Аннотация. Бұл мақалада дене шынықтыру сабағында оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру, олардың қозғалыс белсенділігін күшейту және сабаққа саналы түрде қатысуын қамтамасыз ету жолдары қарастырылады. Қазіргі білім беру үдерісінде дене шынықтыру пәнінің маңызы тек оқушылардың денсаулығын нығайтумен ғана шектелмейді. Ол баланың ерік-жігерін, төзімділігін, жауапкершілігін, өзара ынтымақтастығын, көшбасшылық қабілетін және салауатты өмір салтына деген тұрақты көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Осыған байланысты дене шынықтыру сабағын дәстүрлі жаттығулармен ғана шектемей, ойын технологияларын, жарыс элементтерін, сараланған тапсырмаларды, ақпараттық-коммуникациялық құралдарды, топтық және жұптық жұмыстарды тиімді пайдалану қажеттілігі туындайды. Мақалада мұғалімнің оқушы мотивациясын қалыптастырудағы рөлі, сабақтағы жағымды психологиялық ахуал, жеке ерекшеліктерді ескеру, жетістікті бағалау, ұлттық және қимылды ойындарды қолдану мәселелері талданып, тәжірибеде пайдалануға болатын әдістер ұсынылады.
Дене шынықтыру – оқушының жан-жақты дамуына тікелей әсер ететін маңызды оқу пәндерінің бірі. Баланың мектеп қабырғасында алған білімі оның болашақ өміріне бағыт берсе, дене шынықтыру сабағында қалыптасқан қозғалыс дағдылары, денсаулыққа жауапкершілікпен қарау әдеті мен салауатты өмір салты күнделікті тұрмысына тікелей ықпал етеді. Қазіргі кезеңде оқушылардың қозғалыс белсенділігінің төмендеуі, бос уақытын смартфон, компьютер, әлеуметтік желі сияқты цифрлық құрылғылармен өткізуінің көбеюі олардың денсаулығына және дене дайындығына әсер етіп отырғаны байқалады. Сондықтан мектептегі дене шынықтыру сабағы оқушыға жай ғана белгілі бір жаттығуларды орындататын пән емес, дене белсенділігіне тұрақты қызығушылық тудыратын, қимыл-қозғалыстан қуаныш сезімін қалыптастыратын және денсаулықты сақтаудың маңызын түсіндіретін тәрбиелік ортаға айналуы қажет.
Оқушының сабақтағы белсенділігі ең алдымен оның ішкі мотивациясына байланысты. Егер бала дене шынықтыру сабағына тек баға алу немесе мұғалімнің талабын орындау үшін қатысса, оның қызығушылығы ұзақ уақыт сақталмауы мүмкін. Ал жаттығуды өз денсаулығы үшін пайдалы әрекет деп түсінген, қозғалыс кезінде жағымды эмоция алған және өзінің нәтижесінің жақсарғанын көрген оқушы сабаққа белсенді қатысуға ұмтылады. Сондықтан мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыларға әр жаттығудың мақсатын түсіндіру, олардың өз жетістігін байқауына жағдай жасау және әрбір баланың мүмкіндігіне сай табысқа жету сезімін қалыптастыру. «Бұл жаттығуды орындау керек» деген талаптың орнына «бұл жаттығу сенің жылдамдығыңды, төзімділігіңді немесе ептілігіңді дамытуға көмектеседі» деген түсіндіру оқушының тапсырмаға деген көзқарасын өзгертеді.
Дене шынықтыру сабағындағы қызығушылықты арттырудың тиімді жолдарының бірі – сабақ құрылымын түрлендіру. Бір үлгідегі жаттығуларды үнемі қайталау оқушыны жалықтырып, сабаққа деген ынтасын төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұғалім бір сабақта жеке жаттығуларды, жұптық тапсырмаларды, шағын топтық жұмыстарды, эстафеталарды, қимылды ойындарды және жарыс элементтерін алмастырып отырғаны дұрыс. Сабақ барысындағы әрекеттің жиі өзгеруі балалардың назарын тұрақтандырып, олардың келесі тапсырмаға қызығушылықпен кірісуіне мүмкіндік береді. Әсіресе бастауыш және орта буын оқушылары үшін қимылды ойындар үлкен маңызға ие. Ойын барысында оқушы өзінің дене мүмкіндігін байқайды, шешім қабылдайды, командаластарымен қарым-қатынас жасайды және жеңіске жетуге талпынады. Осы қасиеттердің барлығы сабақтың тәрбиелік және дамытушылық мүмкіндігін арттырады.
Ойын әдісін қолдану дене шынықтыру сабағының эмоционалдық тартымдылығын күшейтеді. Мысалы, қарапайым жүгіру тапсырмасын белгілі бір қашықтыққа жүгіру түрінде ғана ұсынғаннан гөрі оны эстафета, кедергілер арасынан өту, белгіленген нысанға жету немесе командалық жарыс формасында ұйымдастыру оқушы үшін әлдеқайда қызықты болады. Сонымен қатар мұғалім ойынның тек жеңімпазды анықтауға бағытталмауын қадағалауы тиіс. Себебі үнемі жоғары нәтиже көрсететін оқушылардың жеңуі физикалық мүмкіндігі төмендеу балалардың қызығушылығын төмендетуі ықтимал. Сондықтан кейбір жарыстарда жылдамдық емес, дәлдік, ұйымшылдық, бірлесіп әрекет ету, тапсырманы дұрыс орындау немесе команданың барлық мүшесінің белсенді қатысуы бағаланғаны тиімді.
Оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру де олардың сабаққа белсенді қатысуының маңызды шарты болып саналады. Бір сыныптағы балалардың дене дайындығы, денсаулық жағдайы, қозғалыс тәжірибесі мен психологиялық ерекшелігі әртүрлі болады. Кейбір оқушы спорт секцияларына қатысып, күрделі жаттығуларды оңай орындаса, екінші бір оқушы үшін қарапайым қозғалыстың өзі қиындық туғызуы мүмкін. Барлығына бірдей талап қою нәтижесінде дайындығы төмен бала өзін өзгелермен салыстырып, сабаққа қызығушылығын жоғалтуы ықтимал. Осы жағдайда саралап оқыту тәсілін қолданудың маңызы жоғары. Мұғалім негізгі тапсырманың бірнеше деңгейін ұсынып, әр оқушыға өзінің мүмкіндігіне сәйкес нұсқаны орындауға жағдай жасай алады. Мысалы, секіртпемен секіруде бір оқушыға белгілі бір уақыт ішінде барынша көп қайталау тапсырылса, басқа оқушыға қозғалыс техникасын дұрыс орындау мақсаты берілуі мүмкін. Мұндай әдіс әр баланың жетістігін жеке бағалауға мүмкіндік береді.
Дене шынықтыру сабағындағы бағалау жүйесі де оқушы белсенділігіне тікелей ықпал етеді. Егер бағалау тек нормативтік көрсеткішпен анықталса, физикалық қабілеті жоғары балалар ғана үнемі жақсы баға алып, қалған оқушылар өз мүмкіндігіне сенімсіздік танытуы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушының бастапқы нәтижесі мен кейінгі ілгерілеуін, тапсырманы орындауға деген ынтасын, техникасын, тәртібін, командалық жұмысқа қатысуын және жеке даму динамикасын бірге есепке алғаны жөн. Мәселен, оқушы алғашқы сабақта белгілі бір қашықтықты бір көрсеткішпен жүгіріп, бірнеше аптадан кейін өз нәтижесін жақсартса, бұл оның нақты жетістігі болып саналады. Мұндай ілгерілеуді мұғалімнің атап көрсетуі балаға күшті психологиялық қолдау береді.
Қызығушылықтың қалыптасуында мұғалімнің қарым-қатынас стилі ерекше орын алады. Дене шынықтыру сабағында мұғалім тек жаттығуды көрсетуші немесе тәртіпті бақылаушы емес, оқушыны жігерлендіруші, бағыттаушы және үлгі көрсетуші тұлға болуы қажет. Мұғалімнің жылы қарым-қатынасы, орынды мадақтауы, әзіл-қалжыңы, оқушы жетістігін байқауы және қателікке сабырмен қарауы сабақтағы психологиялық ахуалды жақсартады. Әсіресе дене дайындығы төмен немесе қозғалысты орындауға ұялатын балаларға мұғалім тарапынан қолдау қажет. «Сен орындай алмайсың» деген теріс пікір оқушының белсенділігін төмендетсе, «алдыңғы жолғыдан жақсы орындадың», «тағы бір рет байқап көр», «техникаң жақсарып келеді» сияқты қолдау сөздері оның өзіне деген сенімін арттырады.
Оқушының сабаққа қызығушылығын сақтаудың тағы бір маңызды жолы – таңдау мүмкіндігін беру. Кейбір сабақтарда мұғалім оқушыларға ұсынылған бірнеше жаттығудың ішінен біреуін таңдауды, команда құрамын белгілі бір тәртіппен құруды немесе сабақтың қорытынды бөліміндегі ойынды таңдауды ұсына алады. Оқушы өзінің пікірі ескерілетінін сезінген кезде оқу әрекетіне жауапкершілікпен қарай бастайды. Сонымен қатар мұндай тәсіл олардың дербестігін, шешім қабылдау қабілетін және өзіндік жауапкершілігін қалыптастырады.
Қазіргі оқушылар цифрлық ортада өсіп келе жатқандықтан, дене шынықтыру сабағында ақпараттық технологияларды орынды қолдану да қызығушылықты арттырудың бір жолы бола алады. Мысалы, мұғалім жаттығу техникасын қысқа бейнеролик арқылы көрсетуі, спорттық қозғалысты баяулатылған бейне арқылы талдауы немесе сабақ соңында оқушылардың нәтижесін электронды кестеге енгізіп, ілгерілеу динамикасын көрсетуі мүмкін. Алайда цифрлық құрал дене белсенділігін алмастырмауы тиіс. Оның қызметі жаттығуды түсіндіру, дұрыс орындауға бағыттау және нәтижені талдауға көмектесумен шектелгені дұрыс. Дене шынықтыру сабағының басты мақсаты – оқушыны мүмкіндігінше көп әрі дұрыс қозғалысқа тарту.
Сабақтағы белсенділікті арттыруда командалық жұмыс та нәтижелі тәсілдердің қатарына жатады. Командалық ойын кезінде оқушы тек өзінің нәтижесіне емес, бүкіл топтың жетістігіне жауап береді. Бұл өзара көмек, жауапкершілік, тәртіп, сенім, серіктесін қолдау сияқты әлеуметтік дағдыларды қалыптастырады. Мұғалім командаларды құрған кезде күшті оқушылардың бір топқа, әлсіз оқушылардың екінші топқа шоғырланып қалмауын ескергені жөн. Құрамы шамалас командалар арасында өткен жарыс балалар үшін қызықты әрі әділ болады. Сонымен бірге командалық тапсырмаларда әр балаға нақты рөл берудің маңызы бар. Бір оқушы капитан, екіншісі нәтижені есептеуші, үшіншісі құралдарды дайындаушы, келесі оқушы жаттығуды орындаушы рөлін атқаруы мүмкін. Осылайша сабаққа тікелей қатыспай қалатын оқушылар саны азайып, әр баланың ортақ жұмысқа үлес қосуына мүмкіндік туады.
Дене шынықтыру сабағында оқушылардың белсенділігін арттыруда ұлттық ойындарды қолданудың тәрбиелік және танымдық маңызы ерекше. Қазақ халқының ұлттық ойындары баланың дене қасиеттерін дамытуға ғана емес, ұлттық мәдениетке, салт-дәстүрге және халықтық мұраға деген құрметін қалыптастыруға мүмкіндік береді. «Арқан тарту», «Асық ату», «Ақсерек-көксерек», «Белбеу тастау», «Теңге алу», «Қыз қуу» ойындарының мектеп жағдайына бейімделген нұсқаларын қолдану оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттырады. Мұндай ойындарда жылдамдық, күш, ептілік, тепе-теңдік сақтау, дәлдік, шапшаң ойлау және командалық әрекет сияқты көптеген қабілеттер қатар дамиды. Сонымен бірге ұлттық ойындар оқушыға дене жаттығуының тек заманауи спорт түрлерімен ғана байланысты емес екенін, халқымыздың тұрмысында да қимыл-қозғалыс пен дене тәрбиесінің маңызды орын алғанын түсіндіреді.
Ұлттық ойындарды ұйымдастырғанда мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін, қауіпсіздік талаптарын және сабақтың мақсатын ескеруі қажет. Мәселен, бастауыш сыныпта ұлттық ойындардың қарапайым, көңілді әрі қозғалысы мол түрлерін пайдалануға болады. Орта және жоғары сыныптарда жарыстық сипаты басым, ептілік пен күшті қажет ететін ойындарға көбірек орын беріледі. Ұлттық ойындарды сабақтың негізгі мазмұнымен байланыстыру да маңызды. Жылдамдықты дамыту сабағында қысқа қашықтыққа жүгіру элементтері бар ойындар, күшті дамыту кезінде арқан тарту, дәлдікті дамытуда асық ату сияқты тапсырмалар қолданылуы мүмкін. Осылайша ұлттық ойын сабақтың қосымша көңіл көтеру элементі ретінде ғана емес, нақты педагогикалық міндетті шешетін әдістемелік құралға айналады.
Жарыс әдісі дене шынықтыру сабағында оқушылардың белсенділігін күшейтудің кең таралған тәсілдерінің бірі болып табылады. Жарыс баланың табиғи бәсекелестік сезімін оятып, өз мүмкіндігін көрсетуге, нәтижесін жақсартуға және жеңіске ұмтылуға ынталандырады. Алайда жарысты ұйымдастыруда мұғалім оның тәрбиелік бағытын сақтауы қажет. Оқушыларға жеңістің маңызды болғанымен, қарсыласқа құрмет көрсету, ережені сақтау, әділ ойнау және жеңілген жағдайда нәтижені дұрыс қабылдай білу одан да маңызды екені түсіндірілуі тиіс. Жарыс тек ең мықты оқушыны анықтайтын құралға айналмай, әр баланың өзінің кешегі нәтижесінен жақсы көрсеткіш көрсетуіне мүмкіндік беретін жағдай болуы керек.
Осы мақсатта «өз рекордыңды жаңарт», «өткен сабақтағы нәтижеңнен жоғары көрсеткішке жет», «командаңның ортақ ұпайына үлес қос» сияқты тапсырмалар тиімді. Мұндай жағдайда оқушы өзін сыныптағы ең мықты оқушымен емес, өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырады. Бұл әсіресе дене дайындығы төмен оқушылардың мотивациясын сақтауға көмектеседі. Жеке жетістікке бағытталған жарыс үлгісі оқушының өзіне деген сенімін арттырып, дене жаттығуларына жағымды көзқарас қалыптастырады.
Сабақтағы қозғалыс белсенділігін арттыру үшін мұғалім тапсырмалар арасындағы бос уақытты азайтуы қажет. Кейде дене шынықтыру сабағында оқушылар ұзақ уақыт кезек күтіп қалады. Мысалы, бір ғана доп немесе бір спорттық құрал қолданылып, оқушылар тапсырманы кезекпен орындаса, сыныптың басым бөлігі қозғалыссыз тұруы мүмкін. Мұндай жағдайда сабақтың моторлық тығыздығы төмендейді және оқушылар зеріге бастайды. Сондықтан мүмкіндігінше станциялық әдісті пайдалану тиімді. Станциялық жұмыс барысында спорт залында бірнеше тапсырма орны ұйымдастырылады. Бір топ секіру жаттығуын орындаса, екінші топ доппен жұмыс істейді, үшінші топ күш жаттығуларын, төртінші топ ептілікті дамыту тапсырмаларын орындай алады. Белгілі бір уақыттан кейін топтар орындарын ауыстырады. Нәтижесінде барлық оқушы бір уақытта жұмыс істеп, сабақтағы қозғалыс көлемі артады.
Станциялық әдістің тағы бір артықшылығы – тапсырмаларды оқушылардың дайындық деңгейіне қарай бейімдеуге болатындығында. Мысалы, бір станцияда үш түрлі күрделілік деңгейі ұсынылады. Бірінші деңгейде қарапайым қозғалыс, екінші деңгейде қосымша кедергісі бар жаттығу, үшінші деңгейде жоғары қарқын немесе күрделі техника орындалады. Оқушылар мұғалімнің ұсынысы немесе өзінің мүмкіндігі бойынша тиісті деңгейді таңдай алады. Бұл сараланған оқытуды жүзеге асырып, әр баланы сабаққа тартуға мүмкіндік береді.
Проблемалық тапсырмалар да оқушылардың дене шынықтыру сабағына қызығушылығын арттыра алады. Әдетте оқушы мұғалім көрсеткен қозғалысты қайталап орындаушы ретінде қабылданады. Ал белгілі бір мәселені өздігінен шешуге мүмкіндік берілген жағдайда оның ойлау белсенділігі артады. Мәселен, мұғалім «допты команда мүшелерінің барлығына ең қысқа уақытта қалай жеткізуге болады?», «кедергілер жолынан өтудің ең тиімді тәсілін ойластырыңдар», «команда барлық мүшесі қатысатын жаңа эстафета құрастырыңдар» деген тапсырмалар бере алады. Оқушылар өзара талқылап, стратегия жасап, оны тәжірибеде сынайды. Бұл дене шынықтыру сабағын тек физикалық емес, шығармашылық және интеллектуалдық әрекетпен де байланыстырады.
Оқушылардың сабаққа эмоционалдық тұрғыдан қызығушылықпен қатысуында музыканы орынды қолданудың да тиімділігі бар. Әсіресе жалпы дамыту жаттығуларын, аэробикалық жаттығуларды, ырғақты гимнастиканы немесе айналмалы жаттығуларды музыкамен орындау сабақтың қарқынын арттырып, оқушыларға жағымды көңіл күй сыйлайды. Музыканың ырғағы қозғалыстың біркелкі орындалуына көмектесіп, сабақтағы эмоционалдық ахуалды жақсартады. Дегенмен музыка сабақтың мақсаты мен жас ерекшелігіне сәйкес таңдалып, мұғалімнің нұсқауын естуге кедергі жасамауы қажет.
Оқушыға өз әрекетін бағалау мүмкіндігін беру де оның белсенділігін күшейтеді. Дене шынықтыру сабағындағы өзін-өзі бағалау міндетті түрде күрделі болуы шарт емес. Сабақ соңында оқушылардан «бүгін қай тапсырманы жақсы орындадым?», «маған қай жаттығу қиын болды?», «келесі жолы қандай нәтижені жақсартқым келеді?» деген сұрақтарға қысқаша жауап алу жеткілікті. Мұндай рефлексия оқушыға өзінің дене дайындығы туралы ойлануға, жетістігін байқауға және келесі мақсатын анықтауға көмектеседі. Сонымен бірге мұғалім оқушының қандай тапсырмаларға қызығатынын және қандай жаттығуларда қиындық көретінін анықтай алады.
Өзін-өзі бағалаумен қатар өзара бағалау да пайдалы. Мысалы, жұппен жұмыс кезінде бір оқушы жаттығуды орындаса, екінші оқушы алдын ала белгіленген өлшемдер арқылы оның техникасын бақылай алады. Кейін рөлдер ауыстырылады. Бұл тәсіл оқушылардың жаттығу техникасына назар аударуын күшейтеді және бір-біріне жауапкершілікпен қарауға үйретеді. Алайда өзара бағалау кезінде балалардың бір-бірін сынауына немесе мазақ етуіне жол бермеу қажет. Мұғалім бағалау мәдениетін алдын ала қалыптастырып, «қателікті көрсету – кемшілік іздеу емес, серіктеске жақсартуға көмектесу» қағидасын түсіндіруі тиіс.
Дене шынықтыру сабағында оқушылардың көшбасшылық қасиеттерін дамыту да белсенділікке оң әсер етеді. Мұғалім сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушыларға шағын жауапкершілік бере алады. Мысалы, бір оқушы қыздыру жаттығуларының белгілі бір бөлігін жүргізеді, екіншісі команда капитаны болады, үшіншісі құрал-жабдықтарды орналастыруға жауап береді. Мұндай рөлдер оқушыға мұғалімнің сенім білдіргенін сездіреді және оның сабақтағы жауапкершілігін арттырады. Әсіресе белсенділігі төмен оқушыға өз мүмкіндігіне сәйкес шағын міндет беру оның ортаға араласуына ықпал етеді.
Қыздыру жаттығуларының өзін қызықты ұйымдастыру сабаққа деген бастапқы көңіл күйді қалыптастырады. Егер әр сабақ бірдей жүру, жүгіру және жалпы дамыту жаттығуларымен бастала берсе, олардың тиімділігі сақталғанымен, эмоционалдық тартымдылығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан қыздыру жаттығуларына шағын ойын, сигнал бойынша әрекет, жұппен қозғалу, бағытты өзгертіп жүгіру, спорттық құралдарды пайдалану сияқты элементтерді енгізуге болады. Мысалы, мұғалім белгілі түсті көрсеткенде оқушылар белгіленген қозғалысты орындайды немесе ысқырық санына байланысты қозғалыс бағытын өзгертеді. Бұл бір мезетте назарды, реакция жылдамдығын және қозғалыс дайындығын дамытады.
Доппен орындалатын жаттығулар да көптеген оқушының қызығушылығын арттырады. Футбол, баскетбол, волейбол сияқты спорт ойындарын оқыту кезінде тек техникалық элементтерді ұзақ қайталату оқушыны жалықтыруы мүмкін. Сондықтан техниканы меңгерту мен ойын әрекетін үйлестіру қажет. Мысалы, допты алып жүру техникасын үйренгеннен кейін оны шағын жарыста қолдану, пас беруді үйренген соң үш-төрт адамнан құралған топта ойын ұйымдастыру тиімді. Мұндай тәсіл оқушыға жаңа үйренген дағдысының нақты ойын кезінде қалай қолданылатынын көруге мүмкіндік береді.
Шағын құрамдағы спорттық ойындардың тиімділігі де жоғары. Үлкен алаңда бүкіл сыныпты екі командаға бөліп ойнатқан кезде кейбір белсенді оқушылар допты көп иеленіп, қалғандары ойынға аз араласуы мүмкін. Ал үшке үш, төртке төрт сияқты шағын командалармен ойнағанда әр оқушы доппен жиі әрекет етеді, шешім қабылдайды және ойын барысына тікелей қатысады. Бұл тәсіл әсіресе футбол, баскетбол, волейбол сабақтарында пайдалы. Мұғалім командаларды жүйелі түрде ауыстырып отырса, балалар әртүрлі сыныптастарымен жұмыс істеуге үйренеді.
Дене шынықтыру сабағының мазмұнын өмірмен байланыстыру да оқушы мотивациясын арттырады. Мұғалім оқушыларға дене жаттығуларының күнделікті өмірдегі пайдасын түсіндіріп отырғаны жөн. Мысалы, дұрыс жүгіру техникасының төзімділікке, арқа мен іш бұлшықеттерін нығайтудың дене қалпына, созылу жаттығуларының қозғалыс еркіндігіне әсерін қарапайым тілмен түсіндіруге болады. Жоғары сынып оқушыларына жүрек соғу жиілігін өлшеу, жүктеме қарқынын бақылау, жаттығудан кейінгі қалпына келу уақытын есептеу сияқты практикалық тапсырмалар беру олардың дене тәрбиесіне саналы көзқарасын қалыптастырады.
Оқушылардың дене белсенділігіне тұрақты қызығушылық қалыптастыру үшін сабақта қысқа мерзімді және қолжетімді мақсаттар қою қажет. «Жақсы спортшы болу» немесе «денені шынықтыру» сияқты жалпы мақсат бала үшін нақты болмауы мүмкін. Оның орнына «осы аптада секіртпемен тоқтамай отыз рет секіру», «бір ай ішінде жүгіру нәтижесін жақсарту», «баскетбол добын нысанаға он әрекеттің алтауында дәл түсіру» сияқты өлшенетін мақсаттар қолданылғаны дұрыс. Оқушы нақты мақсатқа қол жеткізген кезде өзінің өсуін сезінеді және келесі міндетке қызығушылықпен кіріседі.
Сабақта жетістік жағдайын қалыптастырудың тағы бір тәсілі – тапсырманы біртіндеп күрделендіру. Егер жаттығу бастапқыда тым қиын болса, оқушы бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін оны орындауға деген ықыласын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан мұғалім қозғалысты қарапайым элементтерге бөліп, біртіндеп күрделендіргені жөн. Мысалы, волейболдағы допты жоғарыдан беру кезінде алдымен қол мен саусақтың орналасуын меңгеру, кейін орнында тұрып орындау, содан соң жұппен және қозғалыста орындауға көшуге болады. Әр кезеңде жетістікке жеткен оқушы келесі деңгейдегі тапсырмаға сенімді кіріседі.
Оқушылардың бастамаларын қолдау да мотивацияның маңызды факторы болып табылады. Кейде балалар өздері жақсы көретін ойын немесе жаттығуды ұсынуы мүмкін. Егер ол қауіпсіздік талаптарына және сабақ мақсатына сәйкес келсе, мұғалім ұсынысты пайдаланғаны дұрыс. Оқушы өзінің ойы сабақта жүзеге асқанын көргенде пәнге деген қатысы өзгереді. Кейбір жағдайда сыныпқа «келесі сабақтың соңғы бес минутына арналған қимылды ойын ойлап табыңдар» деген шығармашылық тапсырма беруге болады. Бұл балалардың сабақ мазмұнына қатысу сезімін қалыптастырады.
Мұғалім сабақ барысында барлық оқушының қатысуын үнемі бақылауы қажет. Белсенді балалар көзге бірден түседі, ал сабақтан шеттеп тұрған немесе тапсырманы формалды орындайтын оқушылар назардан тыс қалуы мүмкін. Сондықтан педагог сынып кеңістігін тиімді пайдаланып, әр топқа жақындап, қысқаша кері байланыс беріп отырғаны дұрыс. Кейде оқушының белсенділігінің төмен болуы жалқаулықтан емес, тапсырманы түсінбеуден, өз күшіне сенбеуден немесе сыныптастарының алдында қателесуден қорқудан туындауы мүмкін. Мұғалім осы себепті анықтап, сәйкес қолдау көрсеткен жағдайда баланың сабаққа қатысуы айтарлықтай өзгереді.
Қауіпсіздік ережелерін сақтау да сабаққа деген жағымды қатынасты қалыптастырумен тікелей байланысты. Оқушы өзін қауіпсіз сезінген жағдайда ғана күрделі қимылды сенімді орындауға тырысады. Мұғалім әр жаттығудың алдында негізгі қауіпсіздік талаптарын түсіндіріп, спорттық құралдардың дұрыс орналасуын тексеріп, оқушылар арасында жеткілікті арақашықтық болуын қамтамасыз етуі қажет. Сонымен қатар күрделі жаттығулар кезінде сақтандыру тәсілдерін үйрету маңызды. Қауіпсіздік талаптары тек тыйым түрінде берілмей, олардың не үшін қажет екені түсіндірілгені дұрыс.
Мектептегі дене шынықтыру сабағы тек дене қасиеттерін дамытатын орта емес, әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыратын тәрбие алаңы болып табылады. Сабақ барысында оқушы жеңуді де, жеңілуді де, серіктесін қолдауды да, ортақ ережеге бағынуды да үйренеді. Осы себепті мұғалім тек спорттық нәтижеге емес, оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасына да назар аударуы қажет. Командаласын қолдаған, қарсыласына құрмет көрсеткен, спорт құралын жинауға көмектескен оқушының әрекетін атап өту тәртіп пен өзара сыйластық мәдениетін қалыптастырады.
Дене шынықтыру сабағында мадақтау әдісін орынды қолдану өте маңызды. Мадақтау жалпы сипатта емес, нақты әрекетке бағытталған кезде тиімді болады. «Жарайсың» деген сөзбен қатар «допты беру кезінде қолыңды дұрыс қойдың», «бүгін жүгіру қарқынын соңына дейін сақтай алдың», «командаңа жақсы көмектестің» деген нақты кері байланыс оқушыға өзінің қай әрекеті дұрыс болғанын түсіндіреді. Сонымен қатар мұғалім тек үздік нәтижеге емес, талпынысқа, ілгерілеуге және тәртіпке де назар аударуы тиіс. Бұл әртүрлі қабілеттегі балалардың өз жетістігін сезінуіне мүмкіндік береді.
Кері байланыс дене шынықтыру сабағының барлық кезеңінде қысқа әрі түсінікті болуы қажет. Ұзақ түсіндіру оқушының қозғалыс уақытын азайтады. Сондықтан педагог жаттығу кезінде бір немесе екі негізгі қатені көрсетіп, оқушыға оны бірден түзетіп көруге мүмкіндік бергені жөн. Мысалы, «тізеңді көбірек бүк», «допқа қара», «қолыңды алға соз» сияқты қысқа нұсқаулар практика барысында жақсы нәтиже береді. Оқушы қатесін түзеткеннен кейін оның жетістігін бірден атап өту жаңа қозғалыстың бекітілуіне ықпал етеді.
Сабақ соңындағы қорытынды кезең де оқушы мотивациясына әсер етеді. Кей жағдайда дене шынықтыру сабағы қоңыраумен бірге аяқталып, балалар өзінің не үйренгенін немесе қандай нәтижеге жеткенін бағамдай алмай қалады. Сондықтан соңғы бірнеше минутты қысқа қорытындыға арнау пайдалы. Мұғалім оқушылардан бүгінгі сабақтағы ең қызықты тапсырманы атауды, қандай жаңа қозғалыс үйренгенін айтуды немесе өзінің нәтижесін бағалауды сұрай алады. Мұндай қорытынды балаға сабақтың мазмұнын саналы түрде қабылдауға мүмкіндік береді және келесі сабаққа қызығушылық қалыптастырады.
Дене шынықтыру сабақтарындағы белсенділікті арттыру бір ғана әдісті пайдаланумен шешілмейді. Оның нәтижесі ойын, жарыс, саралау, топтық жұмыс, жеке мақсат қою, кері байланыс, рефлексия және жағымды психологиялық қарым-қатынас сияқты әдістердің жүйелі үйлесіміне байланысты. Мұғалім әр сыныптың ерекшелігін бақылап, бір әдістің әртүрлі оқушыларға әрқалай әсер ететінін ескеруі қажет. Бір сыныпта командалық ойындар жоғары қызығушылық тудырса, екінші сыныпта жеке жарыстар немесе шығармашылық тапсырмалар тиімді болуы мүмкін. Сондықтан педагогикалық икемділік дене шынықтыру мұғалімінің маңызды кәсіби қасиеттерінің бірі болып саналады.
Оқушылардың қызығушылығын арттыруда сабақтың эмоционалдық ортасы мен мұғалім қалыптастыратын өзара сенім атмосферасының маңызы зор. Дене шынықтыру сабағында оқушы өзінің дене мүмкіндігін өзгелердің алдында көрсететіндіктен, кейбір балаларда қысылу, өзіне сенімсіздік таныту немесе қателесуден қорқу сезімі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім оқушыларды бір-бірімен орынсыз салыстырудан аулақ болып, әр баланың жеке жетістігіне назар аударуы қажет. Әсіресе артық салмақты, қозғалыс дағдылары баяу қалыптасқан немесе спорттық тәжірибесі аз оқушыларға психологиялық қолдау көрсету маңызды. Олар да сабақтағы ортақ әрекеттің толыққанды мүшесі екенін сезінуі тиіс. Мұғалімнің әділдігі, сабырлылығы және оқушының шағын жетістігін де байқай білуі дене шынықтыру сабағына деген жағымды көзқарастың қалыптасуына ықпал етеді.
Инклюзивті тәсілдерді қолдану қазіргі дене шынықтыру сабағының маңызды талаптарының бірі болып табылады. Әрбір оқушының денсаулық жағдайы, физикалық мүмкіндігі және қозғалыс қарқыны бірдей болмайды. Сондықтан мұғалім жаттығуларды бейімдеп, оқушының денсаулығына зиян келтірмейтін және қолжетімді тапсырмалар ұсынуы қажет. Мәселен, жоғары қарқынды жүгіруді орындауға мүмкіндігі шектеулі оқушыға баяу жүру, жеңілдетілген қозғалыс немесе уақыт бойынша қысқартылған тапсырма берілуі мүмкін. Ең бастысы – оқушыны сабақтан шеттетпей, оның мүмкіндігіне сәйкес дене белсенділігіне қатыстыру. Осындай тәсіл сыныпта өзара түсіністік пен қолдау мәдениетін қалыптастырып, әр баланың дене тәрбиесінен жағымды тәжірибе алуына жағдай жасайды.
Оқушының қызығушылығы тек бір сабақ аясында қалыптасып қоймайды. Ол белгілі бір уақыт бойы жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесі болып табылады. Сондықтан мұғалім оқушылардың қозғалыс белсенділігіне байланысты жетістіктерін кезең-кезеңімен бақылап отырғаны дұрыс. Айдың немесе тоқсанның басында қарапайым көрсеткіштер анықталып, белгілі уақыт өткен соң оқушылардың нәтижелері қайта өлшенуі мүмкін. Бұл жерде басты мақсат оқушыларды өзара салыстыру емес, әрқайсысының жеке даму динамикасын анықтау болуы тиіс. Оқушы өзінің жүгіру уақытының жақсарғанын, бұрын орындай алмаған жаттығуды меңгергенін немесе төзімділігінің артқанын көрген кезде сабаққа деген сенімі мен қызығушылығы күшейеді.
Жеке прогресс картасын жүргізу де тиімді тәсілдердің бірі бола алады. Онда оқушы белгілі бір уақыттағы нәтижелерін белгілеп, алдына келесі мақсатын қояды. Мысалы, секіру саны, жүгіру уақыты, допты дәл беру көрсеткіші немесе белгілі бір жаттығуды орындау сапасы тіркелуі мүмкін. Мұндай жұмыс оқушының өзіндік бақылау дағдысын дамытады. Сонымен қатар ол дене дамуының бір күнде емес, тұрақты жаттығу нәтижесінде қалыптасатынын түсінеді. Бұл түсінік салауатты өмір салтының негізгі қағидаларының бірі болып табылады.
Дене шынықтыру сабағы мен сабақтан тыс спорттық жұмыстың өзара байланысы да оқушы белсенділігін арттырады. Егер бала сабақта белгілі бір спорт түріне қызығушылық танытса, мұғалім оған мектептегі үйірме, секция немесе спорттық іс-шаралар туралы ақпарат бере алады. Мектепішілік жарыстар, спорттық мерекелер, эстафеталар, денсаулық күндері және отбасылық сайыстар оқушының спорттық ортаға араласуына мүмкіндік береді. Бұл шаралардың барлығы міндетті түрде жоғары спорттық жетістікті көздемеуі керек. Негізгі мақсат – мүмкіндігінше көп оқушыны қозғалыс белсенділігіне тарту және дене шынықтыруды күнделікті өмірдің табиғи бөлігі ретінде қабылдауға үйрету.
Ата-анамен байланыс орнатудың да өзіндік маңызы бар. Оқушының қозғалыс белсенділігі тек мектептегі сабақпен шектелмеуі тиіс. Отбасында серуендеу, велосипед тебу, жаяу жүру, таңғы жаттығу жасау, спорттық ойындарға қатысу сияқты қарапайым әрекеттердің өзі баланың қозғалыс мәдениетіне оң әсер етеді. Мұғалім ата-аналарға баланы міндетті түрде кәсіби спортпен айналыстыру қажет деген талап қоймай, оның күнделікті белсенді қозғалуына жағдай жасаудың маңызын түсіндіре алады. Мектеп пен отбасы бір бағытта жұмыс істеген жағдайда оқушының салауатты өмір салтына деген тұрақты көзқарасын қалыптастыру тиімді жүзеге асады.
Дене шынықтыру сабағына қызығушылықты қалыптастыруда оқушыларға спорт туралы қосымша танымдық ақпарат ұсынудың да пайдасы бар. Мысалы, белгілі спортшылардың табандылығы, Олимпиада ойындарының тарихы, қазақтың ұлттық спорт түрлері, спорттағы әділдік қағидалары, денсаулық пен қозғалыстың байланысы туралы қысқа мәліметтер сабақ мазмұнын толықтыра алады. Мұндай ақпарат ұзақ теориялық дәріс түрінде емес, жаттығулар арасындағы қысқа түсіндіру немесе сабақ соңындағы әңгіме ретінде берілгені тиімді. Бұл оқушының спортқа деген танымдық қызығушылығын кеңейтіп, дене тәрбиесін жалпы мәдениеттің бір бөлігі ретінде түсінуіне көмектеседі.
Мұғалімнің өзінің спортқа және салауатты өмір салтына деген көзқарасы да оқушыларға әсер етеді. Педагог жаттығуды дұрыс көрсетуі, белсенді өмір салтының маңызын түсіндіруі және спорттық мәдениетті іс-әрекеті арқылы үлгі етуі қажет. Оқушылар көбіне мұғалімнің айтқан сөзінен гөрі оның әрекетіне назар аударады. Сабаққа жақсы дайындалған, ұйымдастыруы жүйелі, оқушылармен белсенді жұмыс істейтін мұғалімнің пәнге қызығушылық тудыру мүмкіндігі жоғары болады. Сондықтан дене шынықтыру мұғалімі өзінің кәсіби шеберлігін үнемі жетілдіріп, жаңа әдістерді меңгеріп және тәжірибесін талдап отыруы қажет.
Мұғалімнің сабақты талдауы да маңызды. Әр сабақтан кейін қай тапсырманың оқушыларға қызықты болғанын, қай жаттығудың қиындық туғызғанын, қандай әдістің белсенділікті арттырғанын анықтау келесі сабақтарды жетілдіруге мүмкіндік береді. Мәселен, белгілі бір ойын кезінде оқушылардың көпшілігі белсенді болғанымен, кейбір балалар шетте қалып қойса, келесі жолы ойын ережесін өзгертіп, олардың да қатысуына мүмкіндік жасау қажет. Мұндай жүйелі талдау педагогтің әдістемелік тәжірибесін байытады.
Дене шынықтыру сабағында оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін жаңашыл әдістерді қолдану маңызды болғанымен, олардың барлығы сабақ мақсатына бағындырылуы тиіс. Ойын немесе жарыс тек балаларды көңілдендіру үшін ұйымдастырылмай, нақты дене қасиетін дамытуға, белгілі бір қимыл дағдысын қалыптастыруға немесе тәрбиелік міндетті шешуге бағытталғаны дұрыс. Сондай-ақ цифрлық технология, музыка немесе шығармашылық тапсырма да сабақтағы қозғалыс уақытын азайтпауы керек. Әдістердің тиімділігі олардың көптігімен емес, мақсатқа сәйкес және орынды қолданылуымен анықталады.
Қозғалыс белсенділігін арттыру барысында оқушылардың шамадан тыс жүктеме алуына жол бермеу де маңызды. Әр сабақта жүктеме оқушының жасына, денсаулық жағдайына және дайындық деңгейіне сәйкес реттелуі қажет. Жаттығудың қарқындылығын біртіндеп арттыру, белсенді және тынығу кезеңдерін дұрыс алмастыру, суды жеткілікті пайдалану, спорт залын желдету және киімнің дене жаттығуларына қолайлы болуы сияқты қарапайым талаптардың өзі сабақтың тиімділігі мен қауіпсіздігін арттырады. Оқушы жаттығу барысында өзін жайсыз сезінсе немесе үнемі шамадан тыс шаршаса, оның пәнге деген қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан денсаулықты сақтау қағидасы барлық әдістемелік шешімдердің негізінде тұруы тиіс.
Оқушыларды сабақ барысында тек мұғалімнің тапсырмасын орындайтын тұлға ретінде емес, оқу үдерісінің белсенді қатысушысы ретінде қабылдау қазіргі педагогикалық тәсілдерге сәйкес келеді. Оларға өз мақсатын қоюға, тапсырма таңдауға, жетістігін бағалауға, ойын ережесін ұсынуға, командадағы рөлін атқаруға мүмкіндік берген сайын жауапкершілік пен дербестік қалыптасады. Осылайша сыртқы талапқа негізделген белсенділік біртіндеп ішкі қажеттілікке айналады. Бұл дене шынықтыру пәнінің ұзақ мерзімді мақсатына, яғни оқушыны мектептен кейін де қозғалыс белсенділігін сақтайтын, денсаулығына жауапкершілікпен қарайтын тұлға ретінде тәрбиелеуге мүмкіндік береді.
Сабақтың нәтижелілігін арттыру үшін мұғалім оқушылардың пікірін де ескергені жөн. Белгілі бір кезеңде шағын сауалнама жүргізіп, олардың қандай спорт түрін ұнататынын, қандай жаттығулар қызықты екенін немесе сабақ барысында нені өзгерткісі келетінін анықтауға болады. Оқушының барлық ұсынысын іске асыру міндетті емес, бірақ олардың пікірін тыңдау сабақ мазмұнын жоспарлауға қосымша ақпарат береді. Сонымен қатар оқушы өзінің пікірі маңызды екенін сезінеді. Бұл мұғалім мен оқушы арасындағы серіктестік қарым-қатынасты нығайтады.
Дене шынықтыру сабағында белсенділік пен қызығушылықтың тұрақты болуы оқушының жағымды эмоционалдық тәжірибесіне байланысты. Егер бала әр сабақтан кейін белгілі бір жетістікке жеткенін, жаңа нәрсе үйренгенін немесе достарымен қызықты әрекет жасағанын сезінсе, ол келесі сабаққа ынтамен келеді. Ал үнемі сәтсіздік, сын, шамадан тыс талап немесе бірсарынды тапсырмаларға тап болған оқушы біртіндеп пәннен алшақтайды. Сондықтан педагогикалық шеберлік әр оқушының сабақтан жағымды нәтиже алуына мүмкіндік беретін ортаны құрудан көрінеді.
Қазіргі білім беру жүйесінде дене шынықтыру пәнінің алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – оқушыға «қозғалыс – денсаулықтың негізі» деген түсінікті жай ғана айтып қоймай, оны жеке тәжірибесі арқылы сезіндіру. Оқушы жаттығудан кейін өзін сергек сезінгенде, тұрақты жұмыс нәтижесінде көрсеткіші жақсарғанда, командасымен бірге жеңіске жеткенде немесе бұрын қиын болған қозғалысты меңгергенде дене белсенділігінің құндылығын нақты түсіне бастайды. Мұғалім осындай тәжірибені жүйелі ұйымдастыра алған жағдайда дене шынықтыру сабағының тәрбиелік және сауықтыру мүмкіндігі толық жүзеге асады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, дене шынықтыру сабағында оқушылардың қызығушылығы мен белсенділігін арттыру – мұғалімнен жүйелі педагогикалық ізденісті, шығармашылықты және әр оқушының жеке ерекшелігіне назар аударуды талап ететін күрделі үдеріс. Оқушыны тек жаттығуды орындаушы ретінде қарастыру қазіргі білім беру талаптарына сәйкес келмейді. Ол өзінің дене дамуына қатысты мақсат қоя алатын, нәтижесін бағалайтын, командалық әрекетке қатысатын және денсаулығына жауапкершілікпен қарайтын белсенді тұлға ретінде қалыптасуы қажет.
Оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттыруда ойын және жарыс әдістері, ұлттық ойындар, сараланған тапсырмалар, станциялық жұмыс, шағын топтағы спорттық ойындар, проблемалық және шығармашылық тапсырмалар, өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, цифрлық технологияларды орынды қолдану, жеке мақсат қою және жүйелі кері байланыс тиімді нәтиже береді. Аталған тәсілдердің барлығын оқушылардың жас және жеке ерекшеліктерімен, денсаулық жағдайымен және сабақтың нақты мақсатымен байланыстыра қолдану маңызды.
Мұғалімнің қолдауы, әділ бағалауы және әр оқушының жеке жетістігін мойындауы баланың өз мүмкіндігіне деген сенімін күшейтеді. Сонымен қатар дене шынықтыру сабағында қалыптасатын өзара көмек, жауапкершілік, тәртіп, табандылық, көшбасшылық және әділ бәсекелестік сияқты қасиеттер оқушының тұлғалық дамуына ықпал етеді. Сондықтан дене шынықтыру пәні тек физикалық дайындықты қамтамасыз ететін сабақ ретінде емес, денсаулық мәдениетін және әлеуметтік құндылықтарды қалыптастыратын маңызды педагогикалық құрал ретінде қарастырылуы тиіс.
Дене шынықтыру сабағы бала үшін міндетті түрде орындауға тиіс оқу әрекеті емес, қозғалыстан қуаныш алатын, өз мүмкіндігін танып, оны жетілдіретін ортаға айналған жағдайда ғана тұрақты қызығушылық қалыптасады. Осындай қызығушылық мектеп кезеңінен кейін де сақталып, адамның белсенді және салауатты өмір салтын ұстануына негіз болады. Демек, мұғалімнің басты міндеті – әр оқушыға қозғалыстың пайдасын түсіндірумен қатар, оны іс жүзінде сезінуге жағдай жасау. Сонда ғана дене шынықтыру сабағының білімдік, тәрбиелік, дамытушылық және сауықтыру міндеттері өзара үйлесімді түрде жүзеге асырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Дене шынықтыру пәні бойынша жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу бағдарламалары. – Астана.
- Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. – Москва: Физкультура и спорт.
- Холодов Ж.К., Кузнецов В.С. Теория и методика физического воспитания и спорта. – Москва: Академия.
- Железняк Ю.Д., Петров П.К. Основы научно-методической деятельности в физической культуре и спорте. – Москва: Академия.
- World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. – Geneva: WHO, 2020.
- Bailey R. Physical Education and Sport in Schools: A Review of Benefits and Outcomes // Journal of School Health. – 2006. – Vol. 76, No. 8.
- Deci E.L., Ryan R.M. The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior // Psychological Inquiry. – 2000. – Vol. 11, No. 4.
- Салауатты өмір салтын қалыптастыру және оқушылардың дене белсенділігін дамыту бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана.