Аңдатпа. Мақалада мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеуде қазақ халқының ұлттық ойындарын пайдаланудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Ұлттық ойындардың баланың дене, ақыл-ой, тілдік, әлеуметтік-эмоциялық және шығармашылық дамуына ықпалы сипатталып, оларды мектепке дейінгі ұйымның оқу-тәрбие үдерісіне тиімді енгізудің жолдары ұсынылады. «Асық ату», «Арқан тарту», «Орамал тастамақ», «Ақсерек-көксерек», «Тақия тастамақ», «Сақина салу», «Ханталапай» сияқты ұлттық ойындардың тәрбиелік мүмкіндіктеріне назар аударылады. Сонымен қатар ұлттық ойындарды баланың жас және жеке ерекшеліктеріне сәйкес ұйымдастыру, қауіпсіз орта қалыптастыру, педагог пен ата-ананың ынтымақтастығын күшейту мәселелері талданады. Ұлттық ойындар баланың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттырып қана қоймай, өзара сыйластық, достық, жауапкершілік, әділдік, ұйымшылдық сияқты адамгершілік қасиеттерін қалыптастыратын тиімді тәрбие құралы екені негізделеді.
Түйін сөздер: ұлттық ойын, мектепке дейінгі тәрбие, балабақша, ұлттық құндылық, бала дамуы, ойын технологиясы, қимыл-қозғалыс, танымдық белсенділік, салт-дәстүр, рухани тәрбие.
Мектепке дейінгі кезең – адам тұлғасының қалыптасуындағы аса маңызды уақыт. Осы кезеңде баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсініктері қалыптасып, мінез-құлқының негізі қаланады, адамдармен қарым-қатынас жасау дағдылары дамиды. Баланың дүниетанымы, ана тіліне, туған жеріне, отбасына, ұлттық мәдениетіне деген алғашқы көзқарасы да мектепке дейінгі шақтан бастау алады. Сондықтан мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу үдерісінде баланың жас ерекшелігіне сәйкес ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде таныстырудың маңызы зор. Осындай тәрбиелік мүмкіндігі жоғары құралдардың бірі – халқымыздың ұлттық ойындары.
Ойын – мектеп жасына дейінгі баланың табиғи әрекеті. Бала қоршаған ортаны ойын арқылы танып, түрлі әлеуметтік рөлдерді меңгереді, өз ойын білдіруге, құрдастарымен келісуге және белгілі бір ережеге бағынуға үйренеді. Сондықтан мектепке дейінгі тәрбиеде ойын тек көңіл көтерудің тәсілі ретінде емес, баланың тұлғалық дамуына ықпал ететін педагогикалық құрал ретінде қарастырылуы қажет. Ал ұлттық ойындардың ерекшелігі – олардың бойында халықтың тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы, салт-дәстүрі, тілі мен мәдени тәжірибесі сақталған.
Қазақ халқы бала тәрбиесіне ежелден ерекше көңіл бөлген. Баланың дені сау, епті, тапқыр, батыл, сөзге шешен, үлкенді құрметтеп, кішіні сыйлайтын азамат болып өсуіне бағытталған тәрбиелік тәжірибелердің көпшілігі ұлттық ойындар арқылы беріліп отырған. Халық ойындарының мазмұнына назар аударсақ, олардың бір тобы күш пен ептілікті дамытса, екінші тобы ойлау мен тапқырлықты, үшінші тобы тілдік қарым-қатынасты, тағы бір тобы ұжымдық әрекет пен өзара көмекті қалыптастыруға бағытталғанын байқауға болады. Демек, ұлттық ойындарды балабақша жағдайында дұрыс ұйымдастыру баланың бірнеше даму бағытын бір мезгілде қолдауға мүмкіндік береді.
Ұлттық ойындардың маңызды тәрбиелік қызметтерінің бірі – баланы ұлттық мәдениетпен табиғи түрде таныстыру. Мектеп жасына дейінгі балаға ұлттық құндылықтарды тек түсіндіру немесе әңгімелеу арқылы жеткізу әрдайым тиімді бола бермейді. Ал бала ұлттық ойынға қатысқанда сол мәдени ортаның белсенді мүшесіне айналады. Мысалы, асықпен ойнаған кезде ол асықтың атауларын, оның қолданылу ерекшелігін біледі, ойын ережесін үйренеді. Тақияға байланысты ойында ұлттық бас киім туралы түсінігі кеңейеді. Осылайша бала ұлттық мәдениетті сырттай бақылаушы ретінде емес, әрекет барысында қабылдайды.
Мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық ойындарды қолданудың тағы бір маңызды қыры – баланың қимыл-қозғалыс белсенділігін арттыру. Қазіргі уақытта балалардың бос уақытында экран алдында ұзақ отыруы жиі кездеседі. Мұндай жағдайда қимылды ойындардың маңызы арта түседі. «Арқан тарту», «Орамал тастамақ», «Тақия тастамақ» және балалардың жасына бейімделген басқа да қозғалыс ойындары жүгіру, бұрылу, еңкею, тепе-теңдікті сақтау, бағытты жылдам өзгерту сияқты қозғалыс әрекеттерін жетілдіреді. Бала ойынды қызығушылықпен орындағандықтан, дене жаттығуын орындап жатқанын арнайы сезінбей-ақ белсенді қимылдайды.
Мысалы, «Арқан тарту» ойынын мектеп жасына дейінгі балалардың мүмкіндігіне қарай жеңілдетіп ұйымдастыруға болады. Балалар екі шағын топқа бөлініп, тәрбиешінің белгісі бойынша арқанды өз жағына тартуға тырысады. Мұнда басты мақсат тек жеңіске жету емес. Педагог балаларға бірлесіп әрекет етудің, топ мүшелерін қолдаудың, ережені сақтаудың маңызын түсіндіреді. Ойын аяқталғаннан кейін жеңген топты ғана емес, барлық қатысушыны белсенділігі мен ұйымшылдығы үшін мадақтау қажет. Бұл балалар арасында шамадан тыс бәсекелестіктің қалыптасуына жол бермей, ынтымақтастық сезімін дамытады.
«Асық ату» ойыны да мектепке дейінгі тәрбиеде кеңінен қолдануға болатын ұлттық ойындардың бірі. Оны баланың жасына сәйкес қауіпсіз әрі қарапайым нұсқада өткізу қажет. Асықты белгілі бір нысанаға дәлдеу кезінде баланың көз мөлшері, қол қимылының үйлесімділігі, зейіні мен дәлдігі дамиды. Сонымен бірге асықтарды санау, түстеріне немесе көлеміне қарай топтау арқылы қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыруға мүмкіндік бар. Мысалы, педагог балаларға «Үш асықты оң жаққа қой», «Қызыл асықтарды сана», «Қай топта асық көп?» деген тапсырмалар бере алады. Осы жағдайда ұлттық ойын қарапайым математикалық біліммен ықпалдастырылады.
«Ханталапай» ойыны балалардың жылдам әрекет етуіне, зейінін шоғырландыруына, санау дағдыларын жетілдіруіне ықпал етеді. Педагог ойынның мектепке дейінгі балаларға лайықталған түрін пайдаланып, жиналған асықтарды санау, салыстыру, белгілі белгісіне қарай топтау тапсырмаларын ұйымдастыра алады. Балалар ойын нәтижесінде «көп», «аз», «тең», «біреу артық», «біреу кем» сияқты ұғымдарды тәжірибе барысында меңгереді. Бұл тәсіл математикалық ұғымдарды жаттаудан гөрі балаға қызықты әрі түсінікті болады.
«Орамал тастамақ» ойыны балалардың зейінін, байқампаздығын, шапшаңдығын және реакция жылдамдығын дамытады. Балалар шеңбер бойымен отырып немесе тұрып, жүргізушінің әрекетін бақылайды. Ойын барысында әр бала айналасында болып жатқан өзгерістерге назар аударуға, белгіге жылдам жауап беруге үйренеді. Сонымен бірге ойын балалардың бір-бірімен жағымды эмоционалдық қарым-қатынас жасауына жағдай туғызады.
«Тақия тастамақ» ойынын да мектепке дейінгі топтарда балалардың жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастыру тиімді. Бұл ойын арқылы ұлттық бас киім – тақия туралы түсінік беруге болады. Тәрбиеші ойын алдында тақияның қандай бас киім екенін, оның ұлттық киім үлгісіндегі орнын қарапайым тілмен түсіндіреді. Ойын кезінде балалардың зейіні, қимыл шапшаңдығы, есту және көру арқылы қабылдауы дамиды. Осылайша бір ғана ойынның мазмұнында танымдық, ұлттық және қимылдық тәрбие ұштасады.
«Сақина салу» ойыны сабырлылықты, зейінділікті, бақылағыштықты дамытуға мүмкіндік береді. Бала жүргізушінің қимылына мұқият қарап, сақинаның кімде қалғанын анықтауға тырысады. Мұнда баланың логикалық болжам жасау қабілеті де іске қосылады. Педагог ойыннан кейін «Сақина кімде деп ойладың? Неліктен?» деген қарапайым сұрақтар қою арқылы баланың өз ойын сөзбен жеткізуіне мүмкіндік бере алады. Бұл тіл дамыту жұмысына да оң әсер етеді.
Ұлттық ойындарды тілдік дағдыларды дамытуда пайдаланудың мүмкіндігі мол. Ойын барысында бала құрдастарымен сөйлеседі, тәрбиешінің нұсқауын тыңдайды, ойын ережесін түсінеді, сұрақтарға жауап береді. Санамақтар, жаңылтпаштар, жұмбақтар мен қысқа тақпақтарды ұлттық ойындармен байланыстыру арқылы балалардың сөздік қорын байытуға болады. Мысалы, ойын бастаушыны анықтауда санамақ қолдану баланың сөйлеу ырғағын, есте сақтау қабілетін және дыбыстарды дұрыс айтуын дамытуға көмектеседі.
Ұлттық ойындар әлеуметтік-эмоциялық дамуға да ықпал етеді. Мектеп жасына дейінгі бала үшін жеңу мен жеңілу тәжірибесі маңызды. Ойын барысында бала кейде жеңіске жетеді, кейде басқа баланың жеңгенін қабылдауға тура келеді. Осындай сәттерде педагог балаларды нәтижені дұрыс қабылдауға, қарсыласын құрметтеуге, ренжіспеуге және келесі әрекетке ынтамен қатысуға үйретеді. Бұл баланың эмоциясын басқару дағдыларының алғашқы негіздерін қалыптастырады.
Сонымен қатар ұлттық ойындар әділдік ұғымын түсінуге мүмкіндік береді. Кез келген ойынның белгілі бір ережесі болады. Оған барлық қатысушы бірдей бағынуы тиіс. Егер бала ойын ережесін бұзса, оның ойын барысына әсер ететінін біртіндеп түсінеді. Осы арқылы «ережені сақтау», «кезегін күту», «өзгенің құқығын құрметтеу», «ортақ келісімге бағыну» сияқты әлеуметтік мінез-құлық үлгілері қалыптасады.
Ұлттық ойындардың ұжымдық сипаты балалардың достық қарым-қатынасын нығайтады. Топтық ойын кезінде балалар ортақ мақсатқа жету үшін бір-бірімен әрекеттеседі. Бір бала шапшаң болуы мүмкін, екіншісі мұқият, үшіншісі тапқыр болуы ықтимал. Педагог әр баланың жақсы қасиетін байқап, оны топ алдында жағымды түрде атап отырса, балалар өздерінің де, құрдастарының да мүмкіндіктерін бағалауды үйренеді.
Ұлттық ойындар баланың танымдық белсенділігін дамытуға да тиімді. Ойын барысында бала салыстырады, бақылайды, шешім қабылдайды, әрекет нәтижесін болжайды. Мысалы, асықты белгілі нысанаға тигізу үшін оның арақашықтығын көзбен шамалау қажет. Жасырылған затты табуға бағытталған ойындарда баланың есте сақтау қабілеті мен байқағыштығы іске қосылады. Қозғалыс ойындарында бала кеңістіктік ұғымдарды меңгереді: алға, артқа, оңға, солға, жақын, алыс, жоғары, төмен. Осы ұғымдардың барлығы баланың кейінгі оқу әрекетіне қажетті танымдық негіздерді қалыптастырады.
Мектепке дейінгі ұйымдағы ұлттық ойындардың тиімділігі оларды жүйелі ұйымдастыруға байланысты. Ұлттық ойынды мерекелік шараларда ғана көрсету жеткіліксіз. Ол күнделікті педагогикалық үдерістің табиғи бөлігіне айналғаны дұрыс. Ұлттық ойындарды ұйымдастырылған іс-әрекетте, сергіту сәтінде, дене шынықтыру барысында, серуен кезінде және еркін ойын уақытында қолдануға болады. Бірақ әр ойынның мақсаты алдын ала анықталуы қажет. Бір жағдайда педагог қимыл белсенділігін арттыруды көздесе, екінші жағдайда тілдік дағдыны, үшінші жағдайда математикалық түсініктерді немесе әлеуметтік қарым-қатынасты дамытуы мүмкін.
Ұлттық ойындарды таңдағанда балалардың жас ерекшелігін ескеру – негізгі талаптардың бірі. Кіші жастағы балаларға ережесі өте қарапайым, қысқа уақытқа созылатын және қимылдары жеңіл ойындар ұсынылады. Ересек мектепке дейінгі жастағы балаларға бірнеше ережеден тұратын, есте сақтауды, салыстыруды, дәлдікті немесе топтық әрекетті қажет ететін ойындарды енгізуге болады. Егер ойынның бастапқы халықтық нұсқасы балалар үшін күрделі болса, педагог оның тәрбиелік мазмұнын сақтай отырып, ережесін жеңілдетуі тиіс.
Баланың жеке ерекшелігі де назардан тыс қалмауы керек. Кейбір балалар белсенді ойындарға бірден қосылса, кейбіреулер жаңа ортада ұяңдық танытуы мүмкін. Педагог мұндай баланы мәжбүрлемей, алдымен бақылаушы немесе көмекші ретінде қатыстырып, кейін біртіндеп ойын әрекетіне қосқаны дұрыс. Негізгі мақсат – барлық балаға жағымды эмоция сыйлайтын және өзін қауіпсіз сезінетін орта қалыптастыру.
Қауіпсіздік – ұлттық ойындарды ұйымдастырудағы басты шарттардың бірі. Қимылды ойын өткізілетін алаңда балаға кедергі келтіретін немесе жарақат қаупін тудыратын заттар болмауы қажет. Қолданылатын құралдардың көлемі мен материалы балалардың жасына сәйкес таңдалуы тиіс. Педагог ойын басталғанға дейін қауіпсіздік ережелерін қысқа әрі түсінікті түрде түсіндіреді және ойын барысында балалардың әрекетін бақылап отырады. Жарыс элементтері болған жағдайда балалардың бір-бірін итермеуіне, шамадан тыс күш қолданбауына ерекше көңіл бөлінеді.
Ұлттық ойындарды заманауи мектепке дейінгі білім беру мазмұнымен үйлестіруге болады. Мысалы, асықтарды түстеріне қарай сұрыптау арқылы түстерді қайталау, санына қарай орналастыру арқылы санау, ою-өрнек элементтерімен байланысты тапсырмалар арқылы шығармашылық әрекет ұйымдастыруға мүмкіндік бар. Бірақ ұлттық ойынды тек оқу тапсырмасының құралына айналдырып жібермеу маңызды. Оның ойындық табиғаты, қуанышы мен еркін әрекет сипаты сақталуы керек.
Ұлттық ойындар мен шығармашылық әрекетті байланыстыру да нәтижелі. Ойыннан кейін балалар өздеріне ұнаған көріністі суреттей алады, ермексаздан асық бейнесін жасап, ұлттық ою элементтерімен безендіру жұмыстарын орындай алады. Ересек топтағы балалар тәрбиешімен бірге «Менің сүйікті ұлттық ойыным» тақырыбында шағын әңгіме құрастыра алады. Бұл ойыннан алынған әсерді басқа әрекет түрлерімен бекітіп, баланың шығармашылық ойлауына мүмкіндік береді.
Ұлттық ойындарды ұйымдастыруда педагогтің рөлі ерекше. Тәрбиеші ойын ережесін айтушы ғана емес, баланың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын оятатын бағыттаушы болуы қажет. Педагогтің өзі ойынның шығу ерекшелігін, негізгі ережесін және тәрбиелік мүмкіндігін білгені маңызды. Балаларға ұзақ тарихи мәлімет берудің қажеті жоқ, бірақ ойынның халқымыздан келе жатқан мұра екенін қарапайым әрі әсерлі түрде түсіндіру олардың қызығушылығын арттырады.
Педагог ойын барысында балалардың белсенділігін бақылап, олардың дамуындағы өзгерістерді байқай алады. Бір бала ережені жылдам меңгерсе, екіншісіне бірнеше рет қайталау қажет болуы мүмкін. Кейбір балалар топпен жақсы әрекет етеді, ал кейбіреулер жеке тапсырма орындағанда белсендірек болады. Осындай бақылау педагогке келесі ойындарды жоспарлауда әр баланың ерекшелігін ескеруге мүмкіндік береді.
Отбасы мен балабақша ынтымақтастығы ұлттық ойындарды дәріптеуде маңызды орын алады. Ата-аналар мен ата-әжелер көптеген ұлттық ойындардың ережесін, санамақтарын және өздері бала кезінде ойнаған ойындарды білуі мүмкін. Балабақшада «Отбасымыздың сүйікті ұлттық ойыны», «Атам мен әжем ойнаған ойындар» сияқты шағын жобалар ұйымдастыру балалар үшін өте қызықты болады. Ата-аналардың қатысуымен ұлттық ойындар күні немесе отбасылық жарыс өткізу де отбасы мен мектепке дейінгі ұйым арасындағы байланысты нығайтады.
Мұндай жұмыстар ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етуге көмектеседі. Бала атасы немесе әжесінің де осы ойынды ойнағанын естіген кезде ұлттық ойын оның санасында өткен заманның белгісі емес, өз отбасымен байланысты тірі мәдени мұра ретінде қабылданады. Бұл ұлттық құндылықтарға құрметтің қалыптасуына ықпал етеді.
Ұлттық ойындарды тәрбиеде қолданудың маңызды нәтижелерінің бірі – баланың ұлттық сәйкестік туралы алғашқы түсінігінің қалыптасуы. Ұлттық сана бір күнде пайда болмайды. Ол ана тілін естуден, ұлттық музыкамен, киіммен, салт-дәстүрмен, халық шығармашылығымен танысудан және сол мәдени әрекеттерге қатысудан біртіндеп қалыптасады. Ұлттық ойын осы үдерістің балаға ең түсінікті және қызықты формаларының бірі.
Сонымен бірге ұлттық тәрбие басқа мәдениеттерге құрметпен қарауға кедергі келтірмеуі тиіс. Керісінше, өз мәдениетін таныған бала басқа халықтардың мәдени ерекшеліктерін де түсіністікпен қабылдауға үйренеді. Педагог ұлттық ойындарды таныстыру арқылы әр халықтың өзіне тән құндылықтары мен дәстүрлері болатынын түсіндіре алады. Бұл балалардың мәдени әртүрлілікке жағымды көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ұлттық ойындардың тәрбиелік әлеуетін бағалағанда нәтиже тек баланың қанша ойын атауын білетінімен өлшенбеуі керек. Негізгі көрсеткіш – ойын арқылы қалыптасатын мінез-құлық пен дағдылар. Бала кезегін күте ала ма, құрдасын тыңдай ма, жеңілген кезде өзін ұстай ала ма, топпен бірлесіп әрекет ете ме, ойын ережесін сақтай ма, ұлттық мәдениет элементтеріне қызығушылық таныта ма – педагог осы белгілерге назар аударуы тиіс.
Мектепке дейінгі кезеңде ұлттық ойындардың мазмұнын біртіндеп күрделендіру тиімді. Алғашқы кезде бала ойын әрекетін тәрбиешімен бірге орындаса, кейін ойын ережесін өзі айтып, жүргізуші рөлін атқара алады. Бұл оның дербестігін, көшбасшылық қабілетін және жауапкершілігін дамытады. Балалардың өздері ойын таңдауға қатысса, олардың бастамашылдығы артып, ойын әрекетіне қызығушылығы күшейеді.
Ұлттық ойындардың тағы бір артықшылығы – көп жағдайда күрделі немесе қымбат құрал-жабдықтарды қажет етпеуі. Асық, орамал, арқан, тақия сияқты қарапайым құралдар арқылы мазмұнды ойын әрекетін ұйымдастыруға болады. Кейбір ойындарды мүлде құралсыз өткізу мүмкін. Бұл оларды топ бөлмесінде де, спорт залында да, балабақша ауласында да қолдануға қолайлы етеді.
Бүгінгі мектепке дейінгі тәрбие баланы тек белгілі бір білім көлемімен қамтамасыз етуді емес, өмірлік дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Баланың өз ойын жеткізе білуі, өзгелермен тіл табысуы, мәселені шешуге талпынуы, дене белсенділігі, шығармашылығы, бастамашылдығы маңызды. Ұлттық ойындар осы қасиеттерді табиғи ортада қалыптастыруға мүмкіндік береді. Себебі ойын кезінде бала дайын жауапты жаттамайды, нақты әрекет етеді, таңдау жасайды, қателеседі, қайта байқап көреді және өз әрекетінің нәтижесін көреді.
Ұлттық ойындарды жүйелі қолдану мектепке дейінгі ұйымның тәрбиелік ортасын мазмұндық тұрғыдан байытады. Топ бөлмесінде ұлттық ойындарға арналған шағын бұрыш ұйымдастырып, оған қауіпсіз асықтар, ұлттық өрнектер бейнеленген карточкалар, ойын атаулары мен суреттерін орналастыруға болады. Мұндай орта балалардың өз бетінше ойын ұйымдастыруына түрткі болады. Ең маңыздысы, бұл бұрыш тек көрме ретінде қалмай, күнделікті әрекетте пайдаланылуы қажет.
Қорыта айтқанда, қазақ халқының ұлттық ойындары – мектеп жасына дейінгі балаларды жан-жақты тәрбиелеуге мүмкіндік беретін құнды педагогикалық мұра. Олардың мазмұнында дене тәрбиесі, ақыл-ой дамуы, тілдік қарым-қатынас, адамгершілік тәрбие, әлеуметтік дағды және ұлттық мәдениет өзара сабақтасады. Ұлттық ойындар арқылы бала ептілік пен шапшаңдыққа ғана емес, достыққа, әділдікке, жауапкершілікке, өзара көмекке, ережені сақтауға және өзгелерді құрметтеуге үйренеді. Ұлттық ойындарды мектепке дейінгі ұйымның күнделікті оқу-тәрбие үдерісіне мақсатты, жүйелі және баланың жас ерекшелігіне сай енгізу ұлттық құндылықтарды сақтаудың ғана емес, заманауи талаптарға сай белсенді, шығармашыл, қарым-қатынасқа ашық тұлға тәрбиелеудің тиімді жолы болып табылады. Баланың ұлттық мәдениетпен алғашқы таныстығы қуанышты ойын әрекеті арқылы жүзеге асса, оның санасында туған халқының мұрасына деген жағымды сезім қалыптасады. Сондықтан ұлттық ойындарды өткеннің мұрасы ретінде ғана емес, бүгінгі мектепке дейінгі тәрбиенің мазмұнын байытатын өміршең педагогикалық құрал ретінде қарастырған жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саласына қатысты қолданыстағы мемлекеттік нормативтік құжаттар.
- Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары.
- Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы.
- Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы.
- Қазақтың ұлттық ойындарына арналған әдістемелік және этнопедагогикалық еңбектер.
- Мектепке дейінгі педагогика: педагогикалық жоғары оқу орындары мен тәрбиешілерге арналған оқу-әдістемелік еңбектер.