Аннотация. Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының жеке қабілетін, оқу қарқынын, қызығушылығын және танымдық ерекшелігін ескере отырып білім беру мәселесі ерекше маңызға ие. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде баланың білім алуға деген көзқарасы, оқу әрекетінің негізгі дағдылары, өздігінен іздену, ойлау, салыстыру, қорытынды жасау қабілеттері қалыптасатындықтан, әр оқушыға бағытталған жеке білім беру траекториясын құру қажеттілігі артып отыр. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект құралдары мұғалімнің педагогикалық қызметін алмастыратын емес, оны толықтыратын, оқушылардың білім деңгейін анықтауға, тапсырмаларды саралауға, жедел кері байланыс беруге және оқу үдерісін жекелендіруге мүмкіндік беретін заманауи құрал ретінде қарастырылады. Мақалада бастауыш сынып оқушыларына жасанды интеллект құралдары арқылы жеке білім беру траекториясын қалыптастырудың педагогикалық мүмкіндіктері, оны ұйымдастыру жолдары, мұғалімнің рөлі, оқушының оқу нәтижелерін талдау және білім мазмұнын даралау мәселелері қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектті пайдалануда оқушының жас ерекшелігін, ақпараттық қауіпсіздігін, академиялық адалдық пен педагогикалық мақсаттылықты сақтау қажеттілігі негізделеді. Жасанды интеллект мүмкіндіктерін сауатты қолдану оқушының оқу мотивациясын арттыруға, біліміндегі олқылықтарды дер кезінде анықтауға және әр баланың өз мүмкіндігіне сәйкес нәтижеге жетуіне жағдай жасауға ықпал ететіні айқындалады.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, бастауыш білім, жеке білім беру траекториясы, даралап оқыту, цифрлық технология, оқушы, мұғалім, оқу мотивациясы, кері байланыс, білім сапасы.
Қазіргі қоғамдағы цифрлық өзгерістер білім беру жүйесіне де жаңа талаптар қойып отыр. Ақпарат көлемінің үздіксіз артуы, цифрлық ресурстардың қолжетімді болуы және жасанды интеллект технологияларының күнделікті өмірге белсенді енуі мұғалімнің оқыту тәсілдерін қайта қарастыру қажеттігін туындатты. Бұрын білім беру үдерісінде мұғалім негізгі ақпарат көзі ретінде қабылданса, бүгінгі таңда оның қызметі оқушыға қажетті ақпаратты таңдап, оны түсінуге, талдауға, тәжірибеде қолдануға және өзінің оқу әрекетін басқаруға бағыт беретін ұйымдастырушы рөлімен толықтырылып отыр. Мұндай жағдайда әрбір оқушының жеке ерекшеліктерін есепке алатын оқыту жүйесін қалыптастыру бастауыш мектептен басталуы тиіс.
Бастауыш сыныптағы балалар бір жаста болғанымен, олардың қабылдау жылдамдығы, есте сақтау қабілеті, сөздік қоры, математикалық ойлауы, шығармашылық белсенділігі, зейін тұрақтылығы және тапсырманы орындау қарқыны бірдей болмайды. Бір оқушы жаңа тақырыпты алғашқы түсіндіруден-ақ меңгеруі мүмкін, ал екінші оқушыға қосымша мысалдар мен бірнеше рет қайталау қажет болады. Үшінші оқушы ақпаратты мәтін арқылы жақсы түсінсе, басқа балаға сурет, сызба, бейнематериал немесе практикалық әрекет тиімді болуы ықтимал. Дәстүрлі сабақ барысында мұғалім осы айырмашылықтардың барлығын бір мезетте ескеруге тырысқанымен, сыныптағы оқушылар саны мен уақыттың шектеулілігі әр балаға қажетті деңгейде жеке қолдау көрсетуге мүмкіндік бере бермейді. Сондықтан білім беруді даралау мәселесінде жасанды интеллектке негізделген құралдарды көмекші ресурс ретінде пайдалану өзекті болып отыр.
Жеке білім беру траекториясы дегеніміз – оқушының білім деңгейі, қабілеті, қызығушылығы, қажеттілігі және оқу қарқыны ескеріле отырып ұйымдастырылатын мақсатты оқу бағыты. Мұндай траектория барлық оқушыға бірдей тапсырма берумен шектелмейді. Керісінше, оқушының нақты қай тақырыпты жақсы меңгергенін, қандай оқу әрекетінде қиындық кездесетінін, оған қандай тапсырма тиімді екенін анықтап, келесі оқу қадамын соған сәйкес жоспарлауды көздейді. Бастауыш мектеп жағдайында жеке білім беру траекториясын оқушының өзі толықтай дербес құра алмайды. Мұнда жетекші рөл мұғалімге тиесілі. Мұғалім оқушының ерекшеліктерін зерттеп, оқу мақсатын айқындап, тапсырмаларды таңдайды, нәтижесін бақылайды және қажет болған жағдайда білім алу бағытына өзгерістер енгізеді. Ал жасанды интеллект осы күрделі жұмыстың жекелеген кезеңдерін жылдам әрі тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект құралдарының маңызды мүмкіндіктерінің бірі – оқушының оқу әрекеті туралы ақпараттарды талдау. Мысалы, оқушының қандай тапсырмаларды дұрыс орындағаны, қандай сұрақтардан жиі қате жіберетіні, тапсырманы орындауға қанша уақыт жұмсағаны, қандай тақырыптарды бірнеше рет қайталауға мәжбүр болғаны сияқты мәліметтер мұғалімге маңызды педагогикалық ақпарат береді. Егер мұндай мәліметтер жүйелі түрде жинақталса, оқушының оқу жетістігін тек тоқсандық немесе бөлімдік баға арқылы емес, оның күнделікті даму динамикасы арқылы бағалауға мүмкіндік туады. Бұл мұғалімге «оқушы нені білмейді?» деген сұрақпен ғана шектелмей, «неліктен қиналып жүр?», «қандай тапсырма оған тиімді?», «келесі қадам қандай болуы керек?» деген маңызды сұрақтарға жауап іздеуге көмектеседі.
Мысалы, математика сабағында бір оқушы қосу мен азайту амалдарын жақсы орындағанымен, мәтінді есептің шартын түсінуде қиындық көруі мүмкін. Мұндай жағдайда оған бірдей типтегі есептерді көптеп орындату мәселені толық шешпейді. Жасанды интеллект көмегімен мұғалім оқушының қиындық деңгейіне сәйкес қысқартылған мәтінді есеп, суретпен берілген есеп, сызбаға негізделген тапсырма немесе қадамдық түсіндіру үлгісін дайындай алады. Ал тақырыпты жылдам меңгерген оқушыға логикалық ойлауды қажет ететін күрделірек тапсырмалар ұсынуға болады. Осы арқылы бір сыныпта бір оқу мақсаты сақталғанымен, оған жетудің жолдары оқушының мүмкіндігіне қарай сараланады.
Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында да жасанды интеллекттің мүмкіндігі кең. Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қоры мен мәтінді түсіну деңгейі әртүрлі болғандықтан, мұғалім бір мәтін негізінде әртүрлі күрделілік деңгейіндегі сұрақтар құрастыра алады. Мысалы, оқу дағдысы баяу қалыптасып келе жатқан балаға мәтін мазмұнын анықтауға арналған нақты сұрақтар ұсынылса, деңгейі жоғары оқушыға кейіпкер әрекетіне баға беру, мәтіннің негізгі ойын анықтау, оқиғаның жалғасын болжау немесе шығармашылық тапсырма орындау ұсынылады. Жасанды интеллект мұндай тапсырмалардың бірнеше нұсқасын қысқа мерзім ішінде дайындауға мүмкіндік бергенімен, соңғы шешімді міндетті түрде мұғалім қабылдауы қажет. Себебі құрал баланың эмоционалдық жағдайын, сыныптағы қарым-қатынас ерекшелігін немесе белгілі бір тапсырманың сол сәттегі педагогикалық қажеттілігін мұғалім секілді толық бағалай алмайды.
Жасанды интеллект арқылы жеке білім беру траекториясын қалыптастыруда бастапқы диагностика ерекше маңызды. Оқу жылының немесе белгілі бір тақырыптың басында мұғалім баланың бастапқы білім деңгейін анықтамай тұрып, оған тиімді жеке бағыт белгілей алмайды. Диагностикалық тапсырмалар оқушыны бағалау немесе басқа балалармен салыстыру мақсатында емес, оның қазіргі мүмкіндігін анықтау үшін жүргізілуі тиіс. ЖИ құралдары мұғалімге диагностикалық сұрақтар, шағын тесттер, логикалық жаттығулар, мәтінді түсінуге арналған тапсырмалар мен шығармашылық жұмыстар әзірлеуге көмектесе алады. Ал алынған нәтижелер негізінде оқушылардың қандай дағдылары жақсы қалыптасқаны және қандай бағыттар бойынша қосымша қолдау қажет екені анықталады.
Мұнда маңызды педагогикалық қағида – жеке білім беру траекториясын оқушыға тұрақты қойылған «деңгей» ретінде қабылдамау. Мысалы, баланы «әлсіз оқушы», «орташа оқушы», «қабілетті оқушы» деп тұрақты топтарға бөлу дұрыс емес. Бала бір пән бойынша жоғары нәтиже көрсетіп, екінші пәнде қиындық көруі мүмкін немесе белгілі бір уақыттан кейін бұрынғы қиындықтарын жеңіп, әлдеқайда жоғары нәтижеге жетуі ықтимал. Сондықтан жасанды интеллект арқылы алынған деректер оқушыға белгі қоюдың емес, оның дамуын бақылаудың құралы болуы қажет. Жеке траектория үнемі өзгеріп, толықтырылып және баланың жетістігіне қарай жаңартылып отыруы тиіс.
Бастауыш мектепте жеке білім беру траекториясының тиімділігі оқушының оқу мотивациясымен де тығыз байланысты. Бала үнемі өзі орындай алмайтын күрделі тапсырмалармен кездессе, оның оқу әрекетіне қызығушылығы төмендейді. Керісінше, тапсырма тым жеңіл болса, оқушыда іздену мен күш жұмсау қажеттілігі азаяды. Сондықтан тапсырма баланың қазіргі мүмкіндігі мен келесі даму қадамының арасындағы тепе-теңдікті сақтауы маңызды. Жасанды интеллект мұғалімге бір тапсырманың бірнеше деңгейін әзірлеп, оны оқушы қажеттілігіне сәйкестендіруге көмектеседі. Мысалы, бір тақырып бойынша қолдауды қажет ететін балаға үлгісі берілген тапсырма ұсынылса, келесі оқушыға өздігінен орындауға арналған нұсқа, ал жоғары нәтижеге жеткен оқушыға зерттеушілік немесе шығармашылық сипаттағы тапсырма берілуі мүмкін.
ЖИ құралдарының тағы бір құнды мүмкіндігі – жедел кері байланыс ұйымдастыру. Бастауыш сынып оқушысы үшін тапсырманы орындағаннан кейін бірнеше күннен соң емес, мүмкіндігінше сол сәтте өзінің қатесін түсіну маңызды. Уақытылы кері байланыс оқушыға қатесінің нақты қай жерде кеткенін көріп, оны бірден түзетуге мүмкіндік береді. Алайда жасанды интеллект ұсынған кері байланыс баланы жай ғана «дұрыс» немесе «қате» деген жауаппен шектемеуі керек. Тиімді кері байланыс «қай жерде қате жіберілді?», «оны қалай түзетуге болады?», «келесіде неге назар аудару қажет?» деген сұрақтарға жауап беруі тиіс. Мұғалім ЖИ көмегімен осындай түсінікті әрі оқушының жасына сәйкес кері байланыс үлгілерін әзірлей алады.
Сонымен қатар бастауыш сыныпта жасанды интеллектті пайдалану барысында технологияны мақсат емес, педагогикалық міндетті шешетін құрал ретінде қарастыру аса маңызды. Сабақта ЖИ қолданылғанының өзі оқытудың сапасын автоматты түрде арттырмайды. Егер цифрлық құрал нақты оқу мақсатына сәйкес келмесе немесе баланы дайын жауапты қабылдауға ғана үйретсе, оның білімдік құндылығы төмен болады. Сондықтан мұғалім алдымен «Оқушы сабақ соңында қандай нәтижеге жетуі керек?» деген сұрақты анықтап, содан кейін ғана осы мақсатқа жетуде қандай ЖИ құралының немесе қандай цифрлық тапсырманың пайдалы болатынын шешуі қажет. Осы қағида сақталған кезде жасанды интеллект бастауыш сыныптағы жеке білім беру траекториясын құрудың тиімді педагогикалық көмекшісіне айналады.
Жеке траекторияны қалыптастыру барысында мұғалімнің кәсіби бақылауы шешуші рөл атқарады. ЖИ белгілі бір ақпаратты жылдам өңдеп, тапсырма нұсқаларын ұсынып, оқушы әрекетіндегі қайталанатын заңдылықтарды анықтауға көмектесе алады, бірақ баланың мінез-құлқын, эмоциялық жағдайын, өзін-өзі бағалауын, сыныптастарымен қарым-қатынасын және оқу кезіндегі ішкі уәжін толық түсіне алмайды. Кейде оқушының тапсырманы дұрыс орындай алмауына білімінің жеткіліксіздігі емес, шаршау, қобалжу, өзіне сенімсіздік немесе тапсырма мәтінін дұрыс түсінбеу себеп болуы мүмкін. Мұндай жағдайды кәсіби педагогикалық бақылау арқылы ғана анықтауға болады. Демек, ЖИ ұсынған ақпарат мұғалім шешімінің орнына жүрмейді, керісінше мұғалімге негізделген шешім қабылдауға көмектесетін қосымша дерек көзі қызметін атқарады.
Осылайша, бастауыш сыныпта жасанды интеллект көмегімен жеке білім беру траекториясын қалыптастыру оқушының бастапқы мүмкіндігін анықтау, оқу мақсатын белгілеу, тапсырмаларды саралау, нәтижені жүйелі бақылау, жедел кері байланыс беру және келесі оқу қадамын жоспарлау сияқты өзара байланысты әрекеттерден тұрады. Мұндай тәсілде әр балаға бірдей талап қоюдан бас тартылмайды, керісінше ортақ білім беру мақсаттарына әр оқушының өзіндік мүмкіндігіне сай тиімді жолмен жетуіне жағдай жасалады. Сондықтан жасанды интеллектті бастауыш білімге енгізудің басты құндылығы технологияның жаңашылдығында емес, оның мұғалімге әр баланы тереңірек тануға және оқу үдерісін оқушының нақты қажеттілігіне бейімдеуге көмектесуінде жатыр.
Жасанды интеллект құралдарын жеке білім беру траекториясын қалыптастыруда қолданудың тиімді бағыттарының бірі – оқушының біліміндегі олқылықтарды нақты анықтау және оларды жоюға арналған дербес тапсырмалар жүйесін құрастыру. Дәстүрлі сабақта мұғалім бүкіл сыныппен жұмыс істеген кезде кейбір оқушылардың ұсақ қателері немесе түсінбей қалған тұстары назардан тыс қалуы мүмкін. Егер бұл олқылықтар дер кезінде түзетілмесе, кейінгі тақырыптарды меңгеруге кедергі келтіреді. Мысалы, бастауыш сынып оқушысы көбейту кестесін жеткілікті меңгермесе, көптаңбалы сандармен амалдар орындау, өрнектердің мәнін табу немесе есеп шығару барысында үнемі қиындыққа кездеседі. Мұндай жағдайда ЖИ көмегімен оқушының қателерін талдап, оның нақты қандай дағдысы жеткіліксіз қалыптасқанын анықтауға және осы дағдыны жетілдіруге арналған қысқа, бірізді тапсырмалар жинағын дайындауға болады.
Жеке траектория құруда оқу мақсаттарын шағын қадамдарға бөлу де маңызды. Бастауыш сынып оқушысы үшін алыс әрі күрделі мақсаттан гөрі қолжетімді, түсінікті және қысқа мерзімді мақсаттар тиімді болады. Мысалы, «мәтінді жақсы оқу» деген жалпы мақсаттың орнына «мәтінді дұрыс оқу», «түсініксіз сөздерді анықтау», «мәтіннің негізгі ойын табу», «кейіпкердің іс-әрекетін түсіндіру» тәрізді нақты міндеттер белгіленуі мүмкін. Жасанды интеллект мұғалімге оқу мақсатын осындай шағын қадамдарға жіктеуге, әр қадамға сәйкес жаттығулар дайындауға және оқушының қай деңгейге жеткенін жүйелі түрде бақылауға көмектеседі. Нәтижесінде оқушы өзінің алға жылжуын сезінеді, ал мұғалім келесі тапсырманың күрделілігін дәл анықтай алады.
Оқушының жетістігін визуалды түрде көрсету де жеке білім беру траекториясының маңызды бөлігі саналады. Бастауыш жастағы балалар өз нәтижесін нақты әрі көрнекі түрде көрген кезде оқу әрекетіне белсендірек қатысады. Мұғалім жасанды интеллект пен цифрлық платформалардың көмегімен әр оқушыға арналған жетістік картасын, оқу прогресінің қарапайым кестесін немесе дағдылар картасын құра алады. Мысалы, оқу жылдамдығы, есептеу дағдысы, мәтінді түсіну, сауатты жазу, логикалық ойлау сияқты бағыттар бойынша баланың даму динамикасын белгілеуге болады. Мұндай карта оқушыны өзге балалармен салыстыруға арналмауы тиіс. Оның негізгі мақсаты – баланың өзінің бұрынғы нәтижесімен салыстырғанда қаншалықты өскенін көрсету.
Жеке білім беру траекториясын қалыптастыруда оқушының қызығушылығын есепке алу да үлкен мәнге ие. Бір оқушы табиғат тақырыбына қызығуы мүмкін, екінші бала техникаға, үшіншісі жануарларға немесе ертегілерге қызығады. Егер оқу тапсырмалары осы қызығушылықтармен байланысты берілсе, баланың тапсырманы орындауға деген ішкі ынтасы артады. Мысалы, математикадағы мәтінді есептерді оқушы жақсы көретін тақырыптармен байланыстырып құруға, қазақ тілі сабағында сөйлем құрастыру тапсырмаларын оның қызығушылығына сәйкес бейімдеуге болады. Жасанды интеллект мұғалімге бір оқу мақсатына негізделген, бірақ мазмұны әртүрлі көптеген тапсырма нұсқаларын әзірлеуге көмектеседі. Бұл әсіресе үлкен сыныптарда әр балаға жекелей материал дайындауға кететін уақытты азайтады.
Сонымен бірге жеке траектория тек оқушының әлсіз тұстарын түзетуге бағытталмауы тиіс. Оның күшті жақтарын дамыту да маңызды. Кейбір балалар бастауыш сыныптың өзінде ерекше логикалық ойлауымен, кең сөздік қорымен, шығармашылық қиялымен немесе зерттеуге бейімділігімен ерекшеленеді. Егер мұндай оқушы тек бағдарламалық материалды қайталап орындаумен шектелсе, оның оқу мотивациясы төмендеуі мүмкін. Сондықтан ЖИ құралдарын пайдаланып, мұндай балаларға күрделендірілген логикалық тапсырмалар, шағын зерттеу жұмыстары, шығармашылық жобалар, қосымша мәтіндер немесе проблемалық сұрақтар ұсынуға болады. Мұғалім бұл тапсырмалардың оқушы жасына сәйкес болуын және шамадан тыс күрделі болмауын қадағалауы қажет.
Жасанды интеллект мұғалімнің сабаққа дайындалу уақытын оңтайландыруда да пайдалы. Бастауыш сынып мұғалімі бір сабақтың өзінде бірнеше деңгейдегі тапсырмалар, көрнекіліктер, бағалау материалдары мен кері байланыс үлгілерін дайындайды. Бұған қоса әр оқушының жеке ерекшелігін ескеруге тырысады. ЖИ көмегімен мұғалім белгілі бір оқу мақсатына сәйкес бірнеше деңгейдегі тапсырма, мәтін, сұрақ, ойын элементі немесе бағалау критерийін қысқа уақытта құрастырып ала алады. Алайда жасанды интеллект ұсынған материалды дайын күйінде қолдану дұрыс емес. Мұғалім оның мазмұнын тексеріп, оқу бағдарламасына, оқушы жасына, тілдік нормаларға және сабақ мақсатына сәйкестігін бағалауы тиіс.
ЖИ құралдарын тиімді пайдалану үшін мұғалімнің дұрыс сұраныс құра білуі де маңызды. Жасанды интеллектке берілетін тапсырма неғұрлым нақты болса, алынатын нәтиже де соғұрлым сапалы болады. Мысалы, «математикадан тапсырма құрастыр» деген жалпы сұраныстың орнына «3-сынып оқушысына көбейту мен бөлу тақырыбы бойынша үш деңгейлі, әр деңгейде бес тапсырмадан тұратын жаттығу құрастыр, тапсырмалар қысқа әрі түсінікті болсын» деген нақты нұсқау тиімдірек нәтиже береді. Мұғалім ЖИ-мен жұмыс барысында сынып деңгейін, пәнді, оқу мақсатын, тапсырма санын, қиындық деңгейін және күтілетін нәтижені көрсетуі қажет. Бұл мұғалімнің цифрлық құзыреттілігінің жаңа қыры ретінде қарастырылады.
Бастауыш сынып оқушыларының өздерінің де жасанды интеллектпен тікелей жұмыс істеуі белгілі бір педагогикалық бақылауды қажет етеді. Кіші жастағы бала ЖИ берген ақпараттың әрдайым дұрыс бола бермейтінін түсінбеуі мүмкін. Сондықтан оқушыны дайын жауапты көшіруге емес, ақпаратты тексеруге, салыстыруға және өз ойын айтуға үйрету маңызды. Мұғалім жасанды интеллект ұсынған жауапты талқылап, «Бұл жауаптың қай бөлігі дұрыс?», «Қандай жерімен келіспейсің?», «Қай деректі тексеру керек?» деген сұрақтар арқылы баланың сыни ойлауын дамытуға мүмкіндік алады. Осылайша ЖИ тек дайын ақпарат беретін құрал емес, ойлануға түрткі болатын оқу ресурсына айналады.
Бастауыш білім беру жағдайында академиялық адалдық мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Егер оқушы шығармашылық тапсырманың, эссенің немесе есептің жауабын жасанды интеллекттен толығымен алып, оны өзінің жұмысы ретінде ұсынса, мұндай әрекет оның ойлау және өздігінен әрекет ету дағдыларының дамуына кедергі келтіреді. Сондықтан ЖИ пайдаланудың қарапайым әрі түсінікті ережелері бастауыш сыныптан қалыптасуы қажет. Мысалы, оқушы алдымен тапсырманы өзі орындауға тырысуы, қиындық туындаған жағдайда ЖИ-ден дайын жауап емес, түсіндіру немесе мысал сұрауы мүмкін. Соңында алынған ақпаратты өз сөзімен айтып немесе жазып көрсетуі керек. Бұл тәсіл жасанды интеллектті оқу әрекетін жеңілдететін көмекші ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Ақпараттық қауіпсіздік те ерекше маңызға ие. Бастауыш сынып оқушысы жасанды интеллектпен жұмыс барысында өзінің толық аты-жөні, мекенжайы, телефон нөмірі, құпиясөзі, отбасы туралы жеке мәліметтері немесе басқа да дербес ақпараттарды енгізбеу керектігін білуі тиіс. Мұғалім мен ата-ана балаға цифрлық ортадағы қауіпсіз мінез-құлық ережелерін қарапайым тілмен түсіндіруі қажет. Сонымен қатар мектепте қолданылатын ЖИ сервистерін таңдау кезінде олардың жас ерекшелігіне сәйкестігі, деректерді қорғау талаптары және білім беру мақсаты ескерілуі керек. Бастауыш жаста технологияны шектеусіз қолданудан гөрі, мұғалімнің бақылауымен және нақты оқу міндетіне сәйкес қолдану әлдеқайда қауіпсіз әрі тиімді.
Жеке білім беру траекториясын қалыптастыру барысында ата-анамен өзара байланыс та маңызды. Ата-ана баласының қандай бағытта жетістікке жетіп келе жатқанын және қандай дағдылар бойынша қосымша қолдау қажет екенін түсінген кезде үйдегі оқу әрекетін дұрыс ұйымдастыра алады. Жасанды интеллект негізінде жинақталған оқу нәтижелері мұғалімге ата-анамен кездесуде нақты деректерге сүйеніп сөйлесуге мүмкіндік береді. Мысалы, «бала математикадан нашар» деген жалпы пікірдің орнына «қосу және азайту амалдарын жақсы орындайды, бірақ мәтінді есептің шартын талдау кезінде қиналады» деген нақты сипаттама беруге болады. Мұндай ақпарат ата-анаға да баланы дұрыс қолдауға көмектеседі.
ЖИ көмегімен ата-анаға үйде орындалатын қосымша жаттығулардың қарапайым нұсқаларын ұсынуға болады. Алайда бұл жерде де шамадан тыс тапсырма бермеу қажет. Жеке білім беру траекториясының мақсаты баланың бос уақытын толықтай қосымша сабақпен толтыру емес. Керісінше, нақты қиындықты анықтап, оны қысқа әрі тиімді жаттығу арқылы түзету маңызды. Мысалы, оқушының оқу техникасын жетілдіру қажет болса, күн сайын бірнеше бет оқытудың орнына оның деңгейіне сәйкес шағын мәтінді мәнерлеп оқып, негізгі ойын анықтау әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. ЖИ мұғалімге осындай ықшам тапсырмалар дайындауға мүмкіндік береді.
Жеке траекторияның тағы бір маңызды элементі – оқушының өзіндік бағалауын қалыптастыру. Бастауыш сынып оқушысы оқу нәтижесін тек мұғалім қойған бағамен ғана қабылдамауы керек. Ол өзінің нені жақсы меңгергенін, қандай әрекетте қиындық бар екенін және келесі жолы нені жақсарту қажет екенін біртіндеп түсінуге үйренуі тиіс. Мұғалім ЖИ көмегімен балаларға арналған қарапайым рефлексия сұрақтарын әзірлей алады. Мысалы, «Бүгін қандай тапсырма оңай болды?», «Қай тапсырма қиындық туғызды?», «Қандай көмек саған пайдалы болды?», «Келесі сабақта нені жақсырақ орындауды қалайсың?» сияқты сұрақтар оқушының өзінің оқу әрекеті туралы ойлануына ықпал етеді.
Оқушының осындай рефлексиялары мұғалім үшін де құнды дерек болып табылады. Кей жағдайда баланың өз пікірінен мұғалім байқамаған қиындық анықталуы мүмкін. Бір оқушы мәтінді оқу кезінде емес, сұрақты түсіну барысында қиналатынын айтуы ықтимал. Басқа бала тапсырманы орындауды білсе де, уақыттың аздығынан қобалжитынын білдіруі мүмкін. Осындай ақпараттар жасанды интеллект арқылы алынған сандық деректермен бірге қарастырылғанда, оқушының білім алу жағдайын толық бағалауға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект арқылы жеке білім беру траекториясын ұйымдастыруда ойын элементтерінің де маңызы зор. Бастауыш сынып оқушылары үшін оқу әрекеті ойынмен үйлескен кезде қызығушылық жоғары болады. ЖИ мұғалімге белгілі бір тақырып бойынша жұмбақтар, логикалық тапсырмалар, қысқа викториналар, рөлдік жағдаяттар немесе интерактивті сұрақтар дайындауға көмектеседі. Мысалы, дүниетану сабағында табиғат құбылыстарын қайталау кезінде оқушыларға кейіпкердің саяхаты түрінде тапсырмалар ұсынуға, математика сабағында әр дұрыс жауаптан кейін келесі «кедергіні» ашатын шағын ойын сценарийін құруға болады. Мұндай тәсіл әсіресе оқу мотивациясы төмен оқушыларды сабаққа тартуда тиімді.
Сонымен қатар ЖИ көмегімен оқытуды жекелендіру сыныптағы бірлескен жұмысты әлсіретпеуі тиіс. Жеке траектория дегеніміз оқушының үнемі жалғыз жұмыс істеуі емес. Бастауыш жаста қарым-қатынас жасау, өз ойын түсіндіру, жолдасының пікірін тыңдау және ортақ шешімге келу дағдылары да маңызды. Сондықтан дербес тапсырмалар жұптық және топтық жұмыстармен үйлесуі қажет. Мұғалім әр оқушының мүмкіндігіне қарай топ ішіндегі рөлдерді анықтап, бірлескен тапсырмалар ұйымдастыра алады. Мысалы, бір оқушы мәтінді оқиды, екіншісі негізгі ойды анықтайды, үшіншісі сурет немесе сызба дайындайды, төртіншісі топтың жауабын таныстырады. Жасанды интеллект мұндай тапсырмалардың сценарийін әзірлеуге көмектесе алады.
Бастауыш сыныптағы ЖИ қолданудың нәтижелілігін бағалағанда технологияның қаншалықты жиі қолданылғанына емес, оқушының білім сапасына қандай әсер бергеніне назар аудару қажет. Егер ЖИ құралы баланың оқу материалын жақсырақ түсінуіне, қатесін түзетуіне, өздігінен ойлануына, қызығушылығының артуына және нақты оқу нәтижесіне жетуіне көмектессе, онда оның қолданылуы педагогикалық тұрғыдан негізді деп есептеуге болады. Ал егер технология баланың назарын негізгі оқу міндетінен алшақтатып немесе дайын жауапқа тәуелді етсе, мұғалім оны қолдану тәсілін қайта қарауы тиіс. Сондықтан ЖИ-ді сабаққа енгізудің негізгі өлшемі оның заманауилығы емес, білім беру нәтижесіне қосатын нақты үлесі болуы қажет.
Осы тұрғыдан қарағанда мұғалім жасанды интеллектті оқушының жеке білім беру траекториясын үнемі бақылап, қажет жағдайда түзетуге мүмкіндік беретін икемді құрал ретінде қолдана алады. Бір оқу кезеңінде тиімді болған тапсырма келесі кезеңде тым жеңіл немесе күрделі болуы мүмкін. Сол себепті траектория тұрақты жоспар емес, оқушының дамуына қарай өзгеріп отыратын жүйе ретінде қарастырылуы тиіс. Мұғалім оқу нәтижесін, баланың қызығушылығын, белсенділігін және кері байланысын ескере отырып, мақсаттарды жаңартып, тапсырмалардың деңгейін өзгертіп, жаңа қолдау тәсілдерін енгізеді. Осындай жүйелі жұмыс жасанды интеллекттің мүмкіндігін педагогикалық тәжірибемен ұштастырып, бастауыш сыныптағы білім беруді шынайы мағынада оқушыға бағытталған үдеріске айналдыруға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект құралдарын жеке білім беру траекториясын қалыптастыруда қолдану мұғалімнен жаңа кәсіби дағдыларды талап етеді. Қазіргі педагог тек пән мазмұнын жақсы меңгеріп қана қоймай, цифрлық ресурстарды педагогикалық тұрғыдан дұрыс іріктей алуы, жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеруі, оны оқушының жас ерекшелігіне бейімдеуі және технологияны нақты оқу мақсатымен байланыстыра білуі қажет. Сондықтан ЖИ құралдарын меңгеру мұғалімнің цифрлық құзыреттілігінің құрамдас бөлігіне айналып келеді. Дегенмен мұнда техникалық құралды меңгеруден бұрын педагогикалық мақсаттың басымдығы сақталуы тиіс. Мұғалім қандай да бір жасанды интеллект сервисін қолданбас бұрын оның оқушыға не беретінін, қандай дағдыны дамытатынын және сабақ нәтижесіне қалай әсер ететінін анықтауы керек.
Бастауыш сынып жағдайында жасанды интеллектті пайдалану кезінде мұғалімнің шығармашылық ұстанымы ерекше маңызды. Бір ғана оқу мақсатына әртүрлі тәсілмен жетуге болады. Мысалы, жаңа сөздерді меңгеру барысында бір оқушыға суреттермен жұмыс жасау тиімді болса, екінші оқушы сөйлем құрастыру арқылы, үшінші оқушы шағын әңгіме тыңдау арқылы жақсы нәтиже көрсетуі мүмкін. ЖИ құралдары мұғалімге осындай әртүрлі форматтағы материалдарды әзірлеуге көмектеседі. Бұл оқушының ақпаратты қабылдау ерекшелігін ескеруге және бір тапсырманы орындауда кездесетін кедергіні басқа әдіс арқылы жеңуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде білім алушы өзінің қабілетіне сай оқу әрекетіне қатысып, табысқа жету мүмкіндігін сезінеді.
Оқушының табыс сезімін қалыптастыру бастауыш мектеп үшін аса маңызды. Алғашқы оқу жылдарында бала өзінің білім алуға қабілетті немесе қабілетсіз екендігі туралы ішкі түсінік қалыптастыра бастайды. Егер бала үнемі тапсырмаларды орындай алмай, төмен нәтиже көрсетсе, оның өзіне деген сенімі төмендеуі ықтимал. Ал жеке білім беру траекториясы тапсырманы оқушының нақты мүмкіндігіне сәйкестендіріп, біртіндеп күрделендіруге жағдай жасайды. Бала алдымен қолынан келетін әрекетті орындап, кейін күрделірек міндетке көшеді. Осындай жүйелілік оқу мотивациясын қолдап, «мен орындай аламын» деген сенімді қалыптастырады. Жасанды интеллект мұғалімге тапсырмалардың бірнеше күрделілік нұсқасын дайындау арқылы осы үдерісті ұйымдастыруға көмектесе алады.
Сонымен қатар жеке білім беру траекториясында оқушының қателесу құқығын сақтау қажет. Қате оқу үдерісінің табиғи бөлігі болып табылады. Жасанды интеллектке негізделген кейбір цифрлық жүйелер оқушы қатесін бірден көрсетіп, дұрыс шешімге бағыттай алады. Бірақ мұғалім оқушының тек қатесіз жауап беруге ұмтылуын емес, қатесінің себебін түсінуін қалыптастыруы керек. Мысалы, есептің жауабы дұрыс болмаса, бірден шешімін көрсетудің орнына «Қай амалды бірінші орындау керек?», «Есептің сұрағы нені табуды талап етеді?», «Берілгендердің қайсысы қажет?» деген бағыттаушы сұрақтар ұсыну тиімді. ЖИ арқылы осындай көмекші сұрақтарды оқушы деңгейіне бейімдеп дайындауға болады. Бұл дайын жауапқа тәуелділіктің алдын алып, баланың өздігінен ойлауына мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект құралдары ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды қолдауда да қосымша мүмкіндік ұсына алады. Кейбір оқушыларға мәтінді қысқарту, тапсырманың тілін жеңілдету, нұсқауды бірнеше қадамға бөлу немесе қосымша мысал беру қажет болуы мүмкін. Мұғалім ЖИ көмегімен бір мазмұнды әртүрлі формада ұсына отырып, оқушының оқу үдерісіне қатысуына жағдай жасайды. Дегенмен мұндай жағдайда баланың ерекшелігіне қатысты шешім тек автоматты жүйенің ұсынысына сүйеніп қабылданбауы керек. Мұғалімнің бақылауы, мамандардың ұсынымдары және ата-анамен байланыс негізгі орын алады. Жасанды интеллект осы жұмысты толықтыратын көмекші құрал ретінде ғана пайдаланылуы қажет.
ЖИ құралдары оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуда да пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, бастауыш сынып оқушысына әңгіменің басы беріліп, оның жалғасын өзі құрастыру ұсынылады. Кейін жасанды интеллект жасаған нұсқамен салыстырып, екі мәтіннің айырмашылығын анықтауға болады. Немесе оқушылар белгілі бір ертегі кейіпкеріне жаңа мінездеме беріп, оқиғаның басқа аяқталуын ойлап табады. Мұндай тапсырмаларда ЖИ дайын жұмысты орындаушы емес, баланың идеясын кеңейтетін немесе салыстыруға материал беретін құрал рөлін атқарады. Ең маңыздысы – баланың өз ойы мен өз сөзі бірінші орында қалуы.
Жеке білім беру траекториясын тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім белгілі бір кезең сайын нәтижелерді қайта қарап отыруы қажет. Мысалы, аптаның немесе оқу бөлімінің соңында оқушының қандай мақсатқа жеткені, қай тапсырмаларды өздігінен орындай алғаны және қандай бағыт бойынша қосымша қолдау қажет екені анықталады. Егер бұрын қиындық туғызған дағды қалыптасса, келесі кезеңде жаңа міндет белгіленеді. Керісінше, нәтиже күтілген деңгейге жетпесе, тапсырманың форматы, түсіндіру тәсілі немесе қолдау көлемі өзгертіледі. Осылайша жеке білім беру траекториясы бір рет жасалып, өзгеріссіз сақталатын жоспар емес, үнемі жаңартылып отыратын педагогикалық жүйеге айналады.
Мұндай жұмысты бастауыш сынып мұғалімі қарапайым алгоритм негізінде ұйымдастыра алады. Алдымен оқушының бастапқы білім деңгейі мен нақты қажеттілігі анықталады. Кейін қысқа мерзімді оқу мақсаты белгіленеді. Одан кейін оқушы деңгейіне сәйкес тапсырмалар таңдалып немесе ЖИ көмегімен әзірленеді. Тапсырманы орындау барысында мұғалім бақылау жүргізеді, нәтижесін тіркейді және кері байланыс береді. Белгілі бір уақыттан кейін нәтиже қайта бағаланып, келесі мақсат анықталады. Осы цикл әр оқушының даму ерекшелігіне қарай қайталанып отырады. Бұл тәсіл мұғалімге оқушының білім алу жолын нақты бақылауға мүмкіндік береді.
Мысалы, 2-сынып оқушысы мәтінді дұрыс оқығанымен, мазмұнын айтып беруде қиындық көрді делік. Мұғалім бастапқы диагностика арқылы мәселенің сөздерді оқуда емес, ақпаратты жүйелеуде екенін анықтайды. Одан кейін оқушыға шағын мәтіндер беріп, «Кім?», «Қайда?», «Не істеді?», «Неліктен?» деген сұрақтар негізінде мазмұнды түсінуге арналған тапсырмалар ұсынады. Жасанды интеллект мұғалімге осындай деңгейдегі бірнеше мәтін және әр мәтінге сәйкес сұрақтар дайындауға көмектеседі. Бірнеше аптадан кейін оқушы негізгі ойды өздігінен анықтай бастаса, келесі мақсат ретінде мәтінді жоспар бойынша әңгімелеу белгіленеді. Бұл – жеке білім беру траекториясының қарапайым әрі нақты көрінісі.
Осындай тәсілді математикада, жаратылыстануда, дүниетануда және тілдік пәндерде қолдануға болады. Ең бастысы – әр оқушыға міндетті түрде бөлек оқу бағдарламасын құрастыру емес, ортақ оқу мақсаттарына жету барысында қажетті қолдау деңгейін анықтау. Кейбір оқушыға қосымша түсіндіру қажет болса, енді біреуіне күрделендірілген тапсырма беріледі. Үшінші оқушыға оқу қарқынын баяулату немесе тапсырманы көрнекілік арқылы түсіндіру тиімді болуы мүмкін. ЖИ мұғалімге осындай нұсқаларды жылдам дайындауға мүмкіндік береді, ал олардың қайсысын қолдану керектігін педагог анықтайды.
Жасанды интеллектті бастауыш білімде нәтижелі пайдаланудың тағы бір шарты – цифрлық және дәстүрлі оқу әрекеттерінің тепе-теңдігін сақтау. Бастауыш сынып оқушысы тек экран арқылы білім алмауы тиіс. Жазу, кітап оқу, сурет салу, есептеу, тәжірибе жасау, қимыл-қозғалыс, құрдастарымен пікір алмасу және мұғаліммен тікелей қарым-қатынас жасау баланың жан-жақты дамуы үшін қажет. Сондықтан ЖИ құралдарын бүкіл сабақтың мазмұнын алмастыратын технология ретінде емес, белгілі бір кезеңде қажетті міндетті шешетін қосымша ресурс ретінде пайдалану орынды. Мысалы, мұғалім сабаққа дейін ЖИ арқылы сараланған тапсырмалар дайындап, сабақ барысында оларды қағаз түрінде қолдана алады. Бұл жағдайда оқушының технологиямен тікелей жұмыс істеуі міндетті емес, бірақ мұғалім ЖИ мүмкіндігінің нәтижесін пайдаланады.
Алдағы уақытта жасанды интеллект мүмкіндіктері одан әрі дамып, білім беру жүйесінде оқушылардың оқу ерекшеліктерін анықтау, бейімделген тапсырмалар беру, білім нәтижесін болжау және жедел кері байланыс ұйымдастыру құралдары жетілдіріле түсетіні анық. Осы өзгерістер жағдайында мұғалімнің рөлі төмендемейді, керісінше күрделене түседі. Себебі технология қаншалықты дамығанымен, баланың тұлғалық дамуына жауапкершілікпен қарау, оны ынталандыру, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру, эмоционалдық қолдау көрсету және қауіпсіз оқу ортасын ұйымдастыру мұғалімнің кәсіби қызметінің негізгі бөлігі болып қала береді. ЖИ мәліметті өңдей алады, тапсырма құрастырады, жауап нұсқасын ұсынады, алайда баланың бойындағы сенімділік, жауапкершілік, ізгілік, еңбексүйгіштік пен шығармашылық қасиеттерді қалыптастыруда мұғалімнің адами қарым-қатынасын алмастыра алмайды.
Сондықтан жасанды интеллект пен мұғалім қызметін бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Тиімді білім беру жүйесінде олардың мүмкіндіктері өзара толықтырылады. ЖИ мұғалімді қайталанатын техникалық жұмыстардан белгілі бір деңгейде босатып, деректерді талдау, тапсырмаларды түрлендіру және материалдарды дайындау үдерісін жеңілдетеді. Мұғалім өз кезегінде алынған нәтижелерді педагогикалық тұрғыдан саралап, баланың жеке ерекшелігіне сәйкес шешім қабылдайды. Осындай үйлесім қалыптасқанда жеке білім беру траекториясы қағаз жүзіндегі жоспар емес, әр оқушының нақты дамуына қызмет ететін әрекет жүйесіне айналады.
Қорытынды. Жасанды интеллект құралдары арқылы бастауыш сынып оқушыларына жеке білім беру траекториясын қалыптастыру – қазіргі білім беру үдерісін даралаудың перспективалы бағыттарының бірі. Оның негізгі құндылығы әр оқушының білім деңгейін, оқу қарқынын, қызығушылығын, күшті және әлсіз жақтарын ескеріп, оқу мазмұнын соған сәйкес бейімдеуге мүмкіндік беруінде. ЖИ құралдары мұғалімге бастапқы диагностика жүргізуге, тапсырмаларды саралауға, бірнеше деңгейдегі оқу материалдарын әзірлеуге, білімдегі олқылықтарды анықтауға, жедел кері байланыс беруге және оқушының даму динамикасын бақылауға көмектеседі.
Сонымен қатар жасанды интеллектті тиімді пайдалану мұғалімнің кәсіби жауапкершілігімен тікелей байланысты. ЖИ ұсынған кез келген материал мұғалім тарапынан тексеріліп, оқушының жас ерекшелігіне, оқу мақсатына және білім беру мазмұнына сәйкестендірілуі қажет. Бастауыш сынып оқушыларының ақпараттық қауіпсіздігіне, дербес мәліметтерін қорғауға, академиялық адалдыққа және экран алдында өткізетін уақыттың мөлшеріне ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Жасанды интеллект оқушы үшін дайын жауап көзіне айналмай, ойлауға, сұрақ қоюға, қатені түсінуге және өздігінен білім алуға көмектесетін құрал болуы маңызды.
Жеке білім беру траекториясын қалыптастырудың нәтижелілігі технологияның күрделілігімен емес, оның әр баланың даму қажеттілігіне қаншалықты дұрыс қызмет ететінімен анықталады. Сондықтан бастауыш мектепте ЖИ құралдарын енгізудегі басты ұстаным – «технология үшін технология» емес, «оқушының дамуы үшін технология» қағидасы болуы тиіс. Мұғалімнің кәсіби тәжірибесі мен жасанды интеллект мүмкіндіктері үйлесімді қолданылған жағдайда әр оқушыға өзінің мүмкіндігіне сәйкес білім алуына, жетістігін сезінуіне, қиындықтарын жеңуіне және оқу әрекетіне қызығушылықпен қатысуына жағдай жасалады. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект бастауыш білім берудегі мұғалімді алмастыратын құрал емес, оқушының жеке білім беру траекториясын сапалы ұйымдастыруға көмектесетін заманауи педагогикалық серіктес ретінде бағалануы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасында білім беруді цифрландыру және цифрлық технологияларды білім беру үдерісіне енгізуге арналған әдістемелік материалдар. – Астана.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. AI and Education: Guidance for Policy-makers. – Paris: UNESCO, 2021.
- OECD. Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. B. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. – London: Pearson, 2016.
- Зимняя И. А. Педагогическая психология. – Москва: Логос.
- Выготский Л. С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. – Алматы: Рауан.
- Әбенбаев С. Ш. Тәрбие теориясы мен әдістемесі және білім беру технологиялары. – Алматы.
- Білім беру жүйесінде цифрлық технологияларды қолдану бойынша педагогтерге арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер мен ұсынымдар. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы.