Аннотация. Мектепке дейінгі кезең – баланың қоршаған ортаны белсенді танып, алғашқы әлеуметтік тәжірибе жинақтайтын, ойлау, сөйлеу, есте сақтау, зейін, қиял және шығармашылық қабілеттері қарқынды қалыптасатын маңызды жас кезеңі. Осы уақытта баланың табиғи қызығушылығын қолдау, сұрақ қоюға, бақылауға, салыстыруға, тәжірибе жасауға және өздігінен шешім қабылдауға мүмкіндік беру оның кейінгі оқу әрекетінің негізін қалайды. Мектеп жасына дейінгі бала үшін мұндай әрекетті ұйымдастырудың ең табиғи және нәтижелі құралы – ойын. Ойын барысында бала білімді дайын күйінде қабылдамай, әрекет ету, зерттеу, қарым-қатынас жасау және проблемалық жағдаяттарды шешу арқылы меңгереді. Мақалада мектепке дейінгі жастағы балалардың танымдық белсенділігін ойын арқылы дамытудың педагогикалық маңызы қарастырылып, дидактикалық, сюжеттік-рөлдік, қимылды, логикалық, сенсорлық, зерттеушілік және шығармашылық ойындарды ұйымдастырудың тиімді жолдары сипатталады. Сонымен қатар тәрбиешінің рөлі, дамытушы ортаны ұйымдастыру, жеке ерекшеліктерді ескеру, ата-анамен ынтымақтастық және ойын нәтижесін бақылау мәселелеріне назар аударылады.
Кілт сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, танымдық белсенділік, ойын әрекеті, дидактикалық ойын, зерттеушілік әрекет, логикалық ойлау, шығармашылық қабілет, баланың дамуы, дамытушы орта, тәрбиеші.
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – қоршаған әлемге қызығушылық танытатын, өздігінен әрекет етуге ұмтылатын, сұрақ қоя алатын және қарапайым мәселелердің шешімін іздейтін белсенді баланы тәрбиелеу. Баланың кейінгі білім алу жетістігі тек оның мектепке барғанға дейін қанша әріп, сан немесе тақпақ жаттағанымен анықталмайды. Одан да маңыздысы – жаңа нәрсені білуге деген қызығушылығының болуы, тыңдай және бақылай білуі, салыстыруы, есте сақтауы, өз ойын жеткізуі, бастаған ісін аяқтауға талпынуы және қиындық туындағанда шешім іздей білуі. Осы қасиеттердің жиынтығы баланың танымдық белсенділігінің қалыптасуымен тығыз байланысты.
Танымдық белсенділік – баланың қоршаған ортаны танып-білуге бағытталған ішкі қызығушылығы мен нақты әрекетінің бірлігі. Ол «Бұл не?», «Неге?», «Қалай?», «Егер осылай жасасақ не болады?» деген қарапайым сұрақтардан басталады. Бала затты қолына алып көреді, салыстырады, құрастырады, бұзады, қайта жинайды, бақылау жүргізеді, үлкендердің әрекетін қайталайды. Осындай қарапайым әрекеттердің әрқайсысында таным үдерісі жүреді. Сондықтан мектепке дейінгі білім беруде баланың қызығушылығын шектемей, керісінше оны жүйелі түрде қолдап отыру қажет.
Мектеп жасына дейінгі бала үшін қоршаған ортаны танып-білудің негізгі жолдарының бірі – ойын. Ойын баланың табиғи қажеттілігі болғандықтан, ол ойын кезінде өзін еркін сезінеді, белсенді әрекет етеді және тапсырманы мәжбүрлік ретінде қабылдамайды. Егер тәрбиеші білімдік міндетті ойын мазмұнына дұрыс кіріктірсе, бала белгілі бір ұғымды меңгеріп жатқанын байқамай-ақ үйренеді. Мысалы, ойыншықтарды түсіне қарай топтастыру арқылы түстерді ажыратады, көлеміне қарай орналастыру арқылы «үлкен – кіші» ұғымдарын меңгереді, дүкен ойынында санауды қолданады, құрылыс ойынында кеңістіктік түсініктерін дамытады, ал жұмбақ шешу кезінде ойлау мен сөздік қорын жетілдіреді.
Ойынның маңызды ерекшелігі – баланың білімді дайын күйінде қабылдамай, әрекет арқылы меңгеруі. Тәрбиеші «қызыл түсті тап» деп жай ғана сұраудың орнына «Қызыл түсті заттарды себетке жинайық» деген ойындық міндет ұсына алады. «Беске дейін сана» деген тапсырманы «Қуыршақтың туған күніне бес алма дайындайық» деп ұйымдастыруға болады. Екі жағдайда да оқу мақсаты сақталады, бірақ ойындық жағдаят баланың қызығушылығын арттырады. Осыдан ойын мен оқу әрекетінің мектепке дейінгі кезеңде бір-біріне қарама-қарсы емес, керісінше өзара толықтыратын үдерістер екенін көруге болады.
Танымдық белсенділікті дамытуда дидактикалық ойындардың орны ерекше. Дидактикалық ойын белгілі бір білімдік мақсатқа бағытталғанымен, бала үшін қызықты ойын формасында ұсынылады. «Артығын тап», «Не өзгерді?», «Жұбын тап», «Кім қайда тұрады?», «Сипаттамасы бойынша тап», «Қайсысы жоғалды?», «Не үшін қажет?» сияқты ойындар баланың зейінін, есте сақтауын, салыстыру және топтастыру қабілетін дамытуға көмектеседі. Мысалы, тәрбиеші үстелге алма, алмұрт, сәбіз және өрік суреттерін қойып, «Қайсысы артық?» деп сұрайды. Бала сәбіздің көкөніс екенін анықтап қана қоймай, өзінің шешімін түсіндіруге үйренеді. Осылайша қарапайым ойын логикалық ойлау мен байланыстырып сөйлеуді қатар дамытады.
«Не өзгерді?» ойынында тәрбиеші бірнеше затты балаларға көрсетеді. Балалар олардың орналасуын есте сақтайды, кейін көздерін жұмады. Тәрбиеші бір затты алып тастайды немесе орнын өзгертеді. Балалар өзгерісті анықтайды. Бұл ойын көру арқылы есте сақтау, зейін тұрақтылығы мен байқағыштықты жетілдіреді. Ойынды біртіндеп күрделендіруге болады: бастапқыда үш-төрт зат қолданылса, кейін олардың саны көбейтіледі немесе бірден бірнеше өзгеріс енгізіледі.
Сенсорлық ойындар кіші жастағы балалар үшін өте маңызды. Балалар заттардың түсін, пішінін, көлемін, салмағын, қаттылығын, жұмсақтығын және басқа қасиеттерін сезім мүшелері арқылы таниды. «Сиқырлы қапшық» ойынында бала қапшықтың ішіндегі затты көрмей, қолымен сипап анықтайды. Ол заттың пішіні мен құрылымын сипаттап, болжам жасайды. «Түсті тап», «Пішінін анықта», «Үлкенінен кішісіне орналастыр» сияқты ойындар сенсорлық эталондардың қалыптасуына ықпал етеді.
Логикалық ойындар мектепке дейінгі жастағы балалардың ойлау операцияларын дамытуда пайдалы. Мұндай ойындарда бала салыстырады, сәйкестендіреді, реттілікті анықтайды, себеп-салдарлық байланысты табады. Мысалы, «Заңдылықты жалғастыр» ойынында қызыл және көк текшелер белгілі бір ретпен орналастырылады: қызыл – көк – қызыл – көк. Бала келесі текшенің түсін анықтайды. Кейін заңдылық күрделенеді: қызыл – қызыл – көк – қызыл – қызыл – көк. Осы қарапайым әрекет болашақ математикалық ойлаудың алғашқы негіздерін қалыптастырады.
Баланың танымдық қызығушылығын арттырудың тағы бір тиімді жолы – проблемалық ойын жағдаяттарын ұйымдастыру. Тәрбиеші балаға бірден дайын жауап бермей, шешуді қажет ететін мәселе ұсынады. Мысалы: «Қуыршақ өзеннің арғы бетіне қалай өтеді?», «Мына биік мұнараны құлатпай қалай тұрғызуға болады?», «Екі ойыншыққа бірдей мөлшерде текшені қалай бөлеміз?», «Мұзды тезірек қалай ерітуге болады?» Осындай сұрақтар балаға ойлануға, бірнеше шешім ұсынуға және тәжірибе жасауға мүмкіндік береді.
Тәрбиеші баланың жауабын бірден «дұрыс» немесе «қате» деп бағалауға асықпағаны жөн. «Неге олай ойлайсың?», «Тағы қандай жолы болуы мүмкін?», «Тексеріп көрсек қалай болады?», «Егер басқаша жасасақ не өзгереді?» деген сұрақтар баланың ойлауын жалғастырады. Танымдық белсенділік дәл осындай жағдайда дамиды, өйткені бала дайын жауапты жаттамайды, оны іздеуге қатысады.
Зерттеушілік ойындар мектеп жасына дейінгі баланың табиғи қызығушылығына негізделеді. Су, құм, ауа, жарық, магнит, өсімдік, тас және басқа қауіпсіз материалдармен жүргізілетін қарапайым тәжірибелер балаларға ерекше қызық. Мысалы, «Бата ма, батпай ма?» ойынында балалар суға әртүрлі заттарды салып, қайсысының бататынын алдын ала болжайды. Алдымен әр бала өз болжамын айтады, содан кейін тәжірибе арқылы тексереді. Соңында қандай заттардың батқанын және қандай заттардың су бетінде қалғанын салыстырады.
«Мұз қай жерде тез ериді?» тәжірибелік ойынында бір мұз бөлме ішінде, екіншісі жылы жерге қойылады. Балалар өзгерісті бақылайды және өз қорытындыларын айтады. «Магнит нені тартады?» ойынында әртүрлі материалдар тексеріледі. Мұндай жұмыстарда күрделі ғылыми анықтамаларды үйрету міндетті емес. Ең маңыздысы – баланың «болжам жасау – әрекет ету – бақылау – салыстыру – қорытынды айту» тізбегін тәжірибеде сезінуі.
Құрастыру ойындары да танымдық дамудың қуатты құралы болып табылады. Текшелер, конструкторлар, мозаика және табиғи материалдар арқылы бала өз идеясын нақты өнімге айналдырады. «Ең биік мұнара тұрғыз», «Ойыншық машинаға көпір жаса», «Жануарларға үй құрастыр» сияқты тапсырмалар кеңістіктік ойлау, жоспарлау, салыстыру және мәселені шешу қабілеттерін дамытады. Егер алғашқы құрылым құлап қалса, бала басқа тәсілді байқап көреді. Мұндай шағын сәтсіздіктің өзі маңызды танымдық тәжірибе болып табылады.
Сюжеттік-рөлдік ойындар көбіне әлеуметтік дағдылармен байланыстырылғанымен, олар танымдық белсенділікті дамытуда да маңызды. «Дүкен», «Аурухана», «Асхана», «Мектеп», «Саяхат», «Құрылысшы», «Пошта» сияқты ойындарда балалар қоршаған ортадағы адамдардың қызметі туралы білімдерін қолданады. «Дүкен» ойынында тауарларды топтастырады, санайды, таңдайды және салыстырады. «Аурухана» ойынында адам ағзасы мен денсаулық туралы түсініктерін қолданады. «Саяхат» ойынында көлік, бағыт, ауа райы және географиялық түсініктер іске қосылады. Сонымен бірге бала сұрақ қояды, келіседі, өз рөлін жоспарлайды және басқа балалардың әрекетіне жауап береді.
Қимылды ойындарды да танымдық тапсырмалармен байланыстыруға болады. Мысалы, тәрбиеші еденге түрлі геометриялық пішіндерді орналастырып, «Қызыл шеңберге бар», «Үшбұрыштың қасына тұр», «Екі қадам алға, бір қадам оңға жүр» деген тапсырмалар береді. Бала қозғалыс арқылы түс, пішін, сан және кеңістік ұғымдарын меңгереді. Бұл әсіресе ұзақ уақыт бір орында отыру қиын болатын мектеп жасына дейінгі балалар үшін тиімді.
Тіл дамытуға арналған ойындар танымдық белсенділікпен тікелей байланысты. Бала қоршаған ортаны таныған сайын оны сөз арқылы сипаттауды үйренеді. «Сипаттамасы бойынша тап», «Сөйлемді аяқта», «Керісінше айт», «Бір сөзбен ата», «Сурет бойынша әңгіме құрастыр», «Ертегіні жалғастыр» ойындары сөздік қорды, байланыстырып сөйлеуді және қиялды дамытады. Мысалы, тәрбиеші «Ол домалақ, қызыл немесе жасыл болады, ағашта өседі» деп сипаттайды. Бала «алма» деп жауап береді. Кейін сипаттаушы рөлін баланың өзі атқарады. Бұл кезеңде оның ойындағы негізгі белгіні таңдап, сөзбен жеткізу қабілеті дамиды.
Ертегіні ойынмен ұштастырудың мүмкіндігі мол. Тәрбиеші ертегіні белгілі бір жерінде тоқтатып: «Сен кейіпкердің орнында болсаң не істер едің?», «Оқиға ары қарай қалай жалғасуы мүмкін?» деп сұрай алады. Балалардың жауаптары әртүрлі болуы мүмкін және дәл осы әртүрлілік шығармашылық ойлауды қолдайды. Кейін балалар өз нұсқаларын қуыршақ театры немесе рөлдік ойын арқылы көрсете алады.
Ұлттық ойындардың тәрбиелік және танымдық мүмкіндігі де ерекше. Асықпен түстерді ажырату, санау, топтау, салыстыру тапсырмаларын ұйымдастыруға болады. «Тақия тастамақ», «Орамал тастау» сияқты ойындар зейін, жылдам әрекет ету және әлеуметтік қарым-қатынасты дамытады. Ұлттық ойындарды қолдану арқылы бала тек белгілі бір дағдыны меңгеріп қоймай, халық мәдениетінің элементтерімен табиғи түрде танысады. Осылайша танымдық даму мен ұлттық тәрбие өзара ұштасады.
Шығармашылық ойындар баланың қиялы мен дербес шешім қабылдауын дамытуға бағытталады. Тәрбиеші барлық әрекетті алдын ала көрсетіп бермей, ашық тапсырма ұсынады: «Осы заттардан ерекше үй жаса», «Бұл суретті қалай жалғастырар едің?», «Егер жануарлар сөйлей алса, не айтар еді?», «Жаңа ойын ойлап тап». Мұнда бір ғана дұрыс жауап болмайды. Бала өз идеясын ұсынады, жүзеге асырады және түсіндіреді. Мұндай еркіндік шығармашылық бастаманы күшейтеді.
Ойын арқылы оқытуда тәрбиешінің рөлі өте маңызды. Ол ойынның сыртқы бақылаушысы ғана емес, баланың танымдық әрекетін ұйымдастырушы және қолдаушы тұлға. Тәрбиеші баланың орнына тапсырманы орындамауы, әр қадамын көрсетіп бермеуі керек. Оның міндеті – қызықты жағдай жасау, қажетті материал ұсыну, ойландыратын сұрақ қою және балаға өздігінен әрекет етуге жеткілікті уақыт беру.
Кей жағдайда ересектер баланың жауабын ұзақ күтпей, жауапты өздері айтып қояды. Бұл сабақ уақытын үнемдеуі мүмкін, бірақ баланың ойлауына мүмкіндік бермейді. Сұрақ қойылғаннан кейін бірнеше секунд күту, баланың ойын аяқтауына жағдай жасау маңызды. Егер жауап қате болса да, «Тағы ойланып көрейік», «Қалай тексеруге болады?» деп әрекетті жалғастыруға болады.
Тәрбиеші балалардың жеке ерекшеліктерін де ескеруі тиіс. Бір бала тапсырманы жылдам орындаса, екіншісіне көбірек уақыт немесе көрнекілік қажет болуы мүмкін. Бір бала топтық ойында белсенді болса, екіншісі жеке әрекетте өзін сенімді сезінеді. Сондықтан бір мақсатқа бағытталған тапсырмалардың бірнеше нұсқасын ұсынған тиімді. Мысалы, бір бала төрт затты топтастырса, дайын бала сегіз затпен жұмыс істейді және өзінің топтастыру себебін түсіндіреді.
Дамытушы ортаның дұрыс ұйымдастырылуы баланың танымдық белсенділігіне тікелей әсер етеді. Баланың қолы жететін жерде конструкторлар, пазлдар, кітаптар, суреттер, табиғи материалдар, санауға арналған заттар, қауіпсіз тәжірибе материалдары, үстел ойындары және шығармашылық құралдар болғаны пайдалы. Материалдар баланың өздігінен таңдау жасауына мүмкіндік беретіндей орналастырылуы керек. Ойын ортасы үнемі бір қалыпта қалмай, балалардың қызығушылығы мен өтілетін тақырыпқа сәйкес жаңартылып отырғаны дұрыс.
Сонымен бірге көп ойыншықтың болуы міндетті түрде жақсы дамытушы орта деген сөз емес. Кейде қарапайым қорап, қағаз, тас, таяқша, қақпақ, текше немесе табиғи материал дайын электрондық ойыншыққа қарағанда баланың қиялын көбірек дамытады. Өйткені ашық сипаттағы материалды бала әртүрлі мақсатта қолдана алады. Бүгін қорап үй болса, ертең көлік, дүкен немесе ғарыш кемесіне айналуы мүмкін.
Баланың танымдық белсенділігін дамытуда күнделікті өмірлік жағдаяттарды да ойынға айналдыруға болады. Серуен кезінде «Бүгін қандай өзгеріс байқадың?», «Қай ағаш биігірек?», «Қанша қызыл көлік көрдік?», «Желдің бар екенін қалай білеміз?» деген сұрақтар қоюға болады. Ас ішу алдында ыдыстарды санау, ойыншықтарды жинағанда түсі мен түріне қарай топтау, киіну кезінде ауа райына сәйкес киімді таңдау да танымдық тапсырмаға айналады. Бұл баланың алған білімін нақты өмірде қолдануына көмектеседі.
Табиғатпен танысу ойындары байқағыштықты қалыптастырады. «Табиғат детективі» ойынында балалар серуен кезінде белгілі бір белгілерді іздейді: сары жапырақ, тегіс тас, ұзын бұтақ, құстың дауысы, ерекше бұлт. Табылған нысандар туралы сұрақтар қойылады. Бала табиғатты жай бақылап қана қоймай, оның ерекшеліктеріне назар аударуды үйренеді.
Танымдық ойындарды ұйымдастыруда балалардың эмоционалдық жағдайын ескеру қажет. Егер ойын үнемі жарыс түрінде өтіп, тек жылдам жауап берген бала жеңімпаз атанса, кейбір балалар өз мүмкіндігіне сенімсіз болуы мүмкін. Сондықтан топтық мақсатқа негізделген ойындарды да жиі қолданған жөн. Мысалы, барлық балалар бірігіп жұмбақтарды шешіп, жоғалған кейіпкерге жол табады немесе ортақ құрылыс жасайды. Мұндай әрекет танымдық белсенділікпен бірге ынтымақтастықты дамытады.
Қателесу мүмкіндігі ойынның табиғи бөлігі болуы тиіс. Бала мұнара тұрғызғанда оның құлауы, пазл бөлігін қате қоюы немесе болжамының тәжірибеде расталмауы сәтсіздік емес. Бұл – жаңа ақпарат. Тәрбиеші «Неге бұлай болды?», «Келесіде нені өзгертуге болады?» деп сұраса, қате зерттеу мүмкіндігіне айналады. Осындай көзқарас баланың қиындықтан қорықпауына және қайта әрекет жасауына ықпал етеді.
Ойын нәтижесін бағалауда мектептегідей баға қою қажет емес. Тәрбиеші жүйелі бақылау арқылы баланың даму динамикасын анықтай алады. Ол баланың тапсырмаға қызығушылық танытуын, сұрақ қоюын, өздігінен әрекет етуін, салыстыруын, топтастыруын, есте сақтауын, шешім ұсынуын, пікірін сөзбен жеткізуін бақылайды. Нәтижені қысқа бақылау жазбалары арқылы белгілеп отыру кейінгі жұмысты жоспарлауға көмектеседі.
Мысалы, бастапқы кезеңде бала ойын тапсырмасын тек тәрбиешінің көмегімен орындаса, уақыт өте келе оны өздігінен орындай бастайды. Бұрын заттарды бір белгісі бойынша ғана топтастырса, кейін бірнеше белгісін салыстырады. Бұрын сұраққа бір сөзбен жауап берсе, кейін шешімін түсіндіреді. Осындай өзгерістер танымдық белсенділіктің дамуын көрсетеді.
Ата-анамен ынтымақтастық та маңызды. Кейбір ата-аналар мектепке дайындықты тек әріп пен санды ерте үйретумен байланыстыруы мүмкін. Тәрбиеші ойынның баланың дамуы үшін маңызын түсіндіріп, үй жағдайында қолдануға болатын қарапайым ойындарды ұсына алады. «Үйден дөңгелек пішінді бес зат тап», «Асүйдегі заттарды неден жасалғанына қарай ажырат», «Серуен кезінде үш түрлі жапырақ тап», «Бүгін көрген қызықты нәрсең туралы әңгіме құрастыр» сияқты тапсырмалар арнайы құралды қажет етпейді.
Отбасылық үстел ойындары, пазл құрастыру, бірге кітап оқу, жұмбақ шешу, құрылыс жасау, табиғатты бақылау және қарапайым тәжірибелер жүргізу баланың танымдық дамуына жақсы әсер етеді. Ең маңыздысы – ата-ананың баланың сұрағына қызығушылықпен жауап беруі және кейде «Мен де білмеймін, бірге анықтайық» деп ізденуге шақыруы. Бұл балаға білмеудің ұят емес екенін, керісінше жаңа білім алудың бастамасы екенін көрсетеді.
Қазіргі цифрлық ортада электрондық ресурстарды да орынды пайдалануға болады. Интерактивті суреттер, қысқа танымдық бейнематериалдар немесе қарапайым цифрлық ойындар кейбір тақырыпты көрнекі түсіндіруге көмектеседі. Бірақ мектепке дейінгі кезеңде цифрлық құрал баланың затпен тікелей әрекетін, қозғалысын, табиғатты бақылауын және адамдармен қарым-қатынасын алмастырмауы керек. Экраннан түстерді сәйкестендіру пайдалы болуы мүмкін, бірақ нақты текшелерді қолмен топтастыру балаға сенсорлық және қимылдық тәжірибе береді. Сондықтан цифрлық құралдар негізгі ойын әрекетін толықтыратын шектеулі көмекші ретінде қарастырылғаны дұрыс.
Танымдық белсенділікті дамыту үшін тәрбиеші әр ойынды міндетті түрде күрделі ұйымдастыруы қажет емес. Кейде бір ғана қызықты сұрақ жеткілікті. Мысалы, серуен кезінде «Көлеңке неге бізбен бірге қозғалады?» деген сұрақ қойылса, балалар оны бақылап, әртүрлі болжам айтады. Бөлмеде «Қай затты жел қозғалта алады?» деген сұрақтан шағын зерттеу ойыны басталуы мүмкін. Яғни танымдық белсенділіктің негізі қымбат құралда емес, баланы ойландыратын педагогикалық жағдаятта жатыр.
Мектепке дейінгі кезеңде ойын арқылы қалыптасқан танымдық белсенділік баланың мектепке дайындығына да оң ықпал етеді. Мектепке келгенде балаға тек белгілі бір білім қоры емес, тапсырманы тыңдау, сұрақты түсіну, назарын шоғырландыру, шешім іздеу, өз ойын айту, басқалармен әрекеттесу және жаңа білімге қызығушылық таныту қажет болады. Бұл дағдылардың барлығы сапалы ұйымдастырылған ойын барысында табиғи түрде дамиды.
Танымдық белсенді бала қоршаған ортаға бейжай қарамайды. Ол байқайды, сұрайды, салыстырады, тәжірибе жасайды, қателеседі, қайта байқап көреді және өзінің кішкентай жаңалығын ашады. Тәрбиешінің міндеті – осы табиғи ізденісті дайын жауаптармен тоқтатпай, дұрыс бағыттау. «Мынаны жаттап ал» дегеннен гөрі «Сен қалай ойлайсың?», «Қалай анықтай аламыз?», «Бірге байқап көрейік» деген сөздердің дамытушылық мүмкіндігі әлдеқайда жоғары.
Қорытындылай келе, мектепке дейінгі жастағы балалардың танымдық белсенділігін ойын арқылы дамыту – олардың жан-жақты қалыптасуына жағдай жасайтын маңызды педагогикалық бағыт. Ойын барысында бала қоршаған әлем туралы білім алып қана қоймай, салыстыруды, топтастыруды, есте сақтауды, бақылауды, болжам жасауды, шешім іздеуді және өз ойын жеткізуді үйренеді. Дидактикалық, сенсорлық, логикалық, зерттеушілік, сюжеттік-рөлдік, қимылды және шығармашылық ойындарды өзара үйлестіру танымдық әрекетті мазмұнды әрі қызықты етеді. Бұл үдерісте тәрбиеші дайын білім беруші емес, баланың ізденісін ұйымдастыратын, сұрақ қоюға ынталандыратын және дербес әрекетіне қолдау көрсететін тұлға болуы қажет. Баланың әр сұрағын танымға бастайтын мүмкіндік, әр қатесін тәжірибе, ал әр ойынын жаңа білімді өздігінен ашудың жолы ретінде қабылдау маңызды. Дұрыс ұйымдастырылған ойын мектепке дейінгі баланың табиғи қызығушылығын сақтап, оның зияткерлік, тілдік, әлеуметтік және шығармашылық дамуына ықпал етеді. Сондықтан мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуда ойын уақыт өткізудің қарапайым тәсілі емес, баланың танымдық белсенділігін қалыптастыратын негізгі педагогикалық құралдардың бірі ретінде қарастырылуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саласындағы нормативтік-әдістемелік құжаттары.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. Москва.
- Выготский Л.С. Мышление и речь. Москва.
- Эльконин Д.Б. Психология игры. Москва.
- Пиаже Ж. Речь и мышление ребенка.
- Монтессори М. Помоги мне сделать это самому.
- Ушинский К.Д. Человек как предмет воспитания.
- Смирнова Е.О. Детская психология. Москва.
- Мухина В.С. Возрастная психология: феноменология развития. Москва.
- Global Education Monitoring Report 2023: Technology in Education. Paris: UNESCO, 2023.