«Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек.»
Ахмет Байтұрсынұлы
Қазіргі білім беру үдерісінің негізгі міндеттерінің бірі – білімді меңгерген ғана емес, ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген, еңбекке жауапкершілікпен қарайтын, білімге ұмтылатын және қоғаммен ынтымақтастықта өмір сүре алатын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда қазақ әдебиеті пәнінің мүмкіндігі өте зор. Себебі көркем шығарма арқылы оқушы адам болмысына, қоғамға, елге, еңбекке, білімге, достық пен бірлікке қатысты өмірлік мәселелерді таниды. Қазақ әдебиеті сабақтарында оқу, кәсіп, бірлік құндылықтарын қалыптастыру көркем мәтінді жай ғана мазмұндаумен шектелмей, шығармадағы идеяны оқушының жеке өмірімен байланыстыруды талап етеді. Оқушы кейіпкердің іс-әрекетіне баға беріп, оның таңдауы мен ұстанымын саралау арқылы өз көзқарасын қалыптастырады.
Оқу құндылығын қалыптастыру
Оқу құндылығы – адамның білім алуға, ізденуге, жаңа нәрсені үйренуге деген тұрақты қажеттілігін қалыптастыру. Қазақ әдебиеті сабағында бұл құндылықты ең алдымен шығарманың идеясы мен кейіпкерлердің дүниетанымы арқылы дамытуға болады. Мысалы, Абай Құнанбайұлының шығармаларын оқыту барысында ақынның ғылым мен білімге үндеген ойларына ерекше назар аударылады. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін талдау кезінде оқушыларға:
- Абай жастарды неге білімге шақырады?
- Ақынның ойынша, білімді адамның бойында қандай қасиеттер болуы керек?
- «Білімді болу» мен «көп ақпарат білу» ұғымдарының айырмашылығы қандай?
- Қазіргі жастар үшін Абайдың өсиеті қаншалықты маңызды?
деген сұрақтар ұсынылады. Осы сұрақтар оқушыны мәтінді механикалық түрде талдаудан гөрі, оның өмірлік мағынасын түсінуге жетелейді.
Кәсіп құндылығын қалыптастыру
Қазақ әдебиетінде еңбек, кәсіп, адалдық, маңдай термен жетістікке жету тақырыптары кеңінен көрініс табады. Сондықтан әдеби шығармаларды оқыту кезінде кейіпкердің кәсібіне, еңбекке көзқарасына және қоғамдағы қызметіне назар аудару маңызды. Кәсіп құндылығын қалыптастыру барысында оқушыға «мамандық таңдау» мәселесін ғана емес, еңбекке адал болу, өз ісін сапалы орындау, жауапкершілік, табандылық, кәсіби шеберлік ұғымдарын түсіндіру қажет.
Ахмет Байтұрсынұлы шығармашылығы арқылы кәсіп құндылығын қалыптастыру
Кәсіп құндылығын тек белгілі бір мамандықты таңдаумен шектемеу керек. Оны еңбекқорлық, жауапкершілік, табандылық, өз ісіне адалдық және қоғамға пайдалы болу ұғымдарымен байланыстыру маңызды. Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолы осы қасиеттердің нақты үлгісі бола алады. Ол ұстаз, ғалым, ақын, аудармашы, публицист ретінде халыққа қызмет етті. Оның әрбір қызметі білім мен ел игілігіне бағытталды.
Бірлік құндылығын қалыптастыру
Қазақ әдебиетіндегі маңызды тақырыптардың бірі – ел бірлігі, халық ынтымағы, туған жер, елдік сана. Сондықтан бірлік құндылығын қалыптастыруда әдеби шығармалардың тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалануға болады. Бірлік ұғымын оқушыға тек «тату болу» түсінігімен шектемей, өзгені құрметтеу, ортақ мақсатқа ұмтылу, пікір алуандығын қабылдау, өзара көмек көрсету, ел тағдырына жауапкершілікпен қарау ұғымдарымен байланыстыру қажет. Мысалы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы қоғамдық қарым-қатынастарды, ел ішіндегі тартыстар мен адамдар арасындағы байланыстарды талдау арқылы бірлік пен алауыздықтың қоғамға әсерін түсіндіруге болады. Сонымен қатар халық ауыз әдебиеті үлгілеріндегі мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, батырлар жыры арқылы да елдік пен ынтымақ идеяларын ашуға болады.
Мысалы:
«Бірлік болмай, тірлік болмас.»
деген мақалдың мазмұнын нақты әдеби шығармадағы оқиғалармен байланыстыруға болады.
Үш құндылықты бір сабақта кіріктіру
Қазақ әдебиеті сабағында оқу, кәсіп және бірлік құндылықтарын бір-бірінен бөлек қарастырмай, өзара байланыстыра қалыптастыруға болады.
Мысалы, сабақтың тақырыбы еңбек пен білімге байланысты шығарма болса:
Оқу:
«Кейіпкердің жетістікке жетуіне білім қалай әсер етті?»
Кәсіп:
«Кейіпкердің еңбегі қандай нәтижеге жеткізді?»
Бірлік:
«Кейіпкердің мақсатына жетуіне айналасындағы адамдардың көмегі қалай әсер етті?»
Осы үш бағытты біріктіру арқылы оқушы мынадай тұжырымға келеді:
Білім → еңбек → ынтымақтастық → жетістік.
Бұл байланыс оқушының құндылықтарды абстрактілі ұғым ретінде емес, өмірлік тәжірибемен сабақтас түсінуіне мүмкіндік береді.
Сабақ кезеңдерінде құндылықтарды қалыптастыру
Сабақтың басында
Оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін мақал-мәтел, дәйексөз, сурет немесе проблемалық сұрақ ұсынылады.
Мысалы:
- «Білімдіге дүние жарық…»
- «Еңбек түбі – береке.»
- «Бірлік болмай, тірлік болмас.»
Оқушылар осы нақылдардың мағынасын ашып, сабақ тақырыбымен байланыстырады.
Құндылықтарды бағалау
Құндылықтарды қалыптастыруды бағалау кезінде тек білім нәтижесіне емес, оқушының әрекетіне де назар аудару қажет.
Мысалы:
| Бағалау өлшемі | Көрсеткіш |
| Оқу | Мәтіннен білім мен ізденіс идеясын анықтайды |
| Кәсіп | Еңбектің және кәсіби жауапкершіліктің маңызын түсіндіреді |
| Бірлік | Топта тиімді жұмыс істейді, өзгенің пікірін құрметтейді |
| Өзіндік көзқарас | Өз ойын дәлелмен жеткізеді |
| Өмірмен байланыс | Әдеби идеяны өзінің өмірлік тәжірибесімен байланыстырады |
Мұндай бағалау оқушының тек шығарманы қаншалықты меңгергенін емес, сол шығармадан қандай тәрбиелік нәтиже алғанын да анықтауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қазақ әдебиеті сабақтарында оқу, кәсіп және бірлік құндылықтарын қалыптастыру – оқушының жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды бағыт. Көркем шығармадағы кейіпкерлердің өмірі мен іс-әрекетін талдау арқылы оқушы білімнің маңызын түсінеді, еңбекті бағалауды үйренеді, кәсіпке жауапкершілікпен қарауға бейімделеді және адамдар арасындағы ынтымақтастықтың мәнін ұғынады. Оқу құндылығы оқушыны ізденуге және білім алуға, кәсіп құндылығы еңбек етуге және жауапкершілікке, ал бірлік құндылығы ынтымақтастыққа және елдік санаға тәрбиелейді. Сондықтан қазақ әдебиеті сабағында әрбір шығарманы оқыту барысында «Бұл шығарма оқушыға қандай білім береді?», «Қандай еңбек немесе кәсіп құндылығын көрсетеді?», «Бірлік пен ынтымақтастық идеясын қалай ашады?» деген сұрақтарды жүйелі түрде басшылыққа алу тиімді. Нәтижесінде әдеби білім мен тәрбие өзара сабақтасып, оқушының білімді, еңбекқор, жауапты, отансүйгіш және бірлікке ұмтылатын тұлға ретінде қалыптасуына негіз болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Байтұрсынұлы А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публицистикалық мақалалар және әдеби зерттеу. – Алматы: Жалын, 1991.
- Байтұрсынұлы А. Маса. – Алматы: Атамұра, 2003.
- Байтұрсынұлы А. Қырық мысал. – Алматы: Атамұра, 2003.
- Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.