Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық, зияткерлік, шығармашылық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз ету маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Мектептегі негізгі білім беру бағдарламасы баланың базалық білімін қалыптастырса, қосымша білім беру оның жеке қызығушылығы мен қабілетін тереңірек ашуға, бос уақытын тиімді ұйымдастыруға және жаңа дағдыларды меңгеруіне мүмкіндік береді. Бастауыш мектеп кезеңі – баланың қоршаған ортаға қызығушылығы жоғары, танымдық белсенділігі қарқынды дамитын, түрлі іс-әрекетке бейімділігі байқалатын ерекше кезең. Сондықтан осы уақытта ұйымдастырылған қосымша сабақтар, үйірмелер, спорттық секциялар, шығармашылық және зияткерлік бағыттағы жұмыстар оқушының жан-жақты қалыптасуына оң ықпал етеді. Мақалада бастауыш сынып оқушыларына қосымша білім берудің маңызы, оның баланың білім сапасына, шығармашылық ойлауына, қарым-қатынас дағдыларына, дербестігіне, жауапкершілігіне және болашақтағы қызығушылықтарының қалыптасуына тигізетін пайдасы қарастырылады. Сонымен қатар қосымша білім беру үдерісін ұйымдастыру кезінде баланың жас ерекшелігін, қызығушылығын, психологиялық жағдайын және оқу жүктемесін ескерудің қажеттілігі сөз болады.
Қазіргі қоғамда білімді, шығармашыл, өз ойын еркін жеткізе алатын, өзгермелі ортаға бейімделуге қабілетті тұлға қалыптастыру мәселесі ерекше маңызға ие. Баланың бойындағы осындай қасиеттердің негізі көбіне бастауыш мектеп кезеңінде қаланады. Бастауыш сынып оқушысы мектеп табалдырығын аттаған сәттен бастап тек оқу, жазу, есептеу дағдыларын меңгеріп қана қоймай, қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауды, өз ойын білдіруді, белгілі бір тәртіпке бағынуды, тапсырманы жауапкершілікпен орындауды және өз мүмкіндігін бағалауды үйренеді. Осы кезеңде негізгі сабақтармен қатар ұйымдастырылатын қосымша білім беру жұмыстары баланың қабілетін кеңінен дамытуға жағдай жасайды.
Қосымша білім беру дегеніміз – негізгі оқу бағдарламасынан тыс уақытта оқушының қызығушылығына, бейімділігіне және қажеттілігіне сәйкес ұйымдастырылатын танымдық, шығармашылық, спорттық, техникалық, көркемдік, тілдік және басқа да бағыттағы білім беру қызметі. Оның басты ерекшелігі – баланың өз қалауына сәйкес белгілі бір бағытты таңдай алуында. Егер негізгі сабақтарда барлық оқушыға ортақ білім мазмұны ұсынылса, қосымша білім беруде әр баланың жеке қызығушылығына көбірек назар аударылады. Бұл оқушының өзінің ерекше қабілеттерін анықтауына және оларды дамытуына мүмкіндік береді.
Бастауыш сынып оқушылары табиғатынан өте қызығушылық танытатын болады. Олар үнемі жаңа нәрселерді білуге, сұрақ қоюға, өз қолымен бір нәрсе жасап көруге, тәжірибе жүргізуге, сурет салуға, ән айтуға, қозғалысқа түсуге ұмтылады. Мұндай белсенділікті дұрыс бағыттау баланың кейінгі дамуына үлкен әсер етеді. Мысалы, сурет салуға қызығатын бала бейнелеу өнері үйірмесіне қатысу арқылы түстерді ажыратуды ғана емес, өзінің ішкі сезімін көркем бейнелер арқылы білдіруді де үйренеді. Музыкаға бейімділігі бар оқушы ән айту немесе музыкалық аспапта ойнау барысында есту қабілетін, есте сақтауын, ырғақты сезінуін және сахна мәдениетін дамытады. Ал спорттық секцияларға қатысатын оқушының дене дайындығымен қатар тәртіптілігі, табандылығы, командалық әрекет дағдылары қалыптасады.
Қосымша білім берудің маңызды артықшылықтарының бірі – оқушының танымдық қызығушылығын арттыруы. Бастауыш сыныптағы бала үшін білім алу үдерісі қызықты әрі эмоционалды болуы қажет. Егер білім тек міндет ретінде қабылданса, оқушының оқуға деген ынтасы төмендеуі мүмкін. Ал қосымша сабақтар ойын, тәжірибе, шығармашылық тапсырма, жарыс, зерттеу және практикалық жұмыс түрінде ұйымдастырылған кезде бала білім алудың қызықты екендігін сезінеді. Мәселен, математикаға арналған логикалық үйірмеде оқушы қалыпты есептерден бөлек ребустар, математикалық жұмбақтар, қызықты логикалық тапсырмалар орындайды. Мұндай жұмыс оның пәнге деген көзқарасын өзгертеді және күрделі тапсырмаларды шешуден қорықпауына ықпал етеді.
Қосымша білім беру оқушының шығармашылық ойлауын дамытуда да маңызды орын алады. Шығармашылық қабілет тек өнер саласымен шектелмейді. Ол мәселені әртүрлі жолмен шешу, жаңа идея ұсыну, стандартты емес шешім табу, қиялдау және өзіндік пікір білдіру арқылы көрінеді. Робототехника, қолөнер, театр, би, әдеби шығармашылық, модельдеу, құрастыру сияқты үйірмелер осы қабілеттерді қалыптастыруға көмектеседі. Бала дайын үлгіні қайталап қана қоймай, өз идеясын жүзеге асыруға мүмкіндік алған кезде оның өзіне деген сенімі артады. Мұндай әрекет барысында ол қателесуден қорықпауға, жұмысты қайта түзетуге, нәтижеге жеткенше ізденуге үйренеді.
Бастауыш сынып оқушыларына қосымша білім берудің тағы бір пайдасы – олардың коммуникативтік қабілеттерін жетілдіру. Үйірме немесе секция барысында балалар өз сыныбындағы оқушылармен ғана емес, басқа сыныптардағы құрдастарымен де араласады. Бірлескен жобалар, командалық тапсырмалар, спорттық жарыстар және шығармашылық қойылымдар балаларды ортақ мақсат үшін әрекет етуге үйретеді. Олар бір-бірінің пікірін тыңдау, міндеттерді бөлісу, өз ұсынысын түсіндіру, қажет жағдайда көмек сұрау және өзгеге көмектесу дағдыларын меңгереді. Мұндай әлеуметтік тәжірибе бастауыш мектеп жасындағы бала үшін өте маңызды, өйткені дәл осы уақытта оның қоғамдағы мінез-құлық үлгілері қалыптаса бастайды.
Қосымша білім беру ұялшақ және өз ойын айтуда қиналатын балаларға да үлкен мүмкіндік береді. Кейбір оқушылар негізгі сабақ барысында көпшілік алдында жауап беруге қысылуы мүмкін. Ал шағын топтағы үйірме жұмысында атмосфера еркін болғандықтан, бала бірте-бірте ашыла бастайды. Театр үйірмесінде рөл ойнау, мәнерлеп оқу сайысына қатысу, шағын жобаны таныстыру немесе топ алдында өз жұмысын көрсету баланың сөйлеу мәдениетін дамытып, көпшілік алдында өзін сенімді ұстауына ықпал етеді. Бірнеше рет табысты тәжірибе жинағаннан кейін оқушы негізгі сабақтарда да белсенділік таныта бастайды.
Сонымен бірге қосымша білім беру баланың бос уақытын мазмұнды ұйымдастырудың тиімді құралы болып саналады. Қазіргі уақытта балалардың бос уақытында смартфон, компьютер, планшет және басқа да цифрлық құрылғыларды ұзақ пайдалануы жиі кездеседі. Әрине, цифрлық технологиялар білім алу үшін маңызды мүмкіндік береді, алайда баланың барлық бос уақытын экран алдында өткізуі оның дене белсенділігінің төмендеуіне және нақты қарым-қатынастың азаюына әкелуі мүмкін. Сондықтан мектептен кейінгі уақытта спорт, өнер, кітап оқу, тәжірибе жасау, қолөнер, шахмат немесе басқа пайдалы әрекетпен айналысу баланың күн тәртібін теңгерімді ұйымдастыруға көмектеседі.
Қосымша білім берудің маңызды нәтижелерінің бірі – баланың өз қабілетін тануы. Бастауыш сынып оқушысы өзінің қай бағытқа бейімділігі бар екенін бірден анықтай алмайды. Ол әртүрлі әрекетті байқап көру арқылы ғана өзіне не қызықты екенін түсіне бастайды. Бір бала шахматтан ерекше қабілет көрсетуі мүмкін, екіншісі би мен музыкаға қызығады, үшіншісі конструктор құрастыруды ұнатады, ал тағы бір оқушы табиғатты зерттеуге құмар болуы мүмкін. Сондықтан бастауыш кезеңде балаларға бірнеше бағытпен танысуға мүмкіндік беру маңызды. Бұл болашақта олардың өз қызығушылығын саналы түрде таңдауына негіз болады.
Қосымша сабақтар барысында баланың дербестігі де дамиды. Үйірмеде белгілі бір жұмысты орындау үшін оқушы құралдарын өзі дайындауы, тапсырманы жоспарлауы, басталған жұмысты аяқтауы және нәтижесін көрсетуі қажет болады. Мысалы, қолөнер сабағында бала белгілі бір бұйым жасауды жоспарлап, қажетті материалдарды таңдап, жұмыстың орындалу ретін сақтайды. Осындай қарапайым әрекеттердің өзі жоспарлау, уақытты тиімді пайдалану, ұқыптылық және жауапкершілік сияқты маңызды қасиеттерді қалыптастырады.
Оқушының өзіндік бағасының дұрыс қалыптасуына да қосымша білім берудің әсері мол. Негізгі сабақтарда үлгерімі орташа бала басқа салада жоғары нәтиже көрсетуі мүмкін. Мәселен, математикадан қиналатын оқушы спортта үздік нәтиже көрсетіп немесе сурет салуда ерекше шеберлік танытуы ықтимал. Мұғалім мен ата-ана баланың осындай жетістігін байқап, қолдау көрсетсе, ол өзінің де белгілі бір қабілеті бар екенін сезінеді. Бұл баланың өзіне деген сенімін арттырып, басқа пәндер бойынша да талпынуына ықпал етеді.
Қосымша білім беру оқу үлгеріміне жанама түрде оң әсер етеді. Өйткені көптеген үйірмелер баланың есте сақтау, зейін қою, салыстыру, талдау, логикалық ойлау сияқты танымдық қабілеттерін дамытады. Шахматпен айналысатын оқушы бірнеше әрекетті алдын ала жоспарлауды үйренеді. Музыка сабағы есте сақтау мен зейінді жетілдіреді. Спорттық жаттығулар тәртіп пен тұрақты еңбек ету әдетін қалыптастырады. Театр және әдеби үйірмелер баланың сөздік қорын кеңейтіп, сөйлеу дағдысын дамытады. Осы қабілеттердің барлығы мектептегі негізгі пәндерді меңгеру кезінде де қажет.
Бастауыш сынып оқушылары үшін қосымша білім берудің мазмұны міндетті түрде олардың жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Балаға шамадан тыс күрделі тапсырма беру немесе үнемі нәтижеге жетуді талап ету оның қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Бұл жаста қосымша білім берудің басты мақсаты тек жарыстарда жеңіске жету немесе жоғары көрсеткіш көрсету емес, баланың белгілі бір әрекетке деген қызығушылығын қолдау, жағымды эмоция қалыптастыру және өзін дамытуға мүмкіндік беру болуы керек. Сондықтан үйірме жетекшісі әр оқушының қарқынын, мінезін және қабілетін ескере отырып жұмыс жүргізгені дұрыс.
Қосымша білім беру барысында жетістікке жету сезімінің маңызы ерекше. Бала өзінің қолынан белгілі бір іс келетінін байқаған сайын жаңа тапсырмаға қызығушылықпен кіріседі. Мұғалімнің орынды мадақтауы, ата-ананың қолдауы, шағын көрмеге немесе сайысқа қатысу, дайын жұмысты көпшілікке көрсету оқушыға күшті мотивация береді. Бірақ бұл жерде балаларды үнемі бір-бірімен салыстырудан сақ болған жөн. Әр баланың қабілеті мен даму жылдамдығы әртүрлі болғандықтан, оның бүгінгі нәтижесін бұрынғы жетістігімен салыстыру әлдеқайда тиімді. Осы тәсіл оқушының өз дамуындағы өзгерісті көруіне және алға ұмтылуына жағдай жасайды.
Қосымша білім берудің тиімділігі көбіне мұғалім мен үйірме жетекшісінің кәсіби шеберлігіне байланысты. Бастауыш сынып оқушысымен жұмыс істейтін педагог тек белгілі бір пәнді немесе бағытты жақсы білумен шектелмеуі керек. Ол баланың жас ерекшелігін, психологиялық жағдайын, қызығушылығын, қарым-қатынас жасау ерекшелігін және оқу мүмкіндігін ескере білуі қажет. Себебі бір оқушы тапсырманы тез орындаса, екінші балаға көбірек уақыт пен қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін. Педагог әр баланың ерекшелігін дұрыс байқап, қолайлы әдіс таңдай алса, қосымша білім беру жұмысы оқушы үшін қызықты әрі нәтижелі болады.
Мұндай сабақтарда дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар ойын технологияларын, жобалық жұмысты, зерттеу тапсырмаларын, топтық әрекетті, шығармашылық ізденісті және тәжірибелік жұмыстарды қолдану тиімді. Бастауыш сынып оқушысы ұзақ уақыт бір сарынды әрекетпен айналысудан тез жалығады. Сондықтан сабақ мазмұны әрекеттің бірнеше түрін қамтығаны дұрыс. Мысалы, тіл үйірмесінде жаңа сөздерді жай ғана жаттаудың орнына рөлдік ойындар ұйымдастыруға, суреттер бойынша әңгіме құрастыруға, шағын диалогтер орындауға немесе қызықты тапсырмалар арқылы сөздік қорды бекітуге болады. Мұндай тәсіл балалардың сабаққа деген қызығушылығын сақтап, алған білімдерін тәжірибеде қолдануына мүмкіндік береді.
Қосымша білім берудің тағы бір маңызды бағыты – зерттеушілік қабілетті қалыптастыру. Бастауыш сыныптан бастап балаға бақылау жасау, сұрақ қою, болжам ұсыну, қарапайым тәжірибе жүргізу және нәтижесін түсіндіру дағдыларын үйретуге болады. Мысалы, табиғатқа қатысты үйірмеде оқушылар өсімдіктің өсуін бақылап, ауа райындағы өзгерістерді белгілеп немесе судың қасиеттеріне байланысты қарапайым тәжірибелер өткізе алады. Осындай жұмыстар баланың қоршаған ортадағы құбылыстарға жай ғана қарап қоймай, олардың себептерін түсінуге ұмтылуына ықпал етеді. Зерттеушілік әрекет оқушының логикалық ойлауын, байқағыштығын, шыдамдылығын және қорытынды жасау қабілетін дамытады.
Жобалық жұмыс та бастауыш сынып оқушылары үшін қосымша білім берудің тиімді әдістерінің бірі болып табылады. Жоба барысында бала белгілі бір тақырыпты таңдап, ақпарат жинап, оны жүйелеп, нәтижесін таныстырады. Мәселен, оқушы өзінің отбасы тарихы, туған өлкенің табиғаты, ұлттық ойындар, жануарлар әлемі немесе кітап оқу мәдениеті туралы шағын жоба дайындай алады. Мұндай жұмыс барысында ол ақпаратпен жұмыс істеуді, сұрақ қоюды, қажетті мәліметті таңдауды, өз ойын жүйелі жеткізуді үйренеді. Сонымен қатар жобалық жұмыс ата-анамен, мұғаліммен және сыныптастарымен ынтымақтастық орнатуға жағдай жасайды.
Қазіргі кезеңде қосымша білім берудің мазмұнына цифрлық сауаттылықты дамытуға бағытталған жұмыстар да кеңінен енгізілуде. Бастауыш сынып оқушылары технологияны ерте жастан пайдаланғанымен, оны қауіпсіз әрі пайдалы мақсатта қолдануды үнемі біле бермейді. Сондықтан бағдарламалау негіздері, робототехника, цифрлық шығармашылық және ақпараттық сауаттылық бағытындағы үйірмелердің маңызы артып келеді. Мұндай сабақтарда бала компьютерді ойын құралы ретінде ғана емес, жаңа идеяларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін құрал ретінде қабылдай бастайды. Ол қарапайым алгоритм құруды, логикалық байланыстарды анықтауды және белгілі бір нәтижеге жету үшін әрекеттер ретін жоспарлауды үйренеді.
Сонымен бірге цифрлық бағыттағы қосымша білім беру барысында қауіпсіздік мәселесіне ерекше көңіл бөлінуі қажет. Балалар интернеттегі ақпараттың барлығы бірдей сенімді болмайтынын, жеке мәліметтерді бөтен адамдарға беруге болмайтынын, экран алдындағы уақытты шектеу қажет екенін түсінуі тиіс. Осы дағдыларды бастауыш кезеңнен қалыптастыру оқушының кейінгі цифрлық мәдениетіне негіз болады. Педагог технологияны тек қызықты құрал ретінде ғана емес, жауапкершілікпен қолдануды қажет ететін орта ретінде таныстыруы маңызды.
Қосымша білім берудің тәрбиелік мүмкіндігі де өте кең. Үйірме мен секцияларда бала тек білім немесе белгілі бір шеберлік алып қоймайды, сонымен қатар еңбексүйгіштікке, тәртіпке, жауапкершілікке, өзара сыйластыққа және бастаған ісін аяқтауға үйренеді. Мысалы, шығармашылық көрмеге дайындалып жүрген оқушы жұмысын уақытында аяқтау үшін еңбектенеді. Спорттық жарысқа қатысатын бала жаттығу тәртібін сақтайды. Театрлық қойылымда әр оқушы өз рөлінің ортақ нәтиже үшін маңызды екенін түсінеді. Осындай тәжірибелер балалардың жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
Бастауыш сыныптағы қосымша білім беруді ұлттық құндылықтармен байланыстыра ұйымдастыру да маңызды. Ұлттық қолөнер, домбыра, халық әндері, ұлттық ойындар, ертегілер, шешендік сөздер, салт-дәстүрлер мен туған өлке тарихына арналған жұмыстар баланың мәдени танымын кеңейтеді. Мұндай үйірмелер арқылы оқушы өз халқының рухани және мәдени мұрасымен танысып, ұлттық құндылықтарға құрметпен қарауды үйренеді. Мысалы, қолөнер сабағында ұлттық ою-өрнектің мағынасын түсіндіру, музыка үйірмесінде халық күйлері мен әндерін үйрету, әдеби бағыттағы жұмыста қазақ ертегілері мен аңыздарын талдау баланың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттыра алады.
Ұлттық мазмұндағы қосымша білім беру басқа халықтардың мәдениетін құрметтеумен де үйлесуі тиіс. Бала өзінің ұлттық болмысын таныған сайын өзге мәдениеттердің ерекшелігін түсінуге және құрметтеуге үйренеді. Бұл көпмәдениетті қоғамда өмір сүретін оқушылар үшін маңызды тәрбиелік бағыттардың бірі. Әртүрлі халықтардың ертегілерімен, музыкасы мен өнерімен танысу баланың дүниетанымын кеңейтіп, мәдени айырмашылықтарды табиғи құбылыс ретінде қабылдауына көмектеседі.
Қосымша білім беру баланың эмоционалдық дамуына да әсер етеді. Бастауыш мектеп кезеңінде бала өз эмоцияларын толық түсініп, оларды дұрыс басқаруды әрдайым біле бермейді. Шығармашылық әрекеттер арқылы ол ішкі сезімдерін қауіпсіз түрде білдіруге мүмкіндік алады. Сурет салу, музыка тыңдау, би билеу, сахналық қойылымға қатысу, әңгіме немесе өлең құрастыру баланың көңіл күйін білдіруіне көмектеседі. Кей жағдайда бала сөзбен жеткізе алмайтын сезімін шығармашылық әрекет арқылы көрсете алады. Бұл оның эмоционалдық сауаттылығының қалыптасуына ықпал етеді.
Спорттық бағыттағы қосымша білім берудің пайдасы да ерекше. Қазіргі балалардың қозғалыс белсенділігінің жеткіліксіз болуы жиі байқалады. Мектептегі дене шынықтыру сабақтары қажетті қозғалыстың белгілі бір бөлігін қамтамасыз еткенімен, спорттық секциялар баланың дене дайындығын жүйелі түрде жетілдіруге мүмкіндік береді. Жүзу, футбол, волейбол, гимнастика, күрес, шахмат, би және басқа бағыттар оқушының қызығушылығына қарай таңдалуы мүмкін. Спорт барысында бала төзімділікке, шыдамдылыққа, жеңісті дұрыс қабылдауға және жеңілістен кейін қайта әрекет етуге үйренеді.
Жарыстарға қатысу кезінде бала нәтижеге жету үшін тұрақты дайындық қажет екенін түсінеді. Бұл тәжірибе кейін оқу үдерісінде де пайдалы болады. Өйткені оқушы кез келген жетістік бір сәтте келмейтінін, оған жүйелі еңбек пен қайталау арқылы жетуге болатынын түсіне бастайды. Сонымен қатар командалық спорт түрлері өзара сенім, жауапкершілік және серіктесіне қолдау көрсету қасиеттерін дамытады. Дегенмен спорттық секцияларда да баланы шамадан тыс бәсекелестікке итермелеу дұрыс емес. Негізгі мақсат – оның денсаулығын нығайту, қозғалыстан жағымды әсер алуын қамтамасыз ету және тұрақты белсенділік дағдысын қалыптастыру.
Қосымша білім беруде кітап оқу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жұмыстардың да орны ерекше. Бастауыш сынып – баланың тұрақты оқырмандық дағдысы қалыптасатын маңызды кезең. Кітап клубтары, әдеби үйірмелер, мәнерлеп оқу сабақтары, шығармашылық жазу жұмыстары оқушының мәтінді түсінуін және сөздік қорын жетілдіреді. Кітапты талқылау барысында бала кейіпкерлердің әрекетіне баға береді, оқиға желісін түсіндіреді, өз ойын дәлелдеуге тырысады. Бұл оқу сауаттылығының ғана емес, сыни ойлау қабілетінің де дамуына әсер етеді.
Әдеби шығармамен жұмыс жасау арқылы баланың қиялы мен эмоционалдық сезімталдығы артады. Ол кейіпкерлердің жағдайын түсінуге, олардың сезімі мен әрекетінің себептерін ойластыруға үйренеді. Мұндай әрекет эмпатияның қалыптасуына ықпал етеді. Өзгенің сезімін түсіне алатын бала құрдастарымен қарым-қатынаста да мейірімді әрі түсіністік танытуға бейім болады. Сондықтан әдеби бағыттағы қосымша білім беруді тек тілдік дағдыны дамыту құралы ретінде емес, тұлғалық тәрбиенің де маңызды бөлігі ретінде қарастыру қажет.
Қосымша білім беру отбасымен ынтымақтастықты күшейтуге де мүмкіндік береді. Ата-ана баласының қызығушылығын байқап, оған сәйкес үйірме таңдауға көмектескен кезде бала өзін қолдаулы сезінеді. Сонымен бірге ата-ананың үйірмедегі әр сабаққа араласуы немесе баладан міндетті түрде жоғары нәтиже талап етуі дұрыс емес. Балаға белгілі бір деңгейде дербестік берілуі керек. Ата-ананың негізгі міндеті – оның қызығушылығын қолдау, жетістігін байқау және қиындық кезінде ынталандыру.
Кейбір ата-аналар баласының жан-жақты дамуын көздеп, оны бір мезгілде бірнеше үйірмеге қатыстыруға тырысады. Алайда мұндай жағдайда баланың жалпы оқу жүктемесін ескеру маңызды. Бастауыш сынып оқушысына мектептегі сабақпен қатар үй тапсырмасын орындауға, демалуға, ойнауға, отбасымен уақыт өткізуге және жеткілікті ұйықтауға уақыт қажет. Егер оның күн тәртібі үнемі сабақтар мен үйірмелерге толып кетсе, қосымша білім беру өзінің бастапқы мақсатын жоғалтып, бала үшін жаңа міндет пен қысым көзіне айналуы мүмкін. Сондықтан қосымша сабақтардың санынан гөрі олардың баланың қызығушылығына және мүмкіндігіне сәйкестігі маңызды.
Бала белгілі бір үйірмеге барғысы келмейтінін бірнеше рет білдірсе, оның себебін анықтау қажет. Кейде қызығушылықтың төмендеуіне тапсырмалардың тым күрделі болуы, педагогпен қарым-қатынас, топтағы психологиялық ахуал немесе баланың сол бағытқа шын мәнінде қызықпауы әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда баланы мәжбүрлеуден гөрі онымен сөйлесіп, басқа бағытты байқап көруге мүмкіндік берген жөн. Бастауыш мектеп кезеңіндегі қосымша білім берудің негізгі қағидасы баланың табиғи қызығушылығын қолдау болуы тиіс.
Сонымен қатар ауылдық және қалалық жерлердегі балалардың қосымша білім алуға қолжетімділігінде айырмашылықтар болуы ықтимал. Ірі қалаларда түрлі бағыттағы үйірмелер мен орталықтардың саны көп болса, шағын елді мекендерде таңдау мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін. Осындай жағдайда мектептің қосымша білім беру қызметін ұйымдастырудағы рөлі арта түседі. Мектеп базасында қолжетімді материалдар мен педагогтердің мүмкіндіктеріне қарай шығармашылық, спорттық, пәндік немесе зерттеушілік үйірмелер ашу көптеген балаға өз қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.
Қазіргі технологиялар шалғай аймақтағы оқушыларға да кейбір қосымша білім ресурстарын пайдалануға жағдай жасап отыр. Онлайн сабақтар, танымдық бейнематериалдар, виртуалды экскурсиялар және электрондық білім беру платформалары арқылы бала өзінің қызығушылығына сәйкес қосымша ақпарат ала алады. Дегенмен бастауыш сынып оқушыларының онлайн білім алуы міндетті түрде ересектердің бағыттауымен және уақыттық шектеумен ұйымдастырылуы тиіс. Себебі бұл жаста бала ақпаратты өз бетінше саралау және интернетті қауіпсіз пайдалану дағдыларын әлі толық меңгермеген.
Мектептің қосымша білім беруді жүйелі ұйымдастыруы білім беру ортасының тартымдылығын арттырады. Оқушы мектепті тек міндетті сабақ өтетін орын ретінде емес, өзінің қызығушылығын жүзеге асыратын, достарымен қарым-қатынас жасайтын және жаңа нәрселер үйренетін орта ретінде қабылдай бастайды. Бұл оның мектепке деген жағымды көзқарасын қалыптастырып, оқу мотивациясының тұрақтануына ықпал етеді. Әсіресе бастауыш кезеңде мектеп туралы қалыптасқан жағымды әсер баланың кейінгі оқу жылдарындағы белсенділігіне елеулі әсер етуі мүмкін.
Қосымша білім беру кезінде педагог пен бастауыш сынып мұғалімінің өзара байланысы да маңызды. Егер мұғалім оқушының қандай үйірмеге қатысатынын, қандай бағытта жетістік көрсететінін білсе, сабақ барысында оның қабілетін ескеруге мүмкіндік алады. Мысалы, сурет салуға бейімі бар балаға сынып жобасының көркемдік бөлігін орындауды тапсыруға, мәнерлеп оқуға қызығатын оқушыны әдеби іс-шараларға тартуға немесе техникалық бағытқа бейімділігі бар балаға құрастыру жұмыстарында белсенді рөл беруге болады. Осылайша негізгі және қосымша білім беру бір-бірін толықтыратын тұтас үдеріске айналады.
Бастауыш сынып оқушыларының жетістіктерін бағалау кезінде де ерекше тәсіл қажет. Қосымша білім берудегі бағалау баланы қорқытып немесе басқа балалармен салыстыратын құралға айналмауы керек. Керісінше, ол оқушының ілгерілеуін көрсетуге, күшті жақтарын анықтауға және келесі қадамын жоспарлауға көмектесуі тиіс. Портфолио жинақтау, шығармашылық жұмыстар көрмесін ұйымдастыру, шағын таныстырылым өткізу, сертификат немесе алғыс хат беру сияқты тәсілдер баланың еңбегін бағалаудың тиімді жолдары болып табылады.
Қосымша білім беру үдерісінде нәтиже ғана емес, баланың әрекетке қатысу барысы да маңызды. Мәселен, дайын суреттің мінсіз шығуы емес, оқушының оны өздігінен орындауға тырысуы, жаңа әдісті байқап көруі және қателерін түзете алуы құнды. Сол сияқты жарыста бірінші орын алу ғана емес, оған дайындалу кезінде қалыптасқан тәртіп, табандылық және тәжірибе де маңызды нәтиже болып табылады. Баланы үнемі тек жеңіске бағдарлау оның сәтсіздікке деген қорқынышын күшейтуі мүмкін. Ал әрекет пен дамуға көңіл бөлу оның жаңа нәрсені байқап көруге деген батылдығын сақтайды.
Қосымша білім беру бастауыш сынып оқушысының болашаққа бағытталған дағдыларын да біртіндеп қалыптастырады. Қарым-қатынас жасау, командада жұмыс істеу, мәселені шешу, шығармашылық ойлау, ақпарат іздеу, өз әрекетін жоспарлау және нәтижесін бағалау сияқты қабілеттер мектеп қабырғасынан кейін де қажет болады. Бұл дағдылар бір ғана пән аясында қалыптаспайды. Олар баланың әртүрлі әрекетке қатысуы барысында біртіндеп дамиды. Сондықтан қосымша білім беруді негізгі оқу үдерісіне бәсекелес жүйе емес, оны толықтыратын және баланың жеке мүмкіндігін кеңейтетін маңызды орта ретінде қарастырған дұрыс.
Қосымша білім беру баланың өзін-өзі танып, өзінің мүмкіндіктерін бағалауына да ықпал етеді. Бастауыш сынып кезеңінде оқушы «Мен нені жақсы орындай аламын?», «Маған қандай әрекет қызықты?», «Қандай іспен айналысқанда өзімді еркін сезінемін?» деген сұрақтарға біртіндеп жауап іздей бастайды. Әртүрлі үйірмелер мен шығармашылық жұмыстарға қатысу арқылы бала өз қабілетін тәжірибе барысында байқайды. Оның белгілі бір іс-әрекеттен жетістікке жетуі өзіне деген сенімін арттырып, жаңа міндеттерден қорықпауына мүмкіндік береді. Бұл қасиет баланың тек мектептегі жетістігіне емес, болашақ өмірлік ұстанымына да әсер етеді.
Қосымша білім берудің тиімді ұйымдастырылуы оқушының өзіндік тәртібін қалыптастыруға көмектеседі. Үйірмеге белгілі уақытта келу, қажетті құралдарын дайындау, тапсырманы уақытында аяқтау, жаттығуды жүйелі орындау сияқты қарапайым талаптардың өзі баланы жауапкершілікке үйретеді. Ал жауапкершілік бастауыш сыныптан қалыптасқан жағдайда ол кейінгі оқу сатыларында да өз міндеттерін дұрыс жоспарлауға бейім болады. Сондықтан қосымша білім беру арқылы қалыптасқан дағдыларды тек белгілі бір үйірмеге қатысты қабілет ретінде қарастыру жеткіліксіз. Олар баланың жалпы тұлғалық дамуымен тікелей байланысты.
Бастауыш сынып оқушыларына арналған қосымша білім беру ортасында қауіпсіз әрі қолайлы психологиялық ахуалдың болуы аса маңызды. Бала өзін еркін сезінген кезде сұрақ қоюдан, өз пікірін айтудан, қателесуден және жаңа әрекетті байқап көруден қорықпайды. Педагог оқушының әрбір қателігін кемшілік ретінде емес, үйрену үдерісінің бір бөлігі ретінде қабылдауға үйретуі керек. Мұндай орта баланың шығармашылық белсенділігін арттырып, оның бастамашыл болуына мүмкіндік береді.
Қосымша білім беру барысында оқушылардың бір-біріне қолдау көрсетуі де маңызды. Бір оқушы белгілі бір тапсырманы жақсы орындаса, ол басқа балаға түсіндіре алады. Мұндай әрекет өзара көмек мәдениетін қалыптастырады. Сонымен қатар бірлескен жұмыс кезінде балалар бір мақсатқа жету үшін әркімнің үлесі маңызды екенін түсінеді. Бұл олардың әлеуметтік жауапкершілігін күшейтіп, ұжымда жұмыс істеу қабілетін дамытады.
Бастауыш сынып оқушыларының қосымша білім алуын ұйымдастыру кезінде мұғалім, ата-ана және баланың өзара байланысы басты назарда болуы тиіс. Мұғалім баланың қабілетін байқап, ата-анаға оның қызығушылығы жөнінде ұсыныс бере алады. Ата-ана баламен бірге қолайлы бағытты таңдап, қажетті жағдай жасауы мүмкін. Ал ең бастысы, баланың өз пікірі мен қызығушылығы ескерілуі қажет. Үш тараптың өзара түсіністігі қосымша білім берудің нәтижелі болуына негіз болады.
Қосымша білім беруді ұйымдастыруда материалдық жағдайдың да белгілі бір маңызы бар. Дегенмен сапалы қосымша білім беру міндетті түрде қымбат құрал-жабдықтарды қажет етеді деген түсінік дұрыс емес. Көптеген пайдалы жұмыстарды мектепте бар қарапайым материалдар арқылы ұйымдастыруға болады. Қағаз, бояу, табиғи материалдар, кітаптар, конструкторлар, спорттық құралдар және қарапайым тәжірибелік жабдықтар балалардың шығармашылық белсенділігін дамытуға жеткілікті болуы мүмкін. Негізгі мәселе – педагогтің осы ресурстарды тиімді пайдаланып, балаларды қызықтыра алуында.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуға ерекше мән беріледі. Қосымша білім беру осы міндетті жүзеге асыруға кең мүмкіндік береді. Себебі бала алған білімін нақты әрекет барысында қолданған кезде оның практикалық маңызын жақсы түсінеді. Мысалы, математикалық білімді шағын сауда ойынында қолдану, тілдік дағдыларды қойылым барысында пайдалану, дүниетану бойынша алған білімді табиғатты бақылауда жүзеге асыру оқушыға білімнің күнделікті өмірмен байланысын көрсетеді.
Қосымша білім беру арқылы кәсіптік бағдардың алғашқы элементтері де қалыптаса бастайды. Бастауыш мектеп оқушысына нақты мамандық таңдау талап етілмегенімен, әртүрлі әрекет түрлерімен танысу оның еңбек әлемі туралы түсінігін кеңейтеді. Робототехникамен айналысқан бала техника мен инженерлік бағытқа қызығуы мүмкін, әдеби үйірмеге қатысқан оқушы шығармашылық мамандықтарға назар аударуы ықтимал, ал табиғатты зерттеуді ұнатқан бала болашақта ғылымға қызығушылық танытуы мүмкін. Бұл қызығушылықтар уақыт өте өзгеруі мүмкін, бірақ баланың түрлі саланы байқап көруі оның дүниетанымын кеңейтеді.
Оқушының жетістігі үйірмеде алған дипломдарымен немесе марапаттарымен ғана өлшенбеуі тиіс. Оның өз ойын еркін айта бастауы, жаңа достар табуы, уақытын дұрыс ұйымдастыруы, белгілі бір іске қызығушылығының артуы, күрделі тапсырмадан бас тартпай әрекет етуі де маңызды нәтиже болып саналады. Кей жағдайда осындай өзгерістер сырт көзге бірден байқалмауы мүмкін. Дегенмен тұлғалық даму тұрғысынан олар өте құнды.
Қосымша білім беру бастауыш сынып оқушысының мектеп өмірін мазмұнды әрі қызықты етеді. Сабақтан тыс уақытта өзіне ұнайтын әрекетпен айналысқан бала мектеп ортасына эмоционалдық тұрғыдан жақындай түседі. Оның мұғалімдермен, достарымен және мектеп қоғамдастығымен байланысы нығаяды. Мектеп оқушы үшін тек білім алатын орын емес, өзінің қабілетін көрсететін және дамитын ортаға айналады.
Сонымен бірге қосымша білім беру жүйесінде әр баланың тең мүмкіндігіне назар аудару қажет. Әлеуметтік жағдайы, тұрғылықты жері немесе отбасының қаржылық мүмкіндігі баланың қабілетін дамытуға кедергі болмауы тиіс. Сондықтан мектептерде тегін немесе қолжетімді үйірмелер мен секциялардың болуы маңызды. Қосымша білім берудің қолжетімділігі қоғамдағы білім алу мүмкіндіктерінің теңдігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қорытынды. Бастауыш сынып оқушыларына қосымша білім беру – баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды педагогикалық үдеріс. Ол негізгі білім беруді толықтыра отырып, оқушының шығармашылық, танымдық, коммуникативтік, әлеуметтік және дене қабілеттерін дамытуға жағдай жасайды. Қосымша сабақтар арқылы бала өз қызығушылығын анықтап, жаңа дағдыларды меңгереді, бос уақытын тиімді пайдалануға үйренеді және өзіне деген сенімін қалыптастырады.
Бастауыш мектеп кезеңінде ұйымдастырылған сапалы қосымша білім беру баланың кейінгі оқуына және тұлғалық қалыптасуына берік негіз бола алады. Үйірмелер, секциялар, шығармашылық және зерттеушілік жұмыстар оқушыны ізденуге, еңбектенуге, мақсат қоюға, бастаған ісін аяқтауға үйретеді. Сонымен бірге олар өзге балалармен қарым-қатынас жасауды, ортақ іске қатысуды және жауапкершілік танытуды меңгереді.
Алайда қосымша білім беру баланың мүмкіндігі мен жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылғанда ғана тиімді болады. Оқушыны шамадан тыс үйірмелерге қатыстыру немесе тек жоғары нәтиже көрсетуге мәжбүрлеу дұрыс емес. Қосымша білім берудің басты мақсаты – баланың табиғи қызығушылығын қолдау, оның қабілетін ашу және дамуына қолайлы жағдай жасау. Сондықтан мұғалім мен ата-ана баланың пікірін тыңдап, оның қызығушылығын, көңіл күйін және жалпы оқу жүктемесін ескеруі қажет.
Қорыта айтқанда, қосымша білім беру бастауыш сынып оқушысының білімін кеңейтіп қана қоймай, оның өмірлік маңызды дағдыларын қалыптастыратын тәрбие мен дамудың тиімді құралы болып табылады. Баланың бастауыш кезеңде алған жағымды тәжірибесі оның білімге деген қызығушылығын сақтап, өзіндік мүмкіндіктерін бағалай алуына және болашақта белсенді, білімді, шығармашыл әрі жауапты тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы арқылы әрбір балаға өз қабілетін байқап көруге, қызығушылығын дамытуға және жаңа жетістіктерге ұмтылуға мүмкіндік беру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, қолданыстағы редакция.
- Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың тұжырымдамасы. – Астана.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Москва: Педагогика.
- Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: Интор.
- Эльконин Д.Б. Психология обучения младшего школьника. – Москва.
- Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Аймауытов Ж. Психология. – Алматы.
- Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі.