Аннотация. Мақалада білім беру ортасындағы кибербуллинг мәселесі және оның алдын алудағы педагог-психологтің қызметі қарастырылады. Оқушылардың цифрлық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру, интернеттегі қысым белгілерін байқау, көмек сұрауға қолайлы жағдай жасау және зардап шеккен балаға психологиялық қолдау көрсету жолдары ұсынылады. Мектеп, отбасы және оқушы арасындағы сенімді байланыстың маңызы ашылып, жеке кеңес беру, жағдаяттық тапсырмалар, сыныптық келісімдер және профилактикалық жұмысты бағалау тәсілдері сипатталады.
Түйін сөздер: кибербуллинг, педагог-психолог, психологиялық қауіпсіздік, цифрлық мәдениет, оқушыны қолдау, сенімді қарым-қатынас, алдын алу.
Цифрлық технологиялар оқушының білім алуына, шығармашылық қабілетін дамытуына және қатарластарымен байланыс орнатуына кең мүмкіндік береді. Балалар интернет арқылы ақпарат іздейді, ортақ жобалар орындайды, өз қызығушылықтарына сәйкес қауымдастықтарға қосылады. Сонымен бірге онлайн қарым-қатынаста адамның қадір-қасиетін кемсіту, жеке мәліметтерін рұқсатсыз тарату және көпшілік алдында мазақ ету сияқты жағымсыз әрекеттер кездеседі. Сондықтан мектептің тәрбие және психологиялық қолдау жұмысы баланың күнделікті өмірімен қатар оның цифрлық ортадағы тәжірибесін де қамтуы қажет.
Кибербуллинг — цифрлық технологиялар арқылы адамды қорқытуға, ашуландыруға немесе ұялтуға бағытталған қайталанатын қудалау әрекеті. Ол әлеуметтік желіде, мессенджерде, ойын платформасында және басқа онлайн кеңістіктерде көрініс табуы мүмкін. Біреудің атынан жалған парақша ашу, қорлайтын хабарламалар жіберу, кемсітетін суреттер тарату осындай әрекеттерге жатады. UNICEF түсіндірмесінде онлайн қудалаудың бетпе-бет болатын буллингпен қатар жүруі мүмкін екені көрсетіледі.
Педагогикалық жұмыста кибербуллингті қарапайым пікір келіспеушіліктен ажырата білу маңызды. Екі оқушының белгілі бір мәселе жөнінде дауласуы әрдайым жүйелі қудалау болып саналмайды. Алайда бір баланы үнемі нысанаға алу, оған қарсы топ болып әрекет ету, қорлайтын материалды қайта-қайта тарату жағдайға мұқият қарауды талап етеді. Оқиғаның атауын анықтаудан бұрын оның балаға келтірген зиянын бағалау қажет. Бір реттік қорлау немесе қорқыту да назардан тыс қалмауы тиіс.
Онлайн қысымның ерекшелігі — оның мектептен тыс уақытта да жалғасуы. Жарияланған материалды басқа адамдар көшіріп, қайта бөлісе алады. Сондықтан бастапқы жазба жойылғаннан кейін де оның таралуы тоқтамауы мүмкін. Мұғалім немесе ата-ана баланың интернеттегі қарым-қатынасын тікелей көрмегендіктен, мәселе ұзақ уақыт байқалмай қалуы ықтимал. StopBullying.gov ресурсы цифрлық қудалаудың үздіксіз жүруі, жарияланған ақпараттың сақталуы және ересектерге байқалуының қиындығы сияқты ерекшеліктеріне назар аударады.
Кибербуллингтің алдын алу жұмысын тек тыйым салумен шектеуге болмайды. Оқушыға интернетті қолданбауды айту оның цифрлық қарым-қатынаста кездесетін қиындықтарды шешу дағдысын қалыптастырмайды. Мектептің мақсаты — балаларға өз әрекетінің салдарын түсінуге, басқа адамның шекарасын құрметтеуге және қолайсыз жағдай туындағанда көмекке жүгінуге үйрету. Бұл міндет бір реттік сынып сағаты арқылы толық орындалмайды. Ол күнделікті педагогикалық қарым-қатынаста, оқу тапсырмаларында және мектептің ортақ ережелерінде көрініс табуы керек.
Педагог-психологтің профилактикалық қызметін оқушылардың түсінігін анықтаудан бастауға болады. Балаларға «Қалжың қай кезде қорлауға айналады?», «Сыныптасыңның суретін жарияламас бұрын не істеу керек?», «Топтық чатта біреуді мазақтаса, кімнен көмек сұрайсың?» деген сұрақтар ұсынылады. Мұндай әңгімелесудің мақсаты — кінәлілерді анықтау емес, оқушылардың қауіпсіз әрекет туралы білімін байқау. Балаларды өз басынан өткен оқиғаны көпшілік алдында айтуға міндеттеуге болмайды. Жеке тәжірибесін бөліскісі келген оқушыға бөлек сөйлесу мүмкіндігі берілуі қажет.
Алдын алу сабақтарында ойдан құрастырылған жағдаяттарды талдау қолайлы. Мысалы, сыныптық чатқа оқушының сәтсіз түскен фотосуреті жіберіліп, оған келемеж пікірлер жазылған жағдай ұсынылады. Балалар суретті жариялаған адамның, оны бөліскендердің, үнсіз бақылағандардың және суреттегі оқушының жағдайын талқылайды. Педагог-психолог «Бұл жерде кімге көмек қажет?», «Қандай әрекет зиянды ұлғайтады?», «Қалай қауіпсіз қолдау көрсетуге болады?» деген сұрақтар арқылы әңгімені нақты шешімдерге бағыттайды. Тапсырмада шынайы оқушының суретін немесе сыныпта болған оқиғаның танылатын бөлшектерін қолданбаған жөн.
Осындай жұмыстың жалғасы ретінде сыныптың цифрлық қарым-қатынас келісімін жасауға болады. Оқушылар өздері ұсынған ережелердің мағынасын талқылап, оларды қысқа әрі түсінікті түрде тұжырымдайды. Мысалы, өзгенің фотосуретін келісімсіз жарияламау, адамның сыртқы келбетін кемсітпеу, жеке хаттарды таратпау және қорлайтын материалды қайта жібермеу қағидалары енгізіледі. Келісімде ереже бұзылған жағдайда кімге хабарласуға болатыны да көрсетілуі керек. Оның құндылығы қабырғаға ілінуімен емес, күнделікті жағдайда қолданылуымен анықталады.
Психологиялық қолдау баланы мұқият тыңдаудан басталады. Оқушы жағдайды айтқан кезде ересектің алғашқы реакциясы оның әрі қарай ашық сөйлесуіне әсер етуі мүмкін. «Өзің де бір нәрсе істеген шығарсың», «Оған бола ренжіме» деген сөздер баланың сезімін елемегендей қабылданады. Оның орнына «Айтқаның үшін рақмет», «Саған не болғанын түсінгім келеді», «Бұл жағдайды жалғыз шешуге міндетті емессің» деген қолдау сөздерін қолдануға болады. Әңгіме асықпай, басқа адамдар кедергі келтірмейтін жерде жүргізілгені дұрыс.
Алғашқы кездесуде оқушыдан оқиғаны қайта-қайта егжей-тегжейлі баяндауды талап етудің қажеті жоқ. Қолдау көрсетуге жеткілікті негізгі ақпарат анықталады: не болғаны, қай жерде жалғасып жатқаны, баланың қазір өзін қауіпсіз сезінетіні және кімнің көмегіне сенетіні. Педагог-психолог оқушының пікірін ескеріп, келесі қадамдарды түсінікті тілмен талқылайды. Сонымен бірге толық құпия сақтауға орындалмайтын уәде бермеуі керек. Қауіпсіздігін қорғау үшін басқа мамандарды немесе жауапты ересектерді қатыстыру қажет болса, оның себебі балаға түсіндіріледі.
Практикалық көмек онлайн қысымды тоқтатуға бағытталған әрекеттерді де қамтиды. UNICEF сенімді ересекке хабарласуды, қажет дәлелдерді сақтауды, қысым көрсетушіні бұғаттауды және платформаға шағым жіберуді ұсынады. Қорлайтын хабарламалардың скриншоттарын, сілтемелерін және уақытын тіркеу оқиғаны түсіндіруге көмектеседі. Бұл материалдарды сынып чатына немесе ата-аналар тобына таратуға болмайды: олар баланы қорғау үшін ғана қолданылуы қажет.
Оқушымен бірге қарапайым қолдау жоспарын құруға болады. Онда бала қысым қайталанса кімге жүгінетіні, мектепте кіммен жеке сөйлесе алатыны және ересектердің қандай әрекет жасайтыны белгіленеді. Жоспар баланың есінде сақталатындай нақты болуы керек. Мысалы, «Хабарлама қайта келсе, оны жауапсыз қалдырып, сенетін ересекке көрсетемін» немесе «Үзілісте өзімді жайсыз сезінсем, келісілген мұғалімге барамын» деген қадамдар енгізіледі. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндетін толығымен оқушыға жүктеуге болмайды.
Қолдау барысында баланың тек оқиға туралы емес, өзінің қажеттіліктері туралы да айтуына мүмкіндік беріледі. «Қазір саған не көмектесер еді?», «Мектепте өзіңді қай жерде жайлы сезінесің?», «Кімнің қасыңда болғанын қалайсың?» деген сұрақтар пайдалы. Кейбір оқушылар бірден сөйлесуге дайын болмайды. Мұндай жағдайда қысқа жазба, сезімдерді бейнелейтін карточкалар немесе сурет арқылы ойын жеткізуді ұсынуға болады. Бұл құралдар диагноз қоюға арналмайды; олар әңгімені бастауға және баланың өзін түсіндіруіне көмектесетін тәсілдер ретінде қолданылады.
Кибербуллингке қатысы бар басқа оқушылармен жұмыс та қажет. Қысым көрсеткен баланы көпшілік алдында масқаралау мектептегі қарым-қатынасты жақсартпайды. Әңгімеде нақты әрекет, оның салдары және оны тоқтату міндеті талқылануы тиіс. Оқушының «Мен жай әзілдедім» деген түсіндірмесі келтірілген зиянды жоққа шығармайды. Сонымен бірге оның мінез-құлқын өзгертуге мүмкіндік беріледі: қорлайтын материалды таратуды тоқтату, жауапкершілігін түсіну және қарым-қатынастың басқа жолдарын үйрену. Зардап шеккен баланы кешіруге немесе бетпе-бет татуласуға мәжбүрлеуге болмайды.
Оқиғаның куәгерлеріне арналған жұмыс ерекше мәнге ие. Балалар кейде қорлауға тікелей қатыспаса да, күлкі белгісін қою, жазбаны бөлісу немесе басқа чатқа жіберу арқылы оның таралуын күшейтуі мүмкін. Сондықтан куәгерлерге қауіпсіз қолдау әрекеттерін үйрету қажет. Олар зиянды материалды таратпай, зардап шеккен оқушыға жеке қолдау білдіріп, сенімді ересекке хабарлай алады. Баладан қудалаушыға жалғыз қарсы тұруды талап етуге болмайды. Мектепте көмек сұрау «шағымдану» ретінде кемсітілмей, қауіпсіздікті қорғау әрекеті ретінде қабылдануы тиіс.
Ата-аналармен жұмыс барысында бақылау мен сенімнің арақатынасын талқылау маңызды. Отбасында интернет туралы әңгіме тек тыйым салудан тұрса, бала қиындыққа тап болғанын жасыруы мүмкін. Профилактикалық кездесулерде ата-аналарға баланың онлайн қызығушылықтарын сұрау, чаттағы қарым-қатынасын айыптамай талқылау және көмек сұраған кезде сабырлы жауап беру үлгілерін ұсынуға болады. «Телефоныңда не істеп отырсың?» деген тексеруші сұрақпен қатар «Бүгін интернетте сені қуантқан немесе ренжіткен нәрсе болды ма?» деген әңгімеге шақыратын сұрақ та қажет.
Мектеп деңгейінде жауапкершілікті бөлу алдын ала ойластырылуы тиіс. Педагог-психолог баланың жағдайын бағалау және қолдау жұмыстарын жүргізсе, сынып жетекшісі күнделікті қарым-қатынасты бақылауға, ал әкімшілік қауіпсіздік шараларын ұйымдастыруға қатысады. Әр маман өз міндетін білгенде, оқушы бір оқиғаны бірнеше адамға қайта-қайта баяндауға мәжбүр болмайды. Ақпарат тек көмек көрсетуге қатысатын адамдарға қажетті көлемде жеткізіледі. Оқиғаны бүкіл ұжым алдында талқылау баланың жеке өмірін қорғау қағидасына қайшы келеді.
Жұмыстың нәтижесін өткізілген іс-шаралар санымен ғана бағалау жеткіліксіз. Мектеп оқушылардың көмек сұрайтын адамын білетінін, онлайн қорлауды ажырата алатынын және хабарласқаннан кейін қолдау сезінетінін анықтай алады. Бұл үшін қысқа анонимді сауалнамалар мен жеке кері байланыс қолдануға болады. Алғашқы кезеңде хабарламалар санының көбеюі міндетті түрде жағдайдың нашарлағанын білдірмейді: балалар бұрын жасырған оқиғаларын айта бастауы мүмкін. Сондықтан мәліметтерді оқушылардың қауіпсіздік сезімімен және қайталанған оқиғалар туралы ақпаратпен бірге талдау қажет.
Қолдау жұмысы алғашқы әңгімемен аяқталмайды. Оқушымен келесі кездесудің уақытын келісіп, қысымның тоқтағанын, басқа чатқа ауыспағанын және мектептегі қарым-қатынастың қалай өзгергенін анықтау керек. Егер баланың жағдайы мектеп психологінің құзыретінен тыс көмекті қажет етсе, тиісті маманға жолдау ұйымдастырылады. Өмірі мен қауіпсіздігіне тікелей қатер төнген жағдайда шұғыл көмекке жүгіну қажет. UNICEF те тікелей қауіп болғанда полициямен немесе елдегі жедел қызметпен байланысуды ұсынады.
Қорытындылай келе, кибербуллингтің алдын алу — цифрлық сауаттылықты, өзара құрметті және психологиялық қолдауды біріктіретін жүйелі жұмыс. Педагог-психологтің міндеті оқушының қиындықтарын тыңдаумен бірге мектепте көмекке жүгіну түсінікті әрі қауіпсіз болатын орта қалыптастыруға қатысудан көрінеді. Отбасы мен мектептің келісілген әрекеті, құпиялылықты сақтау, нақты қолдау жоспары және кейінгі бақылау осы жұмыстың негізін құрайды. Әр оқушы өзінің қадір-қасиеті қорғалатынын және қиын жағдайда жалғыз қалмайтынын сезінуі қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Cyberbullying: What is it and how to stop it.
- gov. What Is Cyberbullying.
- eSafety Commissioner.