Аннотация. Қазіргі білім беру кеңістігіндегі цифрлық трансформация бастауыш мектептен бастап оқушылардың жаңа технологияларды саналы, қауіпсіз және тиімді пайдалану дағдыларын қалыптастыруды талап етеді. Цифрлық құрылғылар мен интернет ресурстарының күнделікті өмірге кеңінен енуі, сонымен қатар жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы оқушының тек ақпаратты тұтынушы емес, оны талдайтын, бағалайтын, өңдейтін және жауапкершілікпен қолданатын тұлға болып қалыптасуына ықпал етуді өзекті міндетке айналдырып отыр. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының цифрлық сауаттылығы мен жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық маңызы, негізгі бағыттары, мұғалімнің рөлі және оқу үдерісінде қолданылатын тиімді тәсілдер қарастырылады. Цифрлық қауіпсіздік, ақпараттық мәдениет, сыни ойлау, жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеру, академиялық адалдық және технологияны шығармашылық мақсатта пайдалану мәселелеріне ерекше назар аударылады. Сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып, цифрлық және жасанды интеллект құралдарын білім беру үдерісіне мақсатты әрі қауіпсіз енгізудің маңызы айқындалады.
XXI ғасырдағы білім беру жүйесінің басты ерекшеліктерінің бірі – цифрлық технологиялардың оқыту мен тәрбиелеу үдерісінің ажырамас бөлігіне айналуы. Бүгінгі бастауыш сынып оқушылары смартфон, планшет, компьютер, интерактивті тақта, онлайн платформа, электронды оқулық сияқты цифрлық құралдармен ерте жастан танысады. Соңғы жылдары бұл қатарға адамның сұрағына жауап беретін, мәтін құрастыратын, сурет жасайтын, ақпаратты талдайтын жасанды интеллект жүйелері де қосылды. Мұндай өзгерістер білім беру ұйымдарының алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Ендігі жерде баланы тек компьютерді пайдалануға үйрету жеткіліксіз. Оқушы цифрлық ортаның мүмкіндігін түсінуі, ақпараттың дұрыстығын ажырата білуі, жеке деректерін қорғауы, цифрлық ортада мәдениетті әрекет етуі және жасанды интеллект құралдарының нәтижесіне сын көзбен қарай білуі қажет.
Цифрлық сауаттылық ұғымы тек техникалық құрылғыларды іске қосу, компьютер бағдарламаларын пайдалану немесе интернеттен ақпарат іздеу дағдыларымен шектелмейді. Ол адамның цифрлық ортада ақпаратты табу, түсіну, салыстыру, бағалау, құру және бөлісу қабілетін, сондай-ақ технологияны қауіпсіз және жауапты қолдануын қамтиды. Бастауыш сынып кезеңінде бұл дағдылардың негізі қаланады. Сондықтан мұғалім оқушыға цифрлық құралды қолдануды ғана емес, оны қандай жағдайда, қандай мақсатта және қандай жауапкершілікпен пайдалану керектігін де үйретуі тиіс. Мысалы, оқушы интернеттен белгілі бір жануар туралы мәлімет тапқанда, оның алғашқы кездескен ақпаратты бірден дұрыс деп қабылдамауы, басқа дереккөздермен салыстыру қажеттігін түсінуі маңызды. Осындай қарапайым әрекеттер ақпараттық сауаттылық пен сыни ойлаудың бастапқы дағдыларын қалыптастырады.
Жасанды интеллект сауаттылығы цифрлық сауаттылықтың жаңа әрі маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылуда. Жасанды интеллект сауаттылығы дегеніміз – жасанды интеллект жүйелерінің қандай мақсатта қолданылатынын түсіну, олармен дұрыс қарым-қатынас жасау, алынған нәтижені бағалау, қателесу ықтималдығын ескеру және технологияны этикалық нормаларға сәйкес пайдалану қабілеті. Бастауыш сынып оқушысына жасанды интеллекттің күрделі алгоритмдік құрылымын түсіндіру міндетті емес. Оның орнына балаға жасанды интеллекттің адам емес екенін, оның бұрын ұсынылған көптеген деректер негізінде жауап құрастыратынын және кей жағдайда жаңылысуы мүмкін екенін қарапайым мысалдар арқылы түсіндіруге болады. Мұндай түсінік баланың технологияға шектен тыс сенім артпауының және кез келген дайын жауапты ойланбастан қабылдамауының негізін қалайды.
Бастауыш мектеп кезеңі – баланың қоршаған ортаға көзқарасы, оқу дағдылары, ақпаратпен жұмыс істеу мәдениеті қалыптасатын маңызды уақыт. Осы кезеңде оқушының цифрлық мінез-құлқын дұрыс бағыттау кейінгі оқу жылдарындағы ақпараттық мәдениетіне тікелей әсер етеді. Егер бала ерте жастан интернеттен алынған ақпараттың авторын, дереккөзін және сенімділігін қарастыруға үйренсе, жоғары сыныптарда зерттеу жұмыстарын орындау барысында деректермен анағұрлым сауатты жұмыс істейді. Сол сияқты жасанды интеллект арқылы алынған дайын мәтінді өз еңбегі ретінде ұсынуға болмайтынын бастауыш сыныптан түсінген оқушыда академиялық адалдық құндылығы біртіндеп қалыптасады.
Цифрлық сауаттылықты қалыптастыру барысында ең маңызды мәселелердің бірі – ақпараттық қауіпсіздік. Бастауыш сынып оқушысы интернет ортасындағы қауіптерді жас ерекшелігіне сәйкес түсінуі керек. Мұғалім оқушыларға аты-жөні, үй мекенжайы, телефон нөмірі, құпиясөз, ата-анасының банк картасына қатысты мәліметтер сияқты жеке деректерді бөтен адамдарға беруге болмайтынын үнемі ескертіп отырғаны жөн. Сонымен қатар күмәнді сілтемелерді ашпау, белгісіз адамдар жіберген файлдарды жүктемеу, интернетте танысқан адамға бірден сенбеу, жағымсыз немесе қорқынышты мазмұн кездескен жағдайда міндетті түрде ересек адамға хабарлау ережелері түсіндірілуі тиіс. Бұл ережелерді құрғақ нұсқаулық ретінде емес, оқушыға түсінікті жағдаяттар, әңгімелер, рөлдік ойындар және сұрақ-жауап әдісі арқылы меңгерткен тиімді.
Цифрлық ортадағы қарым-қатынас мәдениеті де бастауыш сыныптан қалыптасуы қажет. Оқушы нақты өмірдегі әдептілік ережелерінің интернетте де сақталатынын түсінуі тиіс. Біреуді мазақ ету, рұқсатсыз суретін жариялау, жағымсыз пікір жазу немесе өзгеге тиесілі материалды өзінің жұмысы ретінде көрсету дұрыс әрекет емес. Мұғалім цифрлық этика ұғымын күнделікті оқу тапсырмаларымен байланыстыра алады. Мысалы, топтық жоба барысында оқушылар интернеттен сурет іздеген кезде кез келген суретті пайдалана салмай, оның қайдан алынғанын белгілеу қажеттігін түсіндіруге болады. Бұл бір жағынан авторлық құқық жөніндегі бастапқы түсінікті қалыптастырса, екінші жағынан өзгенің еңбегіне құрметпен қарау мәдениетін дамытады.
Жасанды интеллект технологияларын бастауыш сыныпта қолданудың басты қағидасы – оны оқушының орнына тапсырманы орындаушы құралға емес, оның ойлауын, шығармашылығын және танымдық белсенділігін қолдаушы көмекшіге айналдыру. Мысалы, мәтін жазуға арналған жасанды интеллект жүйесінен ертегінің дайын нұсқасын көшіріп алу оқушының шығармашылық қабілетін дамытпайды. Ал мұғалім «орманда өмір сүретін ерекше кейіпкерге үш идея ұсын», «осы кейіпкердің қандай қасиеттері болуы мүмкін?» немесе «ертегіні қызықты бастауға көмектесетін сұрақтар құрастыр» деген тапсырмалар арқылы жасанды интеллектті идея ұсынатын көмекші ретінде пайдаланса, оқушы сол идеяларды өзі дамытып, өз мәтінін құрастырады. Осылайша технология дайын нәтижеге жеткізетін қысқа жолға емес, ойлауды ынталандыратын құралға айналады.
Бастауыш сыныпта жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру кезінде сұрақ қою мәдениетіне ерекше мән берген жөн. Жасанды интеллект жүйесінің жауабы көбінесе оған берілген сұрақтың нақтылығына тәуелді болады. Бұл жағдайдың өзі оқушылардың тілдік және логикалық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Мұғалім бір тақырып бойынша бірнеше түрлі сұрақ ұсынып, олардың нәтижесін салыстыру арқылы оқушыларға нақты сұрақтың маңызын көрсете алады. Мысалы, «ғарыш туралы айт» деген жалпы сұрақ пен «үшінші сынып оқушысына түсінікті тілмен Күн жүйесіндегі ғаламшарларды қысқаша таныстыр» деген нақты сұрақтың нәтижелерін салыстыруға болады. Мұндай жұмыс барысында бала сұрақты дұрыс құрастыру, мақсатты анықтау, қажет ақпаратты нақтылау сияқты маңызды дағдыларды меңгереді.
Сонымен қатар оқушы жасанды интеллекттің әрбір жауабын шынайы ақпарат ретінде қабылдамауы керек. Жасанды интеллект жүйелері кейде нақты емес, ескірген немесе мүлде қате мәлімет ұсынуы ықтимал. Бұл ерекшелікті бастауыш сынып оқушысына «Жасанды интеллект те қателесе ала ма?» деген қарапайым проблемалық сұрақ арқылы түсіндіруге болады. Мұғалім әдейі тексеруді қажет ететін бірнеше мәлімет ұсынып, оқушылармен бірге оқулықтан, балалар энциклопедиясынан немесе сенімді білім беру ресурсынан тексеру жүргізе алады. Нәтижесінде оқушылар «ақпаратты алдым – тексердім – салыстырдым – қорытынды жасадым» алгоритмін меңгере бастайды. Бұл тек жасанды интеллектпен жұмыс істеуде ғана емес, жалпы ақпараттық кеңістікте қажетті әмбебап дағды болып табылады.
Бастауыш сынып мұғалімінің бұл үдерістегі рөлі ерекше. Мұғалім цифрлық технологияны сабаққа енгізетін адам ғана емес, баланың цифрлық әлемдегі бағыттаушысы болуы тиіс. Ол қандай цифрлық құралдың белгілі бір оқу мақсатына сәйкес келетінін анықтап, оқушының жас ерекшелігіне, танымдық мүмкіндігіне және қауіпсіздігіне назар аударады. Технологияның сабақта қолданылуы мақсат емес, білім нәтижесіне жетудің құралы болуы керек. Егер қарапайым қағаз бен қалам арқылы орындалатын тапсырма тиімдірек болса, тек жаңашыл көріну үшін оны міндетті түрде цифрлық форматқа ауыстырудың қажеті жоқ. Керісінше, цифрлық құрал оқушының түсінуін жеңілдететін, кері байланысты жылдамдататын, шығармашылық жұмысқа мүмкіндік беретін немесе күрделі құбылысты көрнекі түрде көрсетуге көмектесетін жағдайда оның педагогикалық құндылығы артады.
Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныптағы цифрлық сауаттылық пен жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру бір реттік сабақпен немесе жеке пәнмен шектелмеуі керек. Бұл дағдылар сауат ашу, қазақ тілі, әдебиеттік оқу, математика, жаратылыстану, дүниетану, көркем еңбек сияқты әртүрлі пәндердің мазмұнына табиғи түрде кіріктірілген жағдайда ғана тұрақты нәтиже береді. Мәселен, әдебиеттік оқу сабағында мәтіндегі ақпаратты интернет деректерімен салыстыруға, математикада цифрлық жаттығу нәтижесін талдауға, жаратылыстануда электронды энциклопедиядан дерек іздеуге, қазақ тілінде жасанды интеллект құрастырған сөйлемдердегі қателерді анықтауға болады. Осындай жүйелі әрекеттер арқылы оқушы технологияны жай ойын немесе дайын жауап көзі ретінде емес, таным мен білім алудың жауапкершілікті құралы ретінде қабылдай бастайды.
Бастауыш сынып оқушыларының цифрлық сауаттылығын дамытуда тәжірибелік тапсырмалардың маңызы зор. Оқушы цифрлық ортадағы белгілі бір ережені жай ғана тыңдап немесе оқып қойғаннан гөрі, оны нақты әрекет барысында қолданған кезде жақсы меңгереді. Сондықтан мұғалім сабақ барысында ақпарат іздеу, сурет таңдау, мәтінді өңдеу, қарапайым презентация құрастыру, цифрлық тапсырманы орындау сияқты әрекеттерді жүйелі түрде ұйымдастырғаны дұрыс. Мысалы, дүниетану сабағында оқушыларға Қазақстанның табиғи аймақтары туралы шағын ақпарат іздеу тапсырмасы берілген жағдайда, мұғалім іздеу нәтижелерінің барлығына бірдей сенуге болмайтынын түсіндіріп, сенімді дереккөзді анықтаудың қарапайым белгілерін көрсетеді. Оқушылар бірнеше ақпарат көзін салыстырып, қай мәліметтің нақты әрі түсінікті екенін анықтауға тырысады. Осы әрекеттің өзі олардың ақпараттық сауаттылығын дамытып, дайын ақпаратты сын көзбен қабылдау дағдысын қалыптастырады.
Цифрлық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігінің бірі – ақпаратты дұрыс ұйымдастыру. Бастауыш сынып оқушылары компьютерде немесе планшетте жұмыс істегенде файлды сақтау, оған түсінікті атау беру, қажетті папканы табу, құжатты қайта ашу сияқты қарапайым дағдыларды меңгеруі қажет. Бұл әрекеттер кейінгі оқу кезеңінде күрделі цифрлық тапсырмаларды орындауға негіз болады. Мұғалім оқушыларға файл атауын «1», «жаңа», «құжат» деп белгілеудің орнына, оның мазмұнын көрсететін нақты атау беруге үйрете алады. Мәселен, «Менің отбасым», «Табиғат туралы жоба», «Математика тапсырмасы» сияқты атауларды қолдану арқылы бала ақпаратты жүйелеу мәдениетіне біртіндеп бейімделеді.
Жасанды интеллект құралдарын пайдалану кезінде де ақпаратты сұрыптау мен жүйелеу дағдысы маңызды. Жасанды интеллект бір сұраққа бірнеше нұсқада жауап беруі мүмкін. Оқушы олардың ішінен өзіне қажетті ақпаратты таңдап, оны оқу мақсатына сәйкес өңдей білуі керек. Сондықтан мұғалім дайын жауапты көшіріп жазуға емес, ұсынылған ақпаратты қысқартуға, салыстыруға, қарапайым тілмен қайта жеткізуге немесе өз сөзімен түсіндіруге бағытталған тапсырмаларды қолдануы қажет. Мысалы, жасанды интеллект белгілі бір тақырып туралы бес факт ұсынса, оқушы солардың ішінен ең маңызды үш фактіні таңдап, неліктен таңдағанын түсіндіре алады. Бұл тапсырма бір мезетте ақпараттық сауаттылықты, сыни ойлауды және ауызша сөйлеу дағдысын дамытады.
Бастауыш сыныпта жасанды интеллектпен жұмыс жасауда «сұрау – жауап алу – тексеру – өңдеу – қолдану» тәртібін қалыптастыру тиімді. Алдымен оқушы өзіне қажетті ақпаратты анықтап, нақты сұрақ қояды. Кейін алынған жауаппен танысады. Одан соң жауаптың дұрыстығын оқулық, мұғалім ұсынған сенімді ресурс немесе энциклопедия арқылы тексереді. Тексерілген ақпаратты өз сөзімен өңдеп, соңғы кезеңде оны оқу тапсырмасын орындау үшін қолданады. Осындай қарапайым алгоритм оқушыға жасанды интеллектті саналы пайдалануға көмектеседі. Ең бастысы, бала жасанды интеллект ұсынған өнімді дайын жауап ретінде қабылдамай, оны талдау қажеттігін түсінеді.
Мұғалім жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру барысында оқушыларға «Бұл жауап дұрыс па?», «Оны қайдан тексеруге болады?», «Жауапта қандай ақпарат жетіспейді?», «Бұл мәліметті басқаша қалай айтуға болады?», «Сен осы пікірмен келісесің бе?» деген сұрақтарды тұрақты түрде қойып отырғаны пайдалы. Мұндай сұрақтар баланың ойлау белсенділігін арттырады. Сонымен қатар оқушыға өз пікірін дәлелдеуге, ақпаратты салыстыруға, себеп-салдарлық байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығының түпкі мақсаты да баланың технологияны жай пайдаланушы ретінде емес, оның нәтижесін түсініп, бағалай алатын саналы тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасау болып табылады.
Жасанды интеллектті оқу үдерісінде қолданудың тағы бір тиімді бағыты – шығармашылық тапсырмалар. Бастауыш сынып оқушылары ертегі құрастыру, әңгіме жалғастыру, кейіпкерге мінездеме беру, өлең жолдарын толықтыру, сурет бойынша мәтін жазу сияқты жұмыстарды қызығушылықпен орындайды. Мұндай тапсырмаларда жасанды интеллект оқушыға идея ұсынушы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Мәселен, мұғалім оқушыға «Достық туралы ертегі жазу үшін үш кейіпкер ойлап тап» деген тапсырманы жасанды интеллект көмегімен орындауды ұсынады. Оқушы ұсынылған кейіпкерлердің біреуін таңдап, оған өз идеясын қосып, оқиға желісін өзі құрастырады. Бұл жерде соңғы өнім оқушының өз еңбегі болуы шарт. Осындай жұмыс жасанды интеллект пен адам шығармашылығының айырмашылығын түсіндіруге де мүмкіндік береді.
Математика сабақтарында жасанды интеллект құралдарын есептерді дайын шығаруға емес, есептің шартын талдауға, ұқсас тапсырмалар құрастыруға, қатені анықтауға пайдалануға болады. Мысалы, мұғалім жасанды интеллект көмегімен белгілі бір тақырыпқа қатысты бірнеше есеп құрастырып, олардың біреуіне әдейі артық немесе жетіспейтін мәлімет енгізе алады. Оқушылар есептерді оқып, қайсысының шартында қате бар екенін анықтайды. Немесе жасанды интеллект шығарған есептің шешімін оқушылар өз бетімен тексеріп, жіберілген қатені табады. Мұндай тәсіл цифрлық құралды тек жауап беретін механизм ретінде емес, оқушының логикалық ойлауын жаттықтыратын оқу ресурсы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында да жасанды интеллект мүмкіндіктерін тиімді қолдануға болады. Мұғалім жасанды интеллект арқылы грамматикалық қатесі бар шағын мәтін құрастырып, оқушыларға оны түзетуді ұсына алады. Оқушы сөйлем құрылысын, сөздердің дұрыс жазылуын, тыныс белгілерін тексеріп, қатені өзі анықтайды. Сонымен қатар мәтіннің мазмұнын бағалап, оны өз сөзімен жалғастыра алады. Бұл жұмыс оқушының тілдік сауаттылығын ғана емес, жасанды интеллект нәтижесін сын тұрғысынан бағалау қабілетін де дамытады.
Жаратылыстану мен дүниетану пәндерінде жасанды интеллектті зерттеушілік әрекетті ұйымдастыру құралы ретінде пайдалануға болады. Мысалы, оқушы «Өсімдік өсуі үшін не қажет?» деген сұрақ бойынша алдымен өз болжамын айтады. Содан кейін жасанды интеллекттен жауап алады. Кейін оқулықтағы ақпаратпен салыстырып, ортақ және айырмашылық тұстарын анықтайды. Соңында қарапайым тәжірибе жүргізіп, бақылау нәтижесін тіркейді. Мұнда жасанды интеллект ғылыми білімнің орнына жүрмейді, керісінше болжам жасау мен ақпаратты салыстыруға арналған қосымша құрал қызметін атқарады.
Бастауыш сыныпта цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру кезінде ойын технологияларының да мүмкіндігі мол. Оқушылар үшін «Дұрыс па, бұрыс па?», «Ақпаратты тексер», «Қауіпсіз әрекетті таңда», «Қай сұрақ нақты қойылған?» сияқты цифрлық ойындар ұйымдастыруға болады. Мәселен, мұғалім экранда бірнеше жағдай көрсетеді: белгісіз адамға құпиясөзді беру, ата-анадан рұқсат сұрап қосымшаны орнату, күмәнді сілтемені ашу, сенімді сайттан ақпарат тексеру. Оқушылар қауіпсіз және қауіпті әрекеттерді ажыратып, өз шешімдерін түсіндіреді. Мұндай тапсырмалар ақпараттық қауіпсіздік туралы білімді есте сақтауды жеңілдетеді.
Цифрлық ортада оқушының денсаулығын сақтау мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Цифрлық сауаттылық тек технологияны дұрыс пайдалану ғана емес, оның адам денсаулығына ықпалын түсіну мәдениетін де қамтиды. Бастауыш сынып оқушылары ұзақ уақыт экран алдында отырмаудың, дұрыс отырудың, көзге арналған жаттығулар жасаудың, цифрлық құрылғыны үзіліспен пайдаланудың маңызын білуі керек. Мұғалім сабақта цифрлық құрал қолданған кезде әрекет түрлерін алмастырып отырғаны жөн. Экранмен жұмыс істеу, дәптерге жазу, қимыл-қозғалыс, жұптық әңгіме, практикалық тапсырма сияқты жұмыс түрлерінің кезектесуі баланың шаршауын азайтады және оқу белсенділігін сақтайды.
Жасанды интеллект құралдарының қолжетімді болуы академиялық адалдық мәселесін де өзекті етеді. Бастауыш сыныптан бастап оқушы өз еңбегі мен өзгенің көмегі арасындағы айырмашылықты түсінуі қажет. Егер оқушы тапсырманы орындау барысында жасанды интеллекттен идея немесе ақпарат алса, мұғалім оған бұл көмекті жасырмай айту мәдениетін үйрете алады. Мысалы, «Маған идея таңдауға жасанды интеллект көмектесті, бірақ мәтінді өзім жаздым» деген қарапайым түсінік те академиялық адалдықтың алғашқы қадамы болып саналады. Мұндай талап баланы қорқыту немесе технологияны қолдануға тыйым салу үшін емес, оқу барысында жауапкершілікті қалыптастыру үшін қажет.
Бұл жерде мұғалімнің өзі де үлгі болуы маңызды. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен тапсырма, мәтін немесе иллюстрация дайындаған жағдайда оның мазмұнын міндетті түрде тексеріп, оқушының жасына және оқу мақсатына сәйкестендіруі тиіс. Жасанды интеллект ұсынған ақпаратты өзгеріссіз сабаққа енгізу педагогикалық тұрғыдан дұрыс емес. Себебі оның ішінде фактілік қателер, күрделі терминдер, жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін мазмұн немесе тілдік кемшіліктер болуы мүмкін. Сондықтан педагог технологиялық құралдың нәтижесін кәсіби сүзгіден өткізуі қажет.
Цифрлық сауаттылықты қалыптастыруда ата-анамен ынтымақтастық та маңызды орын алады. Баланың цифрлық мінез-құлқы тек мектепте емес, үй жағдайында да қалыптасады. Сондықтан мұғалім ата-аналарға балалардың интернетті қауіпсіз қолдануы, экран уақытын реттеу, жеке деректерді қорғау, күмәнді контенттен сақтану, жасанды интеллектті оқу мақсатында дұрыс пайдалану жөнінде қарапайым ұсыныстар бере алады. Мектеп пен отбасының талаптары бір-біріне сәйкес болған жағдайда балада цифрлық ортадағы тұрақты мінез-құлық қалыптасады.
Ата-аналармен жұмыс барысында жасанды интеллектке қатысты шектен тыс қорқыныш пен шектен тыс сенімнің екеуінен де аулақ болған жөн. Кейбір ата-ана жаңа технологияны баланың оқуына кедергі келтіретін құрал ретінде қабылдауы мүмкін, ал кейбірі кез келген тапсырманы жасанды интеллект көмегімен орындауға мүмкіндік береді. Мұғалім бұл екі ұстанымның ортасындағы тепе-теңдікті түсіндіруі қажет. Жасанды интеллект баланың орнына ойламауы керек, бірақ дұрыс пайдаланылған жағдайда оның ізденуіне, сұрақ қоюына, шығармашылығына және білімін тереңдетуіне көмектесе алады.
Бастауыш сынып оқушыларының цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығын бағалау дәстүрлі баға қоюмен ғана шектелмеуі керек. Мұнда оқушының технологияны дұрыс таңдай алуы, қауіпсіздік ережелерін сақтауы, ақпаратты тексеруі, сұрақты нақты құрастыруы, алынған нәтижені талдауы және өз әрекетін түсіндіре білуі ескеріледі. Мұғалім бақылау парағы, өзін-өзі бағалау, шағын рефлексия, практикалық тапсырма, сұрақ-жауап әдістерін қолдана алады. Мысалы, сабақ соңында оқушыларға «Бүгін цифрлық құралды не үшін қолдандым?», «Қандай ақпаратты тексердім?», «Жасанды интеллект жауабынан нені өзгерттім?», «Келесі жолы неге назар аударамын?» деген сұрақтар беруге болады. Мұндай рефлексия оқушының өз оқу әрекетін саналы түрде бағалауына мүмкіндік береді.
Цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыруда барлық оқушының мүмкіндігін ескеретін инклюзивті тәсіл де маңызды. Әр баланың цифрлық құрылғыны пайдалану тәжірибесі бірдей емес. Кейбір оқушы үй жағдайында компьютермен жиі жұмыс істесе, енді бірі цифрлық құралдарды тек мектепте қолдануы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушылардың бастапқы деңгейін ескеріп, тапсырмаларды біртіндеп күрделендіргені жөн. Цифрлық дағдысы жоғары оқушыға қосымша шығармашылық тапсырма беріліп, тәжірибесі аз балаға нақты қадамдар бойынша нұсқаулық ұсынылуы мүмкін. Осындай сараланған жұмыс барлық оқушының цифрлық ортада өзіне сенімді әрекет етуіне жағдай жасайды.
Бастауыш білім беруде цифрлық сауаттылық пен жасанды интеллект сауаттылығын қатар дамыту баланың болашақ білім алу дағдыларын қалыптастырумен тікелей байланысты. Болашақта қандай технологиялардың пайда болатынын алдын ала нақты болжау қиын болғанымен, ақпаратты талдау, сұрақ қоя білу, деректің шынайылығын тексеру, қауіпсіз әрекет ету, технология нәтижесіне сын көзбен қарау сияқты әмбебап дағдылар өзектілігін жоғалтпайды. Сондықтан бастауыш мектептің міндеті оқушыға белгілі бір бағдарламаны ғана меңгерту емес, жаңа цифрлық ортаға бейімделе алатын, жауапты шешім қабылдайтын және технологияны өз дамуының құралына айналдыра алатын тұлғаның негізін қалыптастыру болып табылады.
Бастауыш сыныпта цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыруда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін үздіксіз жетілдіру де ерекше маңызға ие. Себебі цифрлық технологиялар өте жылдам дамиды, жаңа бағдарламалар, платформалар және жасанды интеллект құралдары үнемі пайда болып отырады. Мұғалім олардың барлығын бірдей қолдануға міндетті емес. Ең бастысы – педагог белгілі бір құралдың оқу мақсатына сәйкестігін анықтай білуі, оның артықшылығы мен шектеулерін түсінуі және оқушы үшін қауіпсіз қолдану жолын таңдай алуы қажет. Осы тұрғыдан мұғалімнің цифрлық құзыреттілігі техникалық біліммен ғана емес, педагогикалық шешім қабылдау қабілетімен де өлшенеді.
Жасанды интеллект технологияларын қолдану барысында педагогке оқушының дербес ойлау әрекетін сақтау мәселесіне ерекше назар аудару қажет. Егер оқушы кез келген сұрақтың жауабын дайын түрде жасанды интеллекттен алуға дағдыланса, оның іздену, салыстыру, дәлелдеу және шешім қабылдау белсенділігі төмендеуі мүмкін. Сондықтан сабақтағы тапсырмалар баланы алдымен өз бетімен ойлануға бағыттауы тиіс. Мысалы, оқушыға белгілі бір мәселе бойынша бірінші кезекте өз болжамын жазып, кейін жасанды интеллекттің жауабымен салыстыру ұсынылады. Одан кейін екі жауаптың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтап, соңғы қорытындыны өзі жасайды. Осындай тәсіл баланың технологияға тәуелді болуына жол бермей, керісінше оны танымдық серіктес ретінде дұрыс пайдалануға үйретеді.
Бастауыш сынып оқушыларында «алдымен өзім ойлаймын, содан кейін цифрлық құралдың көмегін пайдаланамын» деген қағиданы қалыптастыру пайдалы. Бұл қағида баланың дербестігін сақтап, жауапкершілігін арттырады. Мысалы, мәтін мазмұны бойынша сұрақтарға жауап беруде, математикалық есеп шығаруда немесе шығармашылық жұмыс орындауда оқушы алдымен өзінің нұсқасын ұсынады. Тек содан кейін ғана қосымша тексеру немесе идея алу үшін цифрлық құралды пайдаланады. Мұндай жүйе оқушының дайын шешімді іздеу әдетін азайтып, өз ойына сенімді болуына көмектеседі.
Жасанды интеллектпен жұмыс істеуде тағы бір маңызды ұғым – жауапкершілік. Оқушы технологияның өзі моральдық шешім қабылдамайтынын және алынған нәтижені пайдалану жауапкершілігі адамға жүктелетінін біртіндеп түсінуі керек. Егер жасанды интеллект қате ақпарат берсе, оны тексермей қолдану дұрыс емес. Егер жасанды интеллект арқылы басқа адамның жұмысына ұқсас мәтін жасалса, оны өз еңбегі ретінде көрсету де әділетсіз. Егер сурет немесе мәтін белгілі бір адамды ренжітетін мазмұнда болса, оны таратуға болмайды. Осындай мысалдар арқылы бастауыш сынып оқушысына цифрлық этиканың қарапайым қағидаларын түсіндіруге болады.
Цифрлық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі – жобалық оқыту. Бастауыш сынып оқушылары шағын жобаларды орындау барысында ақпарат іздейді, оны таңдайды, топта талқылайды, цифрлық өнім жасайды және нәтижесін таныстырады. Мысалы, «Менің туған өлкем», «Табиғатты қорғайық», «Пайдалы тағамдар», «Қауіпсіз интернет», «Болашақтағы мектеп» тақырыптарында шағын жоба ұйымдастыруға болады. Оқушылар тақырып бойынша ақпарат жинап, сурет таңдап, презентация немесе цифрлық постер дайындайды. Жасанды интеллектті пайдалануға мүмкіндік берілген жағдайда оның қандай мақсатта қолданылғаны да талқыланады. Бір оқушы одан тақырыпқа байланысты сұрақтар құрастыруды сұраса, екіншісі идея алуға, үшіншісі мәтінді қысқартуға қолдануы мүмкін. Соңында оқушылар жасанды интеллекттің қай жерде пайдалы болғанын және қандай ақпаратты тексеруге тура келгенін айтып береді.
Мұндай жобаларда мұғалімнің негізгі міндеті – нәтижені ғана емес, жұмыс үдерісін де бағалау. Оқушы ақпаратты қайдан алды, оны қалай тексерді, қандай шешімдерді өзі қабылдады, цифрлық құралды не үшін таңдады деген сұрақтар маңызды. Нәтижесінде бағалау дайын өнімнің сыртқы сапасына ғана емес, баланың саналы әрекетіне негізделеді. Бұл тәсіл цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығының шынайы деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.
Цифрлық технологиялар арқылы бірлескен оқу әрекетін ұйымдастыру да тиімді. Оқушылар жұппен немесе шағын топпен бір цифрлық тапсырманы орындаған кезде өзара пікір алмасып, шешім қабылдауға үйренеді. Мысалы, топқа жасанды интеллект ұсынған үш түрлі жауап беріледі. Оқушылар олардың қайсысы нақты, түсінікті және сенімді екенін талқылап, өз таңдауларын дәлелдейді. Бұл жағдайда технология оқушылар арасындағы қарым-қатынасты алмастырмайды, керісінше пікірталасқа негіз болады. Топтық жұмыс барысында тыңдау, келісу, келіспеу, дәлелдеу және ортақ шешім қабылдау сияқты әлеуметтік дағдылар да дамиды.
Сонымен қатар оқушының цифрлық өнім жасаушы ретіндегі белсенділігін арттыру қажет. Цифрлық сауаттылық дайын контентті көрумен немесе тапсырманы басумен ғана шектелген жағдайда оның дамытушылық мүмкіндігі азаяды. Сондықтан оқушылардың өздері электронды әңгіме, шағын таныстырылым, цифрлық сурет, кесте, сызба немесе қарапайым мультимедиалық өнім жасағаны тиімді. Жасанды интеллект құралдарын қолданғанда да бала дайын өнімді қабылдаушы емес, нәтижені өзгертіп, толықтырып, бағалайтын автор болуы тиіс. Мәселен, жасанды интеллект ұсынған әңгіме жоспарының бір бөлігін өзгерту, артық тұсын алып тастау немесе жаңа кейіпкер қосу оқушының авторлық позициясын сақтауға көмектеседі.
Бастауыш мектепте цифрлық және жасанды интеллект сауаттылығын жүйелі дамыту үшін мектеп деңгейінде ортақ ұстанымдардың болғаны жөн. Педагогтер оқушыларға қандай цифрлық қауіпсіздік ережелері түсіндірілетінін, жасанды интеллектті қандай оқу тапсырмаларында қолдануға болатынын, оқушының жеке деректерін қорғау жолдарын және академиялық адалдық талаптарын бірізді қолданса, тәрбие мен оқыту нәтижесі тиімді болады. Әр мұғалім әртүрлі талап қойған жағдайда бала үшін цифрлық мінез-құлық нормалары түсініксіз болуы мүмкін. Сондықтан педагогикалық ұжымда цифрлық құралдарды пайдалану мәдениеті жөнінде тәжірибе алмасу маңызды.
Сондай-ақ бастауыш сынып оқушыларын жасанды интеллектпен таныстыру барысында технологияның адам еңбегін толық алмастыратын құбылыс ретінде көрсетілмеуі қажет. Бала технологияның белгілі бір әрекеттерді жылдам орындауға көмектесетінін, бірақ адамға тән мейірімділік, жауапкершілік, ар-ұят, өмірлік тәжірибе, эмоционалдық түсіністік және моральдық таңдау сияқты қасиеттердің маңызын түсінуі керек. Бұл мәселе әсіресе бастауыш мектептегі тәрбие жұмыстарымен өзара байланысты. Мұғалім «Компьютер жақсы дос бола ала ма?», «Жасанды интеллект адамның сезімін толық түсіне ала ма?», «Маңызды шешімді кім қабылдауы керек?» сияқты жас ерекшелігіне сәйкес сұрақтар арқылы оқушыларды ойландыруына болады. Мұндай әңгімелер технологияны адамнан жоғары қою немесе одан қорқу көзқарасын емес, саналы әрі тепе-тең қатынасты қалыптастырады.
Бастауыш білім беруде жасанды интеллектті қолданудың нәтижелілігі оның қаншалықты жиі қолданылғанымен өлшенбеуі керек. Педагог үшін негізгі көрсеткіш – оқушының білім сапасы, танымдық белсенділігі, шығармашылығы және дербес ойлау қабілеті. Кейбір сабақтарда жасанды интеллект құралын пайдалану өте пайдалы болса, басқа сабақта дәстүрлі тәжірибе, кітаппен жұмыс, қолмен жазу немесе тікелей пікірталас анағұрлым тиімді болуы мүмкін. Сондықтан цифрлық технология мен дәстүрлі оқыту тәсілдерінің үйлесімділігі сақталуы қажет. Бұл әсіресе бастауыш сыныпта маңызды, себебі баланың жазу, оқу, сөйлеу, қимыл-қозғалыс, әлеуметтік қарым-қатынас және практикалық әрекет дағдылары қатар дамуы тиіс.
Цифрлық сауаттылығы қалыптасқан оқушы құрылғыны қолдануды ғана емес, оны қашан қолдану және қашан қолданбау керектігін де түсінеді. Ал жасанды интеллект сауаттылығы қалыптасқан бала жасанды интеллекттен алынған жауаптың міндетті түрде дұрыс бола бермейтінін біледі, ақпаратты тексеруге тырысады, сұрақты нақты қояды, дайын жауапты көшіріп алудан гөрі оны өзінің оқу мақсатына сәйкес өңдейді. Сондықтан бұл екі бағыт бір-бірімен тығыз байланыста дамытылған жағдайда бастауыш мектеп оқушысының жаңа цифрлық қоғамдағы өмірге бейімделу мүмкіндігі артады.
Қорытындылай келе, бастауыш сыныпта цифрлық сауаттылық пен жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы баланың ақпараттық кеңістікпен қарым-қатынасын ерте жастан дұрыс бағыттауды талап етеді. Бастауыш мектеп оқушысы цифрлық құрылғыны техникалық тұрғыдан қолданумен қатар, ақпаратты іздеу, таңдау, салыстыру, тексеру және қауіпсіз пайдалану дағдыларын меңгеруі тиіс. Ал жасанды интеллект сауаттылығы оқушыға жаңа технологияның мүмкіндігі мен шектеуін түсінуге, оның нәтижесін сын тұрғысынан бағалауға және оны жауапкершілікпен қолдануға мүмкіндік береді.
Бұл міндетті жүзеге асыруда мұғалім шешуші рөл атқарады. Педагог цифрлық және жасанды интеллект құралдарын сабақтың мақсатына сай таңдап, оқушының жас ерекшелігін, қауіпсіздігін, дербес ойлауын және шығармашылық белсенділігін ескеруі қажет. Жасанды интеллект оқушының орнына тапсырманы орындаушы емес, сұрақ қоюға, ізденуге, салыстыруға және жаңа идея жасауға көмектесетін құрал ретінде қолданылғанда ғана оның білімдік маңызы артады. Сонымен қатар цифрлық этика, жеке деректерді қорғау, авторлық құқық, академиялық адалдық және ақпараттың шынайылығын тексеру дағдылары оқу үдерісінің тұрақты құрамдас бөлігі болуы тиіс.
Мектеп пен отбасының өзара ынтымақтастығы, педагогтердің кәсіби дамуы, қауіпсіз цифрлық орта және оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылған тәжірибелік жұмыстар осы бағыттағы жұмыстың нәтижелілігін қамтамасыз етеді. Бастауыш мектептің мақсаты баланы барлық технологияны пайдалануға үйрету емес, кез келген жаңа технологиямен саналы, қауіпсіз, сыни және жауапты әрекет ете алатын тұлға ретінде қалыптастыру болып табылады. Осындай білім мен дағдыларды ерте кезеңнен меңгерген оқушы болашақта өзгермелі цифрлық ортаға бейімделіп қана қоймай, технологияны өз білімін, шығармашылығын және тұлғалық дамуын жетілдіру үшін орынды пайдалана алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. AI and Education: Guidance for Policy-makers. Paris: UNESCO, 2021.
- UNICEF. Policy Guidance on AI for Children. New York: UNICEF, 2021.
- European Commission, Joint Research Centre. Vuorikari R., Kluzer S., Punie Y. DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for Citizens. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2022.
- OECD. Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. Paris: OECD Publishing, 2023.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. B. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. London: Pearson, 2016.
- Ng D. T. K., Leung J. K. L., Chu S. K. W., Qiao M. S. AI literacy: Definition, teaching, evaluation and ethical issues // Proceedings of the Association for Information Science and Technology. 2021.
- Redecker C. European Framework for the Digital Competence of Educators: DigCompEdu. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2017.
- UNICEF. The State of the World’s Children 2017: Children in a Digital World. New York: UNICEF, 2017.