін салыстыру әдебиетті тұтас көркемдік құбылыс ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Салыстырмалы талдау барысында оқушыға дайын өлшемдер ұсынуға немесе өлшемдерді өзіне анықтатуға болады. Мысалы, шығармалардың тақырыбы, идеясы, кейіпкерлер жүйесі, авторлық ұстанымы, көркемдік ерекшелігі және тәрбиелік мәні бойынша салыстыру жүргізіледі. Мұндай жұмыс жоғары сынып оқушылары үшін әсіресе маңызды, себебі олар әдеби құбылыстар арасындағы байланысты анықтап, өзіндік қорытынды жасауға үйренеді.
Қазақ әдебиеті сабағында эссе жазу да оқушының әдеби және тілдік құзыреттілігін дамытудың тиімді құралы болып табылады. Эссе барысында оқушы шығарма туралы өз ойын жүйелеп, белгілі бір ұстанымды дәлелдеуге үйренеді. Бірақ эссе тапсырмасы «шығарма туралы ойыңды жаз» деген жалпы сипатта берілсе, оқушы нақты бағытты түсінбеуі мүмкін. Сондықтан тақырып проблемалық немесе пікірталастық сипатта болғаны жөн. Мысалы, «Қай кейіпкердің шешімімен келісесіз?», «Шығармадағы көтерілген мәселе бүгінгі қоғамда өзекті ме?», «Кейіпкер тағдырына қоғам көбірек әсер етті ме, әлде өзінің таңдауы ма?» деген сұрақтар оқушыны ойлануға және дәлелдеуге жетелейді.
Эссе жазуға дейін оқушыға тезис қалыптастыру, дәлел келтіру, мәтіннен мысал таңдау, қорытынды жасау дағдыларын кезең-кезеңімен үйрету қажет. Оқушының ойы нақты құрылымға түскен кезде ғана жазба жұмысының сапасы артады. Мұнда мұғалім оқушының пікіріне емес, пікірді дәлелдеу сапасына, мәтінді қолдануына және ойдың жүйелілігіне назар аударғаны дұрыс. Бұл әдебиет сабағында бағалаудың әділ әрі түсінікті болуына мүмкіндік береді.
Заманауи сабақта қалыптастырушы бағалау да маңызды рөл атқарады. Бағалау тек сабақ соңында баға қою әрекеті емес, оқушыға өзінің оқу нәтижесін түсінуге көмектесетін үдеріс болуы тиіс. Әдебиет сабағында бағалау критерийлері алдын ала анық болса, оқушы өзінен не күтілетінін жақсы түсінеді. Мысалы, кейіпкерге талдау жасауда оның мінезін анықтау, мәтіннен дәлел келтіру, әрекетіне баға беру және қорытынды жасау сияқты өлшемдер белгіленуі мүмкін.
Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау әдістері де оқушының жауапкершілігін арттырады. Оқушылар бір-бірінің жауабын нақты критерий негізінде бағалаған кезде сапалы жауаптың қандай болатынын түсіне бастайды. Дегенмен өзара бағалау тек «жақсы», «өте жақсы» немесе «ұнады» деген пікірлермен шектелмеуі керек. «Жауаптың күшті жағы қандай?», «Қай тұсын толықтыру қажет?», «Қандай дәлел жауапты күшейтер еді?» деген бағыттар бойынша кері байланыс берген тиімді. Мұндай мәдениет қалыптасқан жағдайда оқушы сын айтуды ғана емес, конструктивті ұсыныс беруді де үйренеді.
Әдебиет пәнін оқытуда рефлексия жүргізудің маңызы да зор. Сабақтың соңында «Бүгін не үйрендің?» деген жалғыз сұрақты қою кейде формалды жауапқа әкеледі. Оның орнына «Бүгінгі сабақта қандай пікірің өзгерді?», «Қай кейіпкер саған ерекше әсер етті және неліктен?», «Қандай сұраққа әлі де жауап тапқың келеді?», «Шығармадан өз өміріңмен байланысты қандай ой түйдің?» деген рефлексиялық сұрақтар тиімді. Мұндай сұрақтар оқушыға өзінің танымдық әрекетін бағалауға және сабақ мазмұнын жеке тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі білім беру кеңістігінде жасанды интеллект құралдарының пайда болуы да әдебиетті оқыту әдістемесіне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Оқушылар мәтін құрастыру, ақпарат іздеу немесе сұрақтарға жауап алу үшін түрлі цифрлық көмекшілерді қолдана алады. Мұндай жағдайда мұғалімнің міндеті технологияны толықтай тыйым салу емес, оны сауатты және жауапты қолдануды үйрету болуы тиіс. Мысалы, оқушы жасанды интеллект ұсынған кейіпкер талдауын дайын жауап ретінде көшірмей, оны көркем мәтінмен салыстырып, қате немесе дәлелсіз тұстарын анықтай алады. Бұл тапсырма оқушының ақпаратты тексеру, сын көзбен қарау және авторлық пікір қалыптастыру қабілетін дамытады.
Жасанды интеллектті әдебиет сабағында шығармашылық мақсатта да қолдануға болады. Мәселен, оқушылар белгілі бір кейіпкер атынан сұрақтар дайындап, алынған жауапты түпнұсқа шығармамен салыстырады немесе белгілі бір сюжет бойынша балама нұсқа ұсынылып, оның авторлық идеяға қаншалықты сәйкес келетінін талдайды. Мұндай тапсырмаларда негізгі талап – технологияның оқушы орнына ойламауы, керісінше оның ойлауына түрткі болуы. Егер білім алушы дайын мәтінді ойланбастан пайдаланса, оқу нәтижесі төмендейді. Сондықтан жасанды интеллект құралдарын қолданғанда академиялық адалдық, дереккөзді тексеру және жеке пікірді сақтау мәселелеріне ерекше мән берген жөн.
Заманауи әдістерді жүзеге асыру барысында саралап оқыту қағидаты да маңызды. Бір сыныптағы оқушылардың оқу қарқыны, әдеби мәтінді түсіну деңгейі, сөздік қоры және қызығушылығы әртүрлі болуы табиғи құбылыс. Сондықтан барлығына бірдей көлемде және бірдей күрделілікте тапсырма беру кейбір оқушылар үшін тым жеңіл, енді біреулер үшін күрделі болуы мүмкін. Саралау барысында мұғалім тапсырманың күрделілігін, қолдау көлемін, жұмыс формасын немесе күтілетін нәтижені өзгерте алады.
Мысалы, бір топқа шығармадағы кейіпкер мінезін анықтауға арналған тірек сөздер ұсынылса, екінші топ мәтіннен дәлелдерді өздігінен табады, ал қабілеті жоғары оқушылар кейіпкердің психологиялық өзгерісін авторлық идеямен байланыстырып талдайды. Бұл жерде барлық оқушы бір оқу мақсатына ұмтылады, бірақ оған жету жолдары олардың мүмкіндіктеріне қарай бейімделеді. Осындай саралау оқушының өзін табысты сезінуіне және күрделі тапсырмаларға біртіндеп көшуіне мүмкіндік береді.
Әдебиет сабағында ұлттық құндылықтарды заманауи әдістермен ұштастырудың тәрбиелік мәні де жоғары. Қазақ әдебиетінің мазмұнында елге сүйіспеншілік, үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, отбасылық тәрбие, ар-ождан, еңбек, бірлік, әділдік, туған жер, тіл мен дәстүр сияқты құндылықтар кеңінен көрініс табады. Бірақ бұл ұғымдарды оқушыға дайын насихат ретінде жеткізу жеткіліксіз. Құндылық шығармадағы оқиғалар мен кейіпкерлер әрекеті арқылы талданып, оқушының өзіндік қорытындысына айналғанда ғана тәрбиелік әсері күшейеді.
Мысалы, шығармадағы кейіпкердің адамгершілік таңдауын талдау кезінде «Бұл әрекеттен қандай құндылықты байқадың?», «Осы мәселе қазіргі өмірде қалай көрінеді?», «Кейіпкер шешімі сенің ұстанымыңа қаншалықты жақын?» деген сұрақтарды қолдану оқушыға әдеби мәтіндегі құндылықтарды өзінің өмірлік тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде әдебиет сабағы тек білім беретін пән емес, тұлғаның рухани қалыптасуына ықпал ететін тәрбие кеңістігіне айналады.
Тәжірибе көрсеткендей, заманауи әдіс-тәсілдерді жүйелі және мақсатты қолданған сабақтарда оқушылардың белсенділігі артып, әдеби мәтінді талдауға деген қызығушылығы күшейеді. Олар дайын жауап күтуден біртіндеп арылып, мәтіннен дәлел іздеуге, пікір айтуға, өз көзқарасын қорғауға және өзгенің пікірін тыңдауға дағдыланады. Бұрын сабақта жауап беруге қиналатын оқушылар жұптық немесе топтық жұмыс барысында өз ойын еркін жеткізе бастайды. Шығармашылық тапсырмалар оқушының әдебиетке эмоционалдық қатынасын күшейтсе, зерттеушілік және проблемалық тапсырмалар оның интеллектуалдық белсенділігін арттырады.
Сонымен бірге заманауи әдістерді пайдалану мұғалімнен үнемі ізденісті талап етеді. Әр әдістің тиімді және тиімсіз тұстарын тәжірибе арқылы анықтау, оқушылардың кері байланысын ескеру, сабақ нәтижесіне талдау жасау педагогтің кәсіби дамуына ықпал етеді. Мұғалім белгілі бір әдісті қолданғаннан кейін оның оқушыға қандай нәтиже бергенін саралап отырса, келесі сабақтың сапасын арттыруға мүмкіндік алады. Осы тұрғыдан педагогикалық рефлексия заманауи мұғалім қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады.
Қазақ әдебиетін оқыту тәжірибесінде заманауи әдістерді енгізу барысында мұғалім белгілі бір қиындықтармен де кездеседі. Солардың бірі – әдіс пен мазмұн арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселесі. Кей жағдайда сабақта әртүрлі әдіс-тәсілдер көп қолданылғанымен, көркем шығарманың мазмұны мен идеясы терең ашылмай қалуы мүмкін. Сондықтан кез келген әдіс әдеби мәтінді түсінуге, талдауға және оқушының ойлау әрекетін дамытуға қызмет етуі тиіс. Сабақтың сыртқы белсенділігі оның сапасының негізгі көрсеткіші бола алмайды. Оқушының мәтінге қайта оралуы, нақты дәлел келтіруі, өзіндік қорытынды жасауы және көркем шығармадан рухани әсер алуы – әдебиет сабағы нәтижесінің маңызды көрсеткіштері.
Осы тұрғыдан алғанда мұғалім әр сабақты жоспарлау кезінде «Қандай әдісті қолданамын?» деген сұрақтан бұрын «Оқушы сабақ соңында нені түсінуі, нені дәлелдей алуы және қандай қорытындыға келуі тиіс?» деген сұраққа жауап беруі қажет. Оқу мақсаты анық болған жағдайда әдіс те соған сәйкес таңдалады. Мысалы, егер сабақ мақсаты шығармадағы авторлық ұстанымды анықтау болса, оқушыларға мәтіннен автор көзқарасын білдіретін тұстарды тапқызып, оларды салыстыру тиімді. Ал мақсат кейіпкер бейнесін талдау болса, оның әрекеті, сөзі, басқа кейіпкерлермен қарым-қатынасы және шығармадағы өзгерісі негізінде жұмыс жүргізіледі.
Әдебиетті оқытуда мәтінге негізделген дәлелдің маңызы ерекше. Қазіргі сабақта оқушының кез келген пікірі мәтінмен бекітілуі тиіс. «Менің ойымша» деп басталған жауаптың артында нақты дәлел болмаса, ол әдеби талдау деңгейіне көтерілмейді. Сондықтан мұғалім оқушыларды пікір мен дәлелдің арасындағы байланысты түсінуге жүйелі түрде үйретуі қажет. Мәселен, «Кейіпкер батыл» деген пікір айтылған жағдайда «Оның батылдығын шығарманың қай тұсынан байқаймыз?» деген қосымша сұрақ қойылады. Осылайша оқушы өз тұжырымын көркем мәтін арқылы негіздеуге дағдыланады.
Бұл дағды оқушының болашақтағы академиялық сауаттылығы үшін де маңызды. Өз ойын дәлелдеу, дерекке сүйену, бірнеше пікірді салыстыру және негізді қорытынды жасау – тек әдебиет сабағында ғана емес, барлық пәндерде қажет құзыреттер. Демек, қазақ әдебиетін заманауи әдістер арқылы оқыту оқушының жалпы танымдық қабілетін дамытуға ықпал етеді.
Мұғалім тәжірибесінде әдеби талдаудың біртіндеп күрделену қағидатын сақтау да тиімді нәтиже береді. Алдымен оқушы мәтінді түсініп, оқиғаның желісін анықтайды. Кейін кейіпкерлердің әрекетін талдайды, себеп-салдарлық байланысты табады, автор қолданған көркемдік тәсілдерді анықтайды. Одан кейін шығарманың идеясын, авторлық ұстанымды бағалап, басқа туындылармен немесе өмірлік жағдайлармен салыстырады. Осындай жүйелі жұмыс арқылы оқушы қарапайым мазмұндаудан толыққанды әдеби талдауға көшеді.
Оқушының оқу сауаттылығын дамытуда көркем мәтіннің жекелеген бөліктерімен жұмыс жасау да тиімді. Кейде көлемді шығарманың барлығын бір сабақта талдауға ұмтылу оқушының назарын шашыратады. Оның орнына идеялық немесе көркемдік жағынан маңызды эпизодтарды таңдап алып, терең талдау пайдалы. Мысалы, кейіпкер өміріндегі шешуші сәтті алып, оның сол жағдайға дейінгі және одан кейінгі мінезіндегі өзгерістерді салыстыруға болады. Мұндай тәсіл оқушының мәтінді терең түсінуіне жағдай жасайды.
Заманауи әдебиет сабағында пәнаралық байланысты жүзеге асыру да оқыту нәтижесін күшейтеді. Қазақ әдебиеті тарих, география, музыка, бейнелеу өнері, қазақ тілі сияқты пәндермен табиғи түрде сабақтасады. Тарихи шығарма оқытылған кезде сол дәуірдің қоғамдық жағдайын тарих пәніндегі біліммен байланыстыру мәтінді түсінуді жеңілдетеді. Табиғат лирикасын өткенде географиялық ерекшеліктер мен туған өлке тақырыбын байланыстыруға болады. Ал жыр, терме, толғау сияқты жанрларды оқыту кезінде олардың музыкалық орындалу ерекшеліктерін таныстыру оқушының ұлттық өнер туралы түсінігін кеңейтеді.
Пәнаралық байланыс оқушыға білімнің жеке-жеке пәндерден ғана тұрмайтынын, олардың өзара сабақтастығын түсінуге мүмкіндік береді. Мәселен, тарихи романды оқушы тек әдеби туынды ретінде емес, белгілі бір дәуірдің рухани көрінісі ретінде қабылдай бастайды. Бұл оның дүниетанымын кеңейтіп, көркем шығарманың қоғамдық маңызын тереңірек түсінуіне ықпал етеді.
Оқушының әдебиетке қызығушылығын арттыру үшін еркін кітап оқу мәдениетін қалыптастыру да маңызды. Мектеп бағдарламасындағы шығармаларды меңгерумен қатар оқушыларға жас ерекшелігіне сәйкес қосымша әдебиеттер ұсыну пайдалы. Оқыған кітаптары бойынша қысқаша пікір айту, кітапқа жарнама дайындау, кейіпкерді таныстыру, сыныптастарына кітап ұсыну сияқты жұмыстар жүргізуге болады. Мұндай әрекеттер оқушының кітапты тек міндетті тапсырма ретінде емес, жеке қызығушылық пен рухани қажеттілік ретінде қабылдауына ықпал етеді.
Оқу мәдениетін қалыптастыруда мұғалімнің жеке үлгісі де маңызды. Мұғалім өзі оқыған кітаптар туралы қысқаша ой бөлісіп, жаңа әдеби шығармалармен таныстырып отырса, оқушыда әдеби ортаға деген қызығушылық артады. Әсіресе қазіргі балалардың ақпаратты көбіне қысқа бейне немесе әлеуметтік желі арқылы қабылдайтынын ескерсек, кітап оқуға қызықтыру арнайы және жүйелі жұмысты қажет етеді. Мұнда мәжбүрлеуден гөрі қызығушылық тудыру тиімді.
Әдебиет сабағында эмоционалдық ахуал да оқыту нәтижесіне әсер етеді. Көркем шығарма адамның сезімімен тікелей байланысты болғандықтан, оқушы өзін еркін сезінетін ортада ғана шығарманы шынайы қабылдай алады. Мұғалім оқушының пікірін құрметтеп, әртүрлі көзқарастың болуына мүмкіндік бергенде сыныпта сенімді қарым-қатынас қалыптасады. Әсіресе күрделі адамгершілік мәселелер талқыланған кезде оқушының пікірін келемеждеу немесе бір ғана жауапты міндеттеу оның белсенділігін төмендетуі мүмкін.
Заманауи әдіс-тәсілдерді қолдану нәтижесінде мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынастың сипаты да өзгереді. Мұғалім барлық жауапты білетін жалғыз тұлға емес, оқушының ізденісін ұйымдастыратын серіктеске айналады. Оқушы да дайын білімді қабылдаушыдан оқу үдерісінің белсенді қатысушысына көшеді. Осындай өзара әрекет оқытудың нәтижелілігін арттырып, оқушының жауапкершілігін күшейтеді.
Педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, әдебиет сабағында пікірталас пен дәлелді жауаптарды жүйелі ұйымдастыру оқушылардың ауызша сөйлеу мәдениетін де дамытады. Олар біртіндеп өз ойын жүйелі айтуға, пікірін негіздеуге, қарсы пікірді тыңдауға және оған мәдени түрде жауап беруге үйренеді. Бұл қасиеттер қазіргі қоғамдағы тұлғаның коммуникативтік құзыреттілігінің маңызды бөлігі болып табылады.
Сонымен қатар шығармашылық тапсырмалардың жүйелі берілуі оқушының өзіндік қабілетін танытуға мүмкіндік береді. Кейбір оқушы әдеби талдауда белсенді болса, енді бірі сурет, сахналық көрініс, бейнеролик, шығармашылық жазба немесе жоба арқылы өз мүмкіндігін жақсы көрсете алады. Сондықтан мұғалім оқушының нәтижесін тек бір формат бойынша бағаламай, әртүрлі тәсілмен өз білімін көрсетуіне жағдай жасауы қажет. Бұл оқытудағы тұлғалық бағыттылық қағидатын жүзеге асырады.
Қазақ әдебиетін оқыту барысында ата-ана мен мектептің де өзара байланысы белгілі бір дәрежеде маңызды. Үйде кітап оқуға қолайлы орта қалыптасып, әдеби шығармалар туралы әңгіме жүргізілсе, баланың оқу мәдениеті тұрақты дамиды. Мектепте кітап оқу акциялары, әдеби кештер, оқырмандар конференциялары, шығармашылық кездесулер ұйымдастыру арқылы әдебиетті тек сабақ шеңберінде емес, мектептің мәдени өмірінің бір бөлігіне айналдыруға болады.
Заманауи әдіс-тәсілдерді қолдануда мұғалімнің үздіксіз кәсіби дамуы шешуші орын алады. Педагог жаңа технологияларды меңгеріп қана қоймай, өз тәжірибесін талдап, қай әдістің нақты сыныпқа тиімді болғанын анықтауы қажет. Әдістемелік бірлестік аясындағы тәжірибе алмасу, ашық сабақтар, кәсіби талқылаулар, педагогикалық зерттеулер мұғалім шеберлігін жетілдіреді. Әсіресе бір әдісті әртүрлі сыныптарда қолдану нәтижелерін салыстыру мұғалімге оның нақты мүмкіндіктерін бағалауға көмектеседі.
Қазақ әдебиетін оқытудағы жаңашылдық дәстүрлі әдістерден толық бас тарту дегенді білдірмейді. Мұғалімнің әсерлі әңгімесі, мәнерлеп оқу, жатқа айту, шығарманы түсіндіру, сұрақ-жауап сияқты дәстүрлі тәсілдер әдебиет сабағында әлі де өз маңызын сақтайды. Негізгі мәселе – дәстүрлі және заманауи әдістерді өзара тиімді үйлестіру. Мәселен, мұғалімнің қысқа әрі мазмұнды түсіндірмесінен кейін оқушылардың өздігінен мәтінмен жұмыс жасауы, пікірталас жүргізуі немесе зерттеу тапсырмасын орындауы нәтижелі сабақ құруға мүмкіндік береді.
Осылайша оқытудағы жаңашылдық әдістердің сыртқы формасымен емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастыру сипатымен анықталады. Егер сабақ барысында оқушы сұрақ қойса, жауап іздесе, мәтінді зерттесе, дәлел келтірсе, пікірін қорғаса, өзгенің ойын тыңдаса және қорытынды жасаса, мұндай сабақ заманауи талаптарға жауап береді. Ал мұғалімнің міндеті – осы әрекеттердің жүйелі жүзеге асуына педагогикалық жағдай жасау.
Қорытынды. Қазақ әдебиетін оқытудағы заманауи әдіс-тәсілдер білім алушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның шығармашылық, коммуникативтік, зерттеушілік және сыни ойлау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Сын тұрғысынан ойлау, проблемалық оқыту, диалогтік жұмыс, жобалық және зерттеушілік тапсырмалар, салыстырмалы талдау, шығармашылық жұмыстар, саралап оқыту, қалыптастырушы бағалау, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін орынды қолдану арқылы әдебиет сабағының мазмұнын байытуға болады. Дегенмен әдіс-тәсілдердің көп болуы сабақ сапасының автоматты түрде жоғарылауын білдірмейді. Негізгі талап – әр әдістің сабақ мақсатына, көркем мәтін ерекшелігіне және оқушының жас әрі танымдық мүмкіндігіне сәйкес таңдалуы. Әдебиетті оқытудың түпкі мақсаты – шығарма мазмұнын меңгерткен оқушыны ғана емес, көркем сөзді түсінетін, ұлттық рухани мұраны бағалайтын, өз ойын дәлелмен жеткізетін, адамгершілік құндылықтарды саналы түрде қабылдайтын тұлға қалыптастыру. Сондықтан бүгінгі қазақ әдебиеті мұғалімі дәстүр мен жаңашылдықты ұштастыра отырып, әр сабақты оқушы үшін ойлану, іздену, сезіну және рухани даму алаңына айналдыруы қажет. Осындай мақсатты әрі жүйелі жұмыс жүргізілген жағдайда қазақ әдебиеті пәні жас ұрпақтың ұлттық дүниетанымын қалыптастыратын, сөз мәдениетін жетілдіретін және тұлғалық дамуына бағыт беретін маңызды білім кеңістігі болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беретін мектептің қазақ әдебиеті пәніне арналған үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1991.
- Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.
- Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі мен технологиясы. – Алматы: Мектеп, 2003.
- Блум Б. Білім беру мақсаттарының таксономиясы және оқыту нәтижелерін бағалау қағидалары.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың заманауи педагогикалық және әдістемелік бағыттарына арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер мен жинақтар.
- Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту әдістемесіне арналған республикалық ғылыми-әдістемелік басылымдар мен педагогикалық тәжірибе материалдары.