Аннотация. Мақалада дене шынықтыру сабақтарында оқушылардың физикалық сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық маңызы, негізгі бағыттары және тиімді әдіс-тәсілдері қарастырылады. Физикалық сауаттылық ұғымы оқушының қозғалыс дағдыларын меңгеруімен ғана шектелмей, дене белсенділігінің маңызын түсінуі, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауы, әртүрлі қозғалыс әрекеттеріне сенімді қатысуы және салауатты өмір салтын тұрақты әдетке айналдыру қабілеті ретінде сипатталады. Дене шынықтыру пәні мұғалімінің физикалық сауатты тұлға қалыптастырудағы рөлі, сабақтағы қауіпсіздік, мотивация, қозғалыс құзыреттілігі, өзін-өзі бағалау, жеке ерекшеліктерді ескеру және оқушылардың белсенділігін арттыру мәселелері талданады. Сонымен қатар сабақ мазмұнын оқушының күнделікті өмірімен байланыстыру, қимыл-қозғалыс тәжірибесін кеңейту, денсаулықты сақтау мәдениетін қалыптастыру және оқушылардың дене белсенділігіне тұрақты қызығушылығын дамыту жолдары ұсынылады.
Қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – дені сау, белсенді, өз мүмкіндігін дұрыс бағалайтын, салауатты өмір салтын саналы түрде ұстанатын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда дене шынықтыру пәнінің мектептегі орны ерекше. Бұл пән оқушының физикалық дамуына ғана емес, оның ерік-жігеріне, тәртібіне, жауапкершілігіне, өзіне деген сенімділігіне, қарым-қатынас мәдениетіне және денсаулыққа қатысты көзқарасына тікелей ықпал етеді. Сондықтан қазіргі дене шынықтыру сабағы тек белгілі бір жаттығуларды орындатумен, норматив қабылдаумен немесе спорттық ойындарды ұйымдастырумен шектелмеуі қажет. Оның басты нәтижелерінің бірі оқушының физикалық сауаттылығын қалыптастыру болуы тиіс.
Физикалық сауаттылық – адамның өмір бойы дене белсенділігіне қатысуға мүмкіндік беретін қозғалыстық, танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік қабілеттерінің бірлігі. Физикалық сауатты оқушы қимыл-қозғалысты дұрыс орындай алады, өз денесінің мүмкіндіктерін түсінеді, дене белсенділігінің денсаулыққа тигізетін пайдасын біледі, түрлі қозғалыс жағдайларында өзін сенімді ұстайды және белсенді өмір салтын сақтаудың қажеттілігін түсінеді. Бұл жерде басты назар спорттық нәтижеге ғана емес, адамның өмір бойы қозғалыс белсенділігін саналы түрде жалғастыруына аударылады.
Мектеп жағдайында физикалық сауаттылықты қалыптастыру дене шынықтыру сабағынан басталады. Себебі барлық бала кәсіби спортпен айналыспауы мүмкін, алайда әрбір оқушы денсаулығын сақтау үшін жеткілікті қозғалыс белсенділігінің маңызын білуі және оны күнделікті өмірінде қолдана алуы керек. Сабақта үйренген қарапайым жүгіру, секіру, лақтыру, тепе-теңдік сақтау, созылу, бағыт өзгерту, денені басқару сияқты қозғалыстар кейін спортта ғана емес, күнделікті өмірде де қажет болады.
Физикалық сауаттылықтың негізінде қозғалыс құзыреттілігі жатыр. Егер оқушы негізгі қозғалыстарды сенімді және дұрыс орындай алса, оның дене жаттығуларына қатысуға деген ынтасы да жоғары болады. Ал қозғалыс әрекеттерінде үнемі қиындық көретін бала бірте-бірте дене шынықтыру сабағынан қашқақтауы немесе өз мүмкіндігін төмен бағалай бастауы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушылардың барлығына бірдей талап қойып қана қоймай, олардың бастапқы физикалық дайындығын, қозғалыс тәжірибесін және жеке ерекшеліктерін ескеруі қажет.
Мысалы, секіруді үйрету кезінде барлық оқушыдан бірдей биіктікті немесе қашықтықты талап ету дұрыс нәтиже бермеуі мүмкін. Бір оқушы үшін қозғалыстың техникасын дұрыс игеру маңызды болса, екінші оқушы үшін батылдықты қалыптастыру, ал үшінші оқушы үшін нәтижені жақсарту басты міндет болуы мүмкін. Мұғалім осындай ерекшеліктерді байқап, оқушыға өзінің алдыңғы көрсеткішімен салыстыра отырып ілгерілеу мүмкіндігін берген жағдайда физикалық сауаттылықтың маңызды бөлігі – өзіндік сенімділік қалыптасады.
Физикалық сауаттылықты дамытуда сабақтағы психологиялық ахуалдың маңызы өте зор. Егер дене шынықтыру сабағы тек ең жылдам, ең мықты немесе ең епті оқушылардың жетістігін көрсететін ортаға айналса, кейбір балалар өздерін қолайсыз сезінуі мүмкін. Бұл олардың сабаққа деген қызығушылығын төмендетеді. Сондықтан мұғалім әр оқушының жетістігін оның жеке прогресімен бағалауға ұмтылуы қажет. Біреудің жылдамдығы артса, екіншісінің қозғалыс дәлдігі жақсаруы, үшіншісінің төзімділігі көтерілуі мүмкін. Осындай шағын жетістіктерді байқау және қолдау баланың өзін физикалық тұрғыдан қабілетті сезінуіне мүмкіндік береді.
Дене шынықтыру сабағында оқушының тек жаттығуды орындауы жеткіліксіз. Ол не үшін орындап жатқанын да түсінуі керек. Мысалы, қыздыру жаттығуларын орындатқанда мұғалім бұл жаттығулардың ағзаны алдағы жүктемеге дайындайтынын, бұлшықетті қыздыратынын және жарақат алу қаупін төмендететінін түсіндіруі қажет. Жүгіру жаттығулары кезінде олардың жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйесіне әсерін қарапайым тілмен түсіндіруге болады. Созылу жаттығуларының икемділікті дамытуға көмектесетінін, ал күш жаттығулары бұлшықет жүйесін нығайтатынын айтқан тиімді.
Мұндай түсіндірулер арқылы дене шынықтыру сабағы оқушы үшін саналы әрекетке айналады. Ол жаттығуды тек мұғалімнің тапсырмасы болғандықтан емес, оның қандай пайдасы бар екенін түсініп орындайды. Бұл – физикалық сауаттылықтың маңызды көрсеткіші. Өйткені мектеп аяқталғаннан кейін адамның жанында үнемі жаттығу жасататын мұғалім болмайды. Сондықтан оқушы өз денсаулығына пайдалы әрекеттерді өздігінен таңдай алатын деңгейге жетуі қажет.
Физикалық сауаттылықты қалыптастырудың келесі маңызды бағыты – оқушылардың қозғалыс тәжірибесін кеңейту. Егер сабақтар үнемі бір үлгіде өтсе, оқушылардың қызығушылығы біртіндеп төмендеуі мүмкін. Сондықтан дене шынықтыру пәнінің мұғалімі жүгіру, гимнастика, жеңіл атлетика, қозғалыс ойындары, спорттық ойындар, эстафеталар, тепе-теңдік тапсырмалары, күш пен икемділікті дамыту жаттығулары сияқты әртүрлі қозғалыс формаларын қолдануы керек.
Қозғалыс тәжірибесінің көптүрлі болуы оқушының әртүрлі жағдайға бейімделуіне мүмкіндік береді. Мысалы, футбол немесе баскетбол кезінде бала тек доппен жұмыс істеуді үйренбейді. Ол қозғалыс бағытын өзгертеді, кеңістікті бағалайды, жылдам шешім қабылдайды, серіктестерімен әрекеттеседі. Гимнастикалық жаттығулар денені бақылауға, үйлесімділік пен тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Жеңіл атлетикалық жаттығулар жылдамдықты, төзімділікті, күшті дамытады. Эстафеталар қозғалыс дағдыларын командалық әрекетпен байланыстырады.
Оқушы үшін дене шынықтыру сабағының қызықты болуы да маңызды. Қызығушылықсыз тұрақты дене белсенділігін қалыптастыру қиын. Осыған байланысты сабақта ойын әдісін тиімді қолдануға болады. Қозғалыс ойындары балалардың табиғи белсенділік қажеттілігіне сай келеді және бір мезгілде бірнеше дене сапасын дамытуға мүмкіндік береді. Ойын барысында оқушы жүгіреді, бұрылады, секіреді, тепе-теңдік сақтайды, қарсыластың әрекетін бақылайды және шешім қабылдайды.
Ойын әдісінің тағы бір артықшылығы – эмоциялық белсенділікті арттыруы. Оқушы кейде бір жаттығуды бірнеше рет қайталауға қызықпауы мүмкін, ал сол қозғалысты ойынның бір элементі ретінде бірнеше мәрте қуана орындайды. Бірақ мұғалім ойынның тек көңіл көтеру құралы емес екенін ескеруі тиіс. Әр ойынның нақты педагогикалық мақсаты болғаны дұрыс. Бір ойын жылдамдықты дамытуға, екіншісі реакцияны жетілдіруге, үшіншісі командалық өзара әрекетке бағытталуы мүмкін.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыру үшін оқушыларға қозғалыс әрекеттерін саналы талдауды да үйрету қажет. Мысалы, белгілі бір жаттығуды орындағаннан кейін «Қай тұсы қиын болды?», «Қозғалысты дұрысырақ орындау үшін не өзгерту керек?», «Дене қалпы қандай болуы тиіс?» деген сұрақтар қойылуы мүмкін. Осы арқылы оқушы өз қозғалысын сырттай бағалауға және түзетуге үйренеді.
Өзін-өзі бағалау әсіресе жоғары сыныптарда маңызды. Оқушы өз физикалық жағдайын, шаршау деңгейін, тыныс алуын, жүрек соғу жиілігін бақылауды үйренуі қажет. Мұндай білім оның дене жүктемесін қауіпсіз ұйымдастыруына көмектеседі. Мысалы, жүгіргеннен кейін тыныс алудың жиілеуі қалыпты құбылыс екенін, бірақ шамадан тыс әлсіздік немесе бас айналу кезінде жүктемені тоқтату қажеттігін оқушы білуі керек.
Қауіпсіздік мәдениеті де физикалық сауаттылықтың ажырамас бөлігі болып табылады. Дене шынықтыру пәнінде оқушы жаттығуды дұрыс орындауды ғана емес, өзін және өзгелерді жарақаттанудан қорғауды білуі тиіс. Сабақ алдында спорттық құралдардың дұрыс орналасуы, жаттығу кезінде арақашықтық сақтау, залда қозғалу тәртібі, доппен жұмыс істеу ережелері, гимнастикалық құралдарды қауіпсіз пайдалану сияқты талаптар жүйелі түрде түсіндіріліп отыруы қажет.
Қауіпсіздік ережелері тек мұғалімнің талабы ретінде емес, денсаулықты сақтау мәдениетінің элементі ретінде қабылдануы керек. Мысалы, оқушы жүгіру кезінде неге арақашықтық сақталатынын, секіру кезінде қону орнының бос болуы не үшін маңызды екенін, жаттығу кезінде дұрыс аяқкиімнің қандай рөл атқаратынын түсінсе, қауіпсіздікке саналы қарай бастайды.
Физикалық сауаттылықты дамытуда сабақтың құрылымы да маңызды. Сабақтың дайындық, негізгі және қорытынды бөліктері өзара логикалық байланыста болғаны жөн. Дайындық бөлімінде ағзаны жүктемеге әзірлеу, негізгі бөлімде жоспарланған қозғалыс дағдылары мен дене сапаларын дамыту, қорытынды бөлімде ағзаны біртіндеп тыныш күйге түсіру және нәтижені қысқаша талдау қажет.
Қорытынды бөлімді кейде мұғалімдер тек тыныс алу немесе созылу жаттығуларымен шектейді. Алайда физикалық сауаттылықты қалыптастыру тұрғысынан қысқа рефлексияның маңызы зор. Сабақ соңында «Бүгін қандай қозғалысты үйрендік?», «Қай жаттығу ағзаға көбірек күш түсірді?», «Қандай дағдыны келесі жолы жақсарту керек?» деген сұрақтар қоюға болады. Бұл оқушының сабақтағы іс-әрекетін саналы түрде қорытындылауына ықпал етеді.
Сонымен қатар физикалық сауаттылық оқушының дене белсенділігіне ішкі мотивациясын қалыптастырумен тікелей байланысты. Егер бала дене шынықтырумен тек баға алу үшін айналысса, мектептен кейін оның белсенділігі төмендеп кетуі ықтимал. Ал егер ол қозғалыстан жағымды эмоция алып, оның өз денсаулығы мен көңіл күйіне пайдалы екенін түсінсе, белсенді өмір салтын жалғастыру мүмкіндігі артады.
Мұғалім осы ішкі мотивацияны қолдауы керек. Бұл үшін тапсырмаларды шамадан тыс қиындатпау, табыс жағдайын жасау, таңдау мүмкіндігін беру, оқушылардың пікірін ескеру маңызды. Мысалы, кейбір сабақтарда оқушыларға бірнеше жаттығудың ішінен белгілі бірін таңдауға мүмкіндік беруге болады. Бір оқушы жүгіруді, екіншісі доппен жаттығуды, үшіншісі күш жаттығуларын қызықты көруі мүмкін. Мұндай таңдау оқушының өз дене белсенділігіне жауапкершілігін арттырады.
Дене шынықтыру пәнінің мұғалімі әр баланың физикалық қабілеті әртүрлі екенін де үнемі ескеруі керек. Бір оқушының табиғи жылдамдығы жоғары, екіншісінің икемділігі жақсы, үшіншісінің төзімділігі басым болуы мүмкін. Барлық баладан бірдей нәтиже күту кей жағдайда әділетсіздікке әкеледі. Сондықтан физикалық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының жеке дамуы басты назарда болуы тиіс.
Оқушылардың физикалық дайындығындағы айырмашылықтарға қарамастан, әр бала сабаққа толыққанды қатысуға мүмкіндік алуы қажет. Мұғалім тапсырмаларды күрделілік деңгейіне қарай өзгертіп, бір қозғалыстың жеңілдетілген және күрделендірілген нұсқаларын ұсына алады. Мысалы, күш жаттығуларында қайталау санын, қашықтықты немесе орындалу қарқынын өзгертуге болады. Бұл оқушыларға өз мүмкіндігіне сай жұмыс істеуге жағдай жасайды.
Осылайша дене шынықтыру сабағында физикалық сауаттылықты қалыптастыру оқушыны белгілі бір спорттық нормативке жеткізуден әлдеқайда кең міндетті қамтиды. Оның негізгі мақсаты – баланың қозғалысты дұрыс, қауіпсіз және сенімді орындауын, өзінің физикалық мүмкіндігін түсінуін, денсаулығына саналы жауапкершілікпен қарауын және дене белсенділігін өмірінің табиғи бөлігі ретінде қабылдауын қамтамасыз ету. Мұндай нәтижеге жетуде мұғалімнің кәсіби шеберлігі, сабақтың мазмұны, қолайлы психологиялық орта, оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру және қозғалыс әрекетін саналы ұйымдастыру шешуші рөл атқарады.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыру үдерісінде мұғалімнің оқушыға беретін кері байланысы да ерекше маңызға ие. Дене шынықтыру сабағында оқушының әрбір әрекеті көрнекі түрде байқалады, сондықтан мұғалімнің бір ауыз пікірі баланың өзіне деген сеніміне тікелей әсер етуі мүмкін. Егер кері байланыс тек қателерді көрсетуге құрылса, оқушы қозғалыс әрекеттерінен қорқып, белсенділігін төмендетуі ықтимал. Ал қолдау көрсететін, нақты әрі дамуға бағытталған кері байланыс оқушының алға ұмтылуына көмектеседі. Мысалы, «Сен бұл жаттығуды дұрыс орындамадың» деген жалпы пікірдің орнына «Қолдың сермелуін сәл күшейтсең, секіруің нәтижелі болады» деген нақты ұсыныс тиімдірек.
Оқушының физикалық сауаттылығын қалыптастыруда салыстырмалы бағалау емес, оның жеке ілгерілеуін бақылау маңызды. Бір сыныптағы балалардың дене дайындығы, дене бітімі, қозғалыс тәжірибесі, денсаулық жағдайы бірдей болмайды. Сондықтан мұғалім әр оқушының бастапқы деңгейін ескеріп, оның алдыңғы көрсеткішімен салыстырғандағы жетістігін бағалауы қажет. Бұл тәсіл оқушыда әділдік сезімін қалыптастырып, өзін өзгелермен емес, өзінің кеше болған деңгейімен салыстыруға үйретеді.
Физикалық сауаттылық тек қозғалыс техникасымен шектелмейді. Ол оқушының өз денесін түсінуін, ағзаның жүктемеге қалай жауап беретінін байқауын, шаршау мен қалпына келу үдерістерін ажырата алуын да қамтиды. Мұғалім сабақ барысында оқушыларға жүрек соғу жиілігін қарапайым тәсілмен анықтау, тыныс алу жиілігін бақылау, жүктеме қарқынын сезіну секілді элементарлық дағдыларды үйрете алады. Мұндай білім оқушының денсаулыққа саналы қарауына негіз болады.
Мысалы, жүгіру тапсырмасынан кейін оқушылар өздерінің тыныс алуын бақылап, жүктеменің қандай деңгейде болғанын бағалай алады. Мұғалім оларға жеңіл, орташа және жоғары қарқынды жүктемелердің айырмашылығын түсіндіруі мүмкін. Бұл кезде оқушылар тек дене жаттығуын орындап қана қоймай, өз ағзасының реакциясын түсінуге дағдыланады. Осындай қарапайым өзіндік бақылау дағдылары болашақта өздігінен дене жаттығуларымен айналысқанда аса қажет болады.
Дене шынықтыру сабағында оқушының қозғалыс мәдениетін қалыптастыру да маңызды міндеттердің бірі. Қозғалыс мәдениеті дегеніміз – жаттығуды дұрыс, үйлесімді, қауіпсіз және мақсатқа сай орындау ғана емес, қозғалыс кезінде өзгені құрметтеу, кеңістікті дұрыс пайдалану, құрал-жабдықтарға ұқыпты қарау, серіктесіне кедергі келтірмеу сияқты әлеуметтік мінез-құлық нормаларын да қамтиды. Бұл қасиеттер командалық ойындарда айқын көрінеді.
Командалық спорт түрлері физикалық сауаттылықтың әлеуметтік құрамдасын дамытуға кең мүмкіндік береді. Футбол, волейбол, баскетбол, эстафеталық ойындар арқылы оқушылар тек техникалық дағдыларды ғана меңгермейді, сонымен бірге серіктесімен әрекеттесуді, ережені сақтауды, жеңіс пен жеңілісті дұрыс қабылдауды, ортақ нәтижеге үлес қосуды үйренеді. Мұғалім үшін командалық ойынның нәтижесінен гөрі, балалардың өзара әрекеті мен спорттық мәдениеті маңызды болуы тиіс.
Кейде сабақ барысында оқушылар жеңіске тым қатты ұмтылып, өзара дауласуы немесе әлсіз ойыншыларды шетке ысыруы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім тек тәртіп орнатумен шектелмей, спорттық этиканың мәнін түсіндіруі қажет. Нағыз спорттық мінез жеңіске жетуден ғана емес, қарсыласты сыйлаудан, әділ ойнаудан, ережені сақтаудан және серіктесіне қолдау көрсетуден көрінетінін көрсету маңызды. Осы арқылы дене шынықтыру сабағы оқушының тұлғалық қасиеттерін дамытатын ортаға айналады.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыруда ынтымақтастыққа негізделген тапсырмалар да тиімді. Мысалы, жұппен орындалатын жаттығуларда оқушылар бір-бірінің қозғалысын бақылап, қарапайым ұсыныстар бере алады. Топтық эстафеталарда әр оқушының үлесі маңызды болады. Мұндай тапсырмалар арқылы балалар бір-біріне сенуге, ортақ мақсатқа жұмыс істеуге, жауапкершілікті бөлісуге үйренеді.
Жұптық және топтық жұмысты ұйымдастырғанда мұғалім оқушыларды тек қабілетіне қарай бөлмей, олардың бір-бірінен үйренуіне жағдай жасағаны дұрыс. Жақсы дайындалған оқушы әлсіздеу оқушыға қозғалыс техникасын түсіндіре алады. Бұл әрекет біріншісінің көшбасшылық және түсіндіру дағдысын, екіншісінің сенімділігін арттырады. Дегенмен мұғалім мұндай өзара көмектің келемеждеу немесе үстемдік көрсетуге айналмауын қадағалауы қажет.
Оқушылардың физикалық сауаттылығын дамытуда ұлттық қозғалыс ойындарын қолдану да өте құнды. Қазақ халқының дәстүрлі ойындары балалардың қимыл-қозғалыс белсенділігін арттырып қана қоймай, ұлттық мәдениетке қызығушылығын күшейтеді. Асық ату, арқан тарту, ақсерек-көксерек, теңге ілуге бейімделген жаттығулар, түрлі эстафеталық ұлттық ойындар арқылы жылдамдық, ептілік, күш, дәлдік, тепе-теңдік сияқты қасиеттерді дамытуға болады.
Ұлттық ойындарды сабақ мазмұнына енгізу оқушының дене тәрбиесін мәдени және тәрбиелік мазмұнмен байытады. Мәселен, асық ату ойыны дәлдік пен көз мөлшерін дамытса, арқан тарту күш пен командалық бірлікті қалыптастырады. Қозғалысты ұлттық мазмұнмен үйлестіру оқушылардың сабаққа деген эмоциялық қызығушылығын арттырып, дене белсенділігін жағымды тәжірибемен байланыстырады.
Сонымен қатар заманауи педагогикалық технологияларды тиімді пайдалану физикалық сауаттылықты дамытуға ықпал етеді. Мысалы, станциялық әдіс арқылы оқушылар бірнеше жаттығуды кезекпен орындай алады. Бір станцияда тепе-теңдік, екіншісінде күш, үшіншісінде жылдамдық, төртіншісінде икемділікке арналған тапсырма беріледі. Мұндай ұйымдастыру сабақтың қарқынын сақтап, оқушының бос тұрып қалуын азайтады.
Станциялық әдістің тағы бір артықшылығы – тапсырмаларды жеке деңгейге бейімдеу мүмкіндігі. Бір жаттығудың жеңіл, орташа және күрделі нұсқасын ұсына отырып, мұғалім әр оқушыға қолжетімді деңгейден бастауға жағдай жасайды. Оқушы тапсырманы сәтті орындаған сайын келесі деңгейге өте алады. Бұл ішкі мотивацияны сақтап, жеке прогресті сезінуге мүмкіндік береді.
Қозғалыс тапсырмаларында проблемалық жағдаяттар ұсыну да физикалық сауаттылықты тереңдетеді. Мысалы, мұғалім оқушылардан допты белгілі бір кедергілер арқылы қалай жылдам жеткізуге болатынын ойластыруды сұрай алады. Немесе «Команда қарсыластың қорғанысын қалай айналып өте алады?» деген сұрақ арқылы тактикалық ойлауды дамытуға болады. Мұндай тапсырмалар қозғалыс пен ойлауды біріктіреді.
Физикалық сауатты оқушы тек қозғалысты қайталайтын орындаушы емес, жағдайды түсініп, дұрыс шешім қабылдай алатын тұлға болуы тиіс. Сондықтан спорттық ойындарда тактикалық сауаттылыққа да көңіл бөлу маңызды. Мәселен, баскетболда допты әрдайым себетке лақтыру ғана емес, бос аймақты көру, серіктесіне тиімді пас беру, қорғаныс позициясын таңдау сияқты шешімдерге үйрету қажет.
Дене шынықтыру сабақтарының өмірмен байланысы да физикалық сауаттылықты қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Оқушылар сабақта меңгерген жаттығуларын тек спорт залында ғана емес, күнделікті өмірде де қолдана алатынын түсінуі керек. Мұғалім таңертеңгілік жаттығудың, серуендеудің, баспалдақпен жүрудің, велосипед тебудің, белсенді ойындардың және ұзақ уақыт отырған кезде қозғалыс үзілістерін жасаудың денсаулыққа пайдасын түсіндіре алады.
Осы тұрғыдан үй тапсырмасының да форматын өзгертуге болады. Дене шынықтыру пәнінен үй тапсырмасы тек белгілі бір жаттығуларды қайталау емес, күнделікті қозғалыс белсенділігін бақылау, бір аптадағы белсенді уақытты белгілеу, отбасымен серуен ұйымдастыру немесе таңертеңгілік жаттығу кешенін құрастыру түрінде берілуі мүмкін. Мұндай тапсырмалар оқушының пәнді күнделікті өмірмен байланысты қабылдауына көмектеседі.
Физикалық белсенділікті күнделікті әдетке айналдыру үшін оқушыға оның психологиялық жағдайға да әсер ететінін түсіндіру маңызды. Қозғалыс адамның көңіл күйін жақсартуға, сергектігін арттыруға, стресс деңгейін төмендетуге көмектеседі. Мұғалім сабақ соңындағы рефлексияда оқушылардан жаттығуға дейінгі және кейінгі көңіл күйін салыстыруды сұрай алады. Бұл физикалық белсенділіктің эмоционалдық әсерін сезінуге жағдай жасайды.
Әсіресе жасөспірімдер арасында сыртқы келбетке байланысты алаңдаушылық жиі кездесетіндіктен, дене шынықтыру сабағында денені тек эстетикалық тұрғыдан бағаламау маңызды. Мұғалім күшті, икемді, төзімді болудың денсаулық пен функционалдық мүмкіндікке қатысты екенін түсіндіруі керек. Оқушыларды салмағы, бойы немесе дене бітімі бойынша салыстырудан аулақ болған дұрыс. Физикалық сауаттылықтың мақсаты – әр адамның өз денесін құрметтеп, оның мүмкіндіктерін дамытуы.
Инклюзивтілік принципі де маңызды. Әртүрлі физикалық мүмкіндігі бар оқушылар сабаққа барынша белсенді қатыса алуы қажет. Мұғалім тапсырмаларды бейімдеп, қозғалыс қарқынын, қайталау санын, құралдың салмағын, қашықтықты немесе ойын ережесін өзгерте алады. Мұндай бейімдеу оқушыны бөліп көрсету үшін емес, оның сабаққа толыққанды қатысуына жағдай жасау үшін қолданылуы тиіс.
Инклюзивті сабақта әр баланың жетістігін байқау маңызды. Кейбір оқушылар үшін белгілі бір қашықтықты жүгіріп өту үлкен жетістік болуы мүмкін, ал басқа оқушы үшін сол қашықтықтағы уақытын жақсарту маңызды. Мұғалім осы айырмашылықтарды ескерген жағдайда сабақта психологиялық қауіпсіздік пен өзара құрмет қалыптасады.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыруда ата-аналармен байланыс та пайдалы. Отбасындағы өмір салты баланың қозғалыс әдеттеріне айтарлықтай ықпал етеді. Егер ата-ана дене белсенділігіне оң көзқарас танытса, балада да белсенді өмір салтына қызығушылықтың қалыптасуы ықтимал. Мұғалім ата-аналарға үй жағдайында орындалатын қарапайым белсенділіктер туралы ұсыным беріп, баланы спорттық нәтижесі үшін емес, белсенділігі мен тұрақтылығы үшін қолдаудың маңызын түсіндіре алады.
Мектепішілік спорттық іс-шаралар да дене шынықтыру сабағында қалыптасқан сауаттылықты бекітуге көмектеседі. Спорттық мерекелер, эстафеталар, денсаулық күндері, жаяу серуендер, мектепішілік турнирлер оқушыларға әртүрлі қозғалыс жағдайында өз дағдыларын қолдануға мүмкіндік береді. Мұндай іс-шараларда барлық оқушыны қамтуға назар аудару маңызды. Егер үнемі тек үздік спортшылар қатысса, басқа балалар дене белсенділігін өзіне жат сала ретінде қабылдауы мүмкін.
Сондықтан жарыстық іс-шаралармен қатар қатысуға, ынтымақтастыққа және белсенділікке бағытталған форматтарды да қолдану қажет. Мысалы, «ең жылдам сынып» емес, «ең белсенді сынып», «ең ұйымшыл команда», «ең әділ ойын көрсеткен топ» сияқты номинациялар енгізуге болады. Бұл спорттық нәтижеден бөлек құндылықтарды да мойындауға мүмкіндік береді.
Мұғалімнің жеке үлгісі де оқушыларға әсер етеді. Дене шынықтыру пәнінің мұғалімі өзі белсенді өмір салтын ұстанып, қауіпсіздік пен денсаулыққа саналы қатынас үлгісін көрсеткен жағдайда оқушылар оның сөзін сенімді қабылдайды. Мұғалімнің жаттығуды дұрыс көрсетуі, спорттық мәдениетті сақтауы, оқушыларға құрметпен қарым-қатынас жасауы педагогикалық ықпалдың маңызды бөлігі саналады.
Дене шынықтыру сабағында цифрлық құралдарды да орынды пайдалануға болады. Мысалы, қозғалыс техникасын бейнетүсірілім арқылы талдау оқушыға өз әрекетін сырттан көруге мүмкіндік береді. Қарапайым қозғалысты орындағаннан кейін бейнежазбаны қарап, дене қалпын, қозғалыс бағытын, аяқ пен қолдың жұмысын салыстыруға болады. Бұл тәсіл әсіресе күрделі қозғалыстарды үйренуде тиімді.
Дегенмен цифрлық құралдарды қолдану қозғалыс белсенділігінің уақытын азайтпауға тиіс. Дене шынықтыру сабағының негізгі құндылығы – оқушының нақты қозғалыста болуы. Сондықтан технология тек кері байланыс, өзіндік талдау немесе ақпаратты түсіндіру құралы ретінде қысқа әрі мақсатты қолданылғаны дұрыс.
Физикалық сауаттылықты дамытуда сабақтағы уақытты тиімді ұйымдастыру маңызды. Ұзақ түсіндіру, кезек күту, құрал-жабдықтың жеткіліксіздігі оқушылардың белсенді уақытын қысқартады. Мұғалім алдын ала құралдарды дайындап, тапсырманы қысқа әрі түсінікті түсіндіріп, топтарды тиімді ұйымдастырса, әр оқушының қозғалыс уақыты артады.
Сабақтың қозғалыс тығыздығы жоғары болғанымен, жүктеме міндетті түрде жас ерекшелігі мен дайындық деңгейіне сай болуы қажет. Шамадан тыс жүктеме оқушыда шаршау, жағымсыз эмоция және сабақтан бас тарту сезімін тудыруы мүмкін. Керісінше, тым жеңіл тапсырма да қызығушылықты төмендетеді. Сондықтан жүктеменің оңтайлы деңгейін табу мұғалімнің кәсіби шеберлігін талап етеді.
Физикалық сауаттылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі – оқушының қозғалысқа сенімді қатысуы. Егер бала жаңа жаттығудан қорықса, оны бірден күрделі деңгейге мәжбүрлеу дұрыс емес. Мұғалім қозғалысты қарапайым элементтерге бөліп, біртіндеп күрделендіруі қажет. Мәселен, биіктікке секіруді үйретуде алдымен жүгіру мен итерілу қимылдарын жеке меңгертіп, кейін оларды біріктіруге болады.
Осындай сатылы оқыту оқушыға табыс сезімін береді. Әрбір шағын қадамды игерген сайын оның өзіне деген сенімі артады. Сенімділік физикалық сауаттылықтың эмоционалдық құрамдасының негізгі бөлігі болып табылады. Өзін қозғалыста сенімді сезінетін оқушы жаңа белсенділік түрлерін байқап көруге бейім болады.
Сонымен бірге дене шынықтыру сабағында оқушының дербестігін дамыту қажет. Жоғары сыныптарға қарай оқушылар қарапайым жаттығу кешенін өздері құрастырып, қыздыру жаттығуларын жоспарлап, дене жүктемесінің мақсатын түсіндіре алуы тиіс. Мысалы, мұғалім белгілі бір дене сапасын дамытуға арналған бес жаттығудан тұратын шағын кешен құрастыруды ұсына алады.
Мұндай тапсырмалар оқушыны өз дене белсенділігін жоспарлауға үйретеді. Ол қай жаттығудың қандай мақсатқа бағытталғанын түсініп, олардың ретін ойластырады. Бұл мектептен кейін де өздігінен қауіпсіз және мағыналы жаттығу ұйымдастыра алатын тұлға қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Физикалық сауаттылықтың ұзақ мерзімді нәтижесі – адамның белсенді өмір салтын саналы түрде таңдауы. Сондықтан дене шынықтыру сабағында «кім мықты?» деген сұрақтан гөрі «әр оқушы өз денсаулығын қалай жақсарта алады?» деген ұстаным басым болуы қажет. Бұл тәсіл дене тәрбиесін тек спортқа бейімділігі жоғары балалар үшін емес, барлық оқушы үшін маңызды пәнге айналдырады.
Оқушыда өмір бойы сақталатын қозғалыс әдеттерін қалыптастыру үшін сабақ жағымды тәжірибе беруі тиіс. Жағымды тәжірибе дегеніміз тек ойын мен көңіл көтеру емес. Ол қауіпсіз орта, қолжетімді тапсырма, әділ бағалау, жетістікті сезіну, өзгенің құрметін көру және қозғалыстан пайда алу сияқты бірнеше фактордың бірлігінен қалыптасады.
Бағалау жүйесі де осы қағидаларға сәйкес ұйымдастырылғаны дұрыс. Тек абсолютті нормативті орындауға сүйенген бағалау кейбір оқушыларды ынталандырмауы мүмкін. Бағалау кезінде қозғалыс техникасы, белсенді қатысу, қауіпсіздік ережесін сақтау, жеке прогресс, теориялық түсінік және өзіндік талдау элементтерін бірге қарастыруға болады.
Мысалы, оқушы жүгіруде сыныптағы ең жақсы нәтиже көрсетпеуі мүмкін, бірақ техникасын жақсартып, алдыңғы нәтижесінен ілгерілеуі ықтимал. Мұндай прогресті бағалау оның еңбегін мойындайды және ары қарай дамуға ынталандырады. Бағалау жазалау немесе салыстыру құралы емес, дамуға бағыттайтын педагогикалық қолдау ретінде қабылдануы тиіс.
Физикалық сауаттылықты қалыптастырудағы тағы бір маңызды бағыт – оқушының салауатты өмір салты туралы тұтас түсінігін дамыту. Дене белсенділігі дұрыс тамақтану, жеткілікті ұйқы, күн тәртібі, демалыс, жеке гигиена және психологиялық саулықпен өзара байланысты. Мұғалім сабақ барысында бұл мәселелерді қысқаша түсіндіре отырып, денсаулықтың бір ғана жаттығуға тәуелді емес екенін көрсете алады.
Мәселен, жоғары дене жүктемесінен кейін қалпына келудің маңызы, ұйқының ағзаға әсері, суды жеткілікті тұтыну немесе қозғалыс пен демалыстың тепе-теңдігі туралы қарапайым ақпарат беруге болады. Бұл теориялық мәліметтер міндетті түрде жас ерекшелігіне сай және практикалық мысалдармен түсіндірілгені жөн.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыру – бір сабақпен немесе бір оқу тоқсанымен аяқталатын үдеріс емес. Ол жүйелі түрде, жылдан жылға сабақтастықпен дамуы керек. Бастауыш буында негізгі қозғалыс дағдылары мен қозғалысқа қызығушылық қалыптасса, орта буында қозғалыс техникасы, дене сапалары, ойын әрекеті мен өзіндік бақылау дамиды. Жоғары сыныптарда оқушының дербес жоспарлау, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау және өмірлік дене белсенділігін таңдау дағдылары күшейтіледі.
Осылайша дене шынықтыру сабағында физикалық сауаттылықты қалыптастыру тек қозғалыс тапсырмаларын меңгерумен шектелмейді. Ол оқушының денесін түсінуін, денсаулыққа жауапкершілікпен қарауын, қозғалысқа сенімді қатысуын, қауіпсіздік ережелерін сақтауын, өз әрекетін бағалай алуын, серіктестерімен ынтымақтастықта болуын және дене белсенділігін күнделікті өмірінің маңызды бөлігі ретінде қабылдауын көздейді. Мұғалім сабақтың әрбір элементін осы мақсатпен байланыстыра алған жағдайда дене шынықтыру пәні оқушының болашақ өміріне тікелей әсер ететін практикалық маңызы жоғары пәнге айналады.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыру барысында оқушының дене белсенділігіне деген тұрақты құндылықтық көзқарасын дамыту ерекше маңызға ие. Егер оқушы дене жаттығуларын тек мұғалімнің талабы немесе оқу бағдарламасының міндеті ретінде қабылдаса, оның белсенділігі көбіне мектеп жағдайымен ғана шектеледі. Ал дене белсенділігінің денсаулықты сақтауға, еңбекке қабілеттілікті арттыруға, көңіл күйді жақсартуға және күнделікті өмір сапасын көтеруге әсерін саналы түрде түсінген жағдайда қозғалысқа деген ішкі қажеттілік қалыптасады. Сондықтан дене шынықтыру пәні мұғалімі сабақтың әр кезеңінде оқушының «не орындауым керек?» деген сұрағымен қатар «бұл маған не үшін қажет?» деген сұрағына да жауап табуына ықпал етуі тиіс.
Оқушылардың физикалық сауаттылығын қалыптастыру үшін қысқа мерзімді нәтижелермен қатар ұзақ мерзімді мақсаттарды да ескерген дұрыс. Сабақ барысында белгілі бір қозғалыс техникасын меңгеру маңызды болғанымен, түпкі нәтиже оқушының мектеп бітіргеннен кейін де физикалық белсенді өмір салтын жалғастыруына бағытталуы керек. Осы тұрғыдан алғанда мұғалім әртүрлі қозғалыс түрлерін таныстырып, оқушыға өзіне ұнайтын белсенділік бағытын табуға көмектесуі қажет. Бір оқушыға командалық спорт түрлері ұнаса, екіншісі жүгіруді, үшіншісі гимнастикалық жаттығуларды, төртіншісі серуендеу немесе жеке жаттығуларды ұнатуы мүмкін. Физикалық сауаттылықтың мәні барлық баланы бір спорт түріне бейімдеу емес, олардың әрқайсысының өзіне қолайлы қозғалыс белсенділігін саналы таңдай алуында.
Мұғалім сабақта таңдау мүмкіндігін жүйелі ұйымдастырған жағдайда оқушының дербестігі артады. Мысалы, белгілі бір дене сапасын дамыту үшін бірнеше жаттығу ұсынылып, оқушы соның ішінен өз мүмкіндігіне сәйкес нұсқаны таңдай алады. Бұл тәсіл баланың өз физикалық жағдайын бағалау, шешім қабылдау және нәтижесіне жауап беру қабілетін дамытады. Әсіресе жоғары сыныптарда мұндай дербестік маңызды, себебі бұл кезеңде оқушылардың болашақ өмір салтына қатысты әдеттері біртіндеп тұрақтана бастайды.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының мақсат қою қабілетін дамыту да тиімді нәтиже береді. Дене шынықтыру сабағында мақсат міндетті түрде жоғары спорттық көрсеткішпен байланысты болмауы керек. Мысалы, оқушы белгілі бір уақыт аралығында төзімділігін жақсартуды, жаттығуды техникалық тұрғыдан дұрыс орындауды, икемділігін арттыруды немесе белгілі бір қозғалысқа деген сенімсіздігін жеңуді мақсат ете алады. Мұғалім оқушыға мақсаттың нақты, қолжетімді және өлшенетін болуын түсіндіруі қажет.
Жеке мақсат қою оқушыларға өз дамуын бақылауға мүмкіндік береді. Мысалы, белгілі бір кезеңнің басында және соңында қарапайым бақылау тапсырмасын орындап, оқушы өз нәтижесіндегі өзгерісті көре алады. Мұнда ең маңыздысы – нәтижені сыныптастарымен салыстыру емес, жеке прогресті байқау. Осындай тәсіл арқылы дене шынықтыру сабағында жетістікке жетудің әртүрлі жолдары бар екені көрсетіледі.
Өзіндік бақылау күнделігін жүргізу де кейбір сыныптарда пайдалы болуы мүмкін. Онда оқушы апталық қозғалыс белсенділігін, көңіл күйін, орындалған жаттығуларды немесе жеке мақсаттарын қысқаша белгілейді. Мұндай жұмыс физикалық сауаттылықтың танымдық және рефлексиялық құрамдастарын қалыптастырады. Бірақ күнделік қосымша ауыр тапсырмаға айналмауы керек. Оның мақсаты – оқушыны өз қозғалыс белсенділігі туралы ойлануға үйрету.
Сабақтағы рефлексияны әртүрлі тәсілмен ұйымдастыруға болады. Кейбір сабақтарда оқушылар өз жүктеме деңгейін шартты шкала бойынша бағалайды, басқа жағдайда белгілі бір жаттығудың қай дене сапасын дамытатынын айтады немесе сабақта не сәтті болғанын бір сөйлеммен сипаттайды. Мұндай шағын рефлексия көп уақыт алмайды, бірақ оқушының әрекетін саналы түсінуіне мүмкіндік береді.
Оқушылардың жас ерекшелігіне байланысты физикалық сауаттылықты қалыптастыру тәсілдері де өзгеруі қажет. Бастауыш сыныптарда ойын, қимыл-қозғалыстың көптүрлілігі, эмоциялық қолдау және негізгі қозғалыс дағдылары басты орында тұрады. Бұл жаста бала жүгіру, секіру, лақтыру, қағып алу, өрмелеу, тепе-теңдік сақтау сияқты негізгі әрекеттерді сенімді меңгеруі керек. Қозғалыс тәжірибесі неғұрлым кең болса, кейін күрделі спорттық дағдыларды меңгеру соғұрлым жеңіл болады.
Орта буында оқушылардың қозғалыс техникасына, дене сапаларын жүйелі дамытуға, спорттық ойындардың ережелері мен тактикасына назар аударылады. Бұл кезеңде жасөспірімдердің өзін өзгелермен салыстыруы күшейетіндіктен, мұғалім психологиялық қолдауға ерекше мән беруі тиіс. Физикалық даму қарқыны әртүрлі болатындықтан, бір оқушы уақытша екіншісінен әлсіз немесе баяу болуы мүмкін. Мұндай жағдайда баланың өзіне деген сенімін төмендетпей, оның жеке ілгерілеуін көрсету маңызды.
Жоғары сыныптарда физикалық сауаттылықтың дербестікке бағытталған қыры күшейеді. Оқушылар жаттығу бағдарламасының қарапайым құрылымын түсініп, өз мақсатына сәйкес жаттығуларды таңдап, қауіпсіз жүктеме ұйымдастыруды білуі қажет. Бұл кезеңде дене шынықтыру сабағын өмір бойғы белсенділіктің негізі ретінде көрсету маңызды. Мектеп бітірген жас өз денсаулығын сақтау үшін қандай қозғалыс белсенділігі қажет екенін түсініп, өз мүмкіндігіне сәйкес әрекет ете алса, пәннің ұзақ мерзімді мақсаты орындалды деуге болады.
Физикалық сауаттылықты қалыптастыруда теориялық білім мен практикалық әрекеттің байланысы үзілмеуі тиіс. Теориялық мәліметтер жеке дәріс түрінде ғана берілсе, олар оқушы үшін қызықсыз болуы мүмкін. Сондықтан ақпаратты нақты әрекетпен байланыстыра түсіндіру тиімді. Мысалы, төзімділік жаттығуы орындалған кезде жүрек пен тыныс алу жүйесінің жұмысы туралы айтуға, икемділік жаттығуы кезінде бұлшықет пен буын қозғалысының маңызын түсіндіруге болады.
Дене шынықтыру пәнінде денсаулықты сақтау мәдениетін қалыптастыру үшін күнделікті тұрмыстағы қозғалыс мүмкіндіктеріне де назар аудару қажет. Қазіргі балалардың күнделікті өмірінде экран алдында ұзақ отыру жиі кездеседі. Мұғалім оқушыларға оқу немесе цифрлық құрылғыларды пайдалану кезінде қысқа қозғалыс үзілістерінің маңызын түсіндіре алады. Үйде немесе мектептен тыс жерде орындалатын қарапайым сергіту жаттығулары да денсаулықты сақтаудың тиімді тәсілі екенін көрсету маңызды.
Сабақтан тыс физикалық белсенділік пен дене шынықтыру сабағының арасында байланыс орнату да пайдалы. Мектептегі спорт үйірмелері, секциялар, денсаулық күндері, туристік серуендер, спорттық жарыстар мен бұқаралық қозғалыс шаралары оқушыға сабақта меңгерген дағдыларын басқа жағдайда қолдануға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай іс-шаралардың мақсаты тек жеңімпаз анықтау емес, барлық оқушыны дене белсенділігіне тарту болуы керек.
Әсіресе дене дайындығы төмен оқушыларды спорттық өмірге тартуда жарысқа негізделмеген белсенділіктердің рөлі жоғары. Мысалы, серуендеу, қимылды квест, спорттық станциялар, отбасылық эстафеталар, командалық тапсырмалар немесе белсенді ойындар оқушыға қозғалыстан жағымды әсер алуға көмектеседі. Нәтижесінде бала өзін «спортқа қабілетсіз» деп қабылдамай, өзіне сәйкес дене белсенділігі бар екенін түсінеді.
Физикалық сауаттылықтың әлеуметтік қыры мектеп ұжымындағы қарым-қатынаспен де байланысты. Оқушылар бір-бірінің физикалық мүмкіндіктерін құрметтеуге, өзгені мазақтамауға, қауіпсіздікке бірге жауап беруге үйренуі тиіс. Дене шынықтыру сабағында кейбір балалардың қозғалыс мүмкіндігі өзгелерден төмен болған жағдайда оларды келемеждеу немесе ойыннан шеттету жағдайына жол бермеу педагогтің маңызды міндеті болып табылады.
Осы себепті командаларды құру кезінде үнемі ең мықты оқушыларға таңдау жасатудан аулақ болған жөн. Мұндай тәсіл кейбір балаларға психологиялық жағымсыз әсер етуі мүмкін. Мұғалім командаларды өзі теңгерімді құрып немесе кездейсоқ бөлу тәсілдерін қолданған жағдайда оқушылардың барлығы өздерін тең құқылы қатысушы ретінде сезінеді.
Дене шынықтыру мұғалімінің кәсіби бақылауы оқушының қауіпсіз дамуын қамтамасыз етеді. Мұғалім оқушының шаршау белгілерін, қозғалыс техникасындағы қателерін, психологиялық жағдайын дер кезінде байқап, тапсырманы өзгерте білуі қажет. Бұл әсіресе физикалық жүктемені жоспарлауда маңызды. Әр сабақта жоғары қарқын қолдану міндетті емес. Даму үшін жүктеме мен қалпына келудің дұрыс арақатынасы сақталуы керек.
Оқушыға да қалпына келудің маңызын түсіндіру қажет. Жаттығудан кейін ағзаға демалыс керек екенін, жеткілікті ұйқы, дұрыс тамақтану және сұйықтық қабылдау дене белсенділігінің нәтижесіне әсер ететінін білу физикалық сауаттылықтың бір бөлігі. Бұл ақпаратты ғылыми күрделі терминдермен емес, оқушының жасына сәйкес қарапайым әрі өмірлік мысалдармен жеткізу тиімді.
Дене шынықтыру сабақтарындағы педагогикалық бақылау бағалау мақсатында ғана емес, оқытуды түзету құралы ретінде қолданылғанда тиімді болады. Мұғалім белгілі бір қозғалысты сыныптың көпшілігі қиын меңгеріп жатқанын байқаса, тапсырманы қайта түсіндіру, жаттығуды бөлшектерге бөлу немесе басқа әдісті пайдалану қажет. Бұл оқыту үдерісінің икемді болуын қамтамасыз етеді.
Физикалық сауаттылықты бағалау да кешенді сипатта болуы тиіс. Оқушының тек жылдамдығын, күшін немесе белгілі бір нормативті орындауын бағалау жеткіліксіз. Оның қозғалыс техникасы, ережені түсінуі, қауіпсіз әрекет етуі, сабаққа белсенді қатысуы, серіктестерімен жұмыс істеуі, өзінің физикалық жүктемесін түсіндіруі және жеке прогресі де ескерілуі тиіс.
Қалыптастырушы бағалау тәсілдері дене шынықтыру сабағына өте қолайлы. Мұғалім жаттығу барысында қысқа ауызша кері байланыс береді, ал оқушы қозғалысын дереу түзете алады. Жұптық бақылауда оқушылар алдын ала берілген қарапайым критерий бойынша бір-бірінің әрекетін бағалай алады. Мысалы, допты беру кезінде дене қалпы, көзқарас бағыты және пас дәлдігі сияқты екі-үш белгіге ғана назар аударылады.
Оқушының өз әрекетін бағалай алуы маңызды нәтижелердің бірі болып табылады. Егер ол «мен бұл қозғалысты орындай аламын», «мына бөлігін әлі жетілдіруім қажет», «жүктеме маған жоғары болды» немесе «келесі жолы қарқынымды өзгертуім керек» деп айта алса, бұл физикалық сауаттылықтың қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Мұғалімдердің кәсіби дамуы да оқушылардың физикалық сауаттылығын қалыптастыру сапасына әсер етеді. Дене шынықтыру пәні үнемі жаңарып отыратын педагогикалық әдістерді, қауіпсіздік талаптарын, оқушылардың жас ерекшеліктерін және денсаулықты сақтау тәсілдерін білуді қажет етеді. Мұғалім тәжірибесін талдап, әріптестерімен әдістемелік идеялар бөлісіп, сабақ мазмұнын оқушылардың қазіргі қажеттіліктеріне қарай жетілдіріп отырғаны дұрыс.
Физикалық сауаттылықтың нәтижесін тек бір оқу жылында толық қалыптасты деп бағалау мүмкін емес. Бұл – ұзақ мерзімді, жүйелі және сабақтастыққа негізделген үдеріс. Оқушының қозғалысқа сенімділігі, физикалық белсенділікке қызығушылығы, денсаулық туралы білімі және өзіндік жауапкершілігі әр сыныпта біртіндеп тереңдейді. Сондықтан дене шынықтыру пәнінің мазмұны қарапайымнан күрделіге, мұғалім басшылығынан оқушы дербестігіне қарай құрылуы тиіс.
Қорытынды. Дене шынықтыру сабақтарында оқушылардың физикалық сауаттылығын қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Физикалық сауаттылық адамның тек қозғалыс әрекеттерін техникалық тұрғыдан дұрыс орындауын ғана емес, дене белсенділігінің маңызын түсінуін, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауын, қауіпсіз әрекет етуін, физикалық мүмкіндіктерін бағалай алуын және өмір бойы қозғалыс белсенділігіне қатысуға дайын болуын қамтиды.
Оқушының физикалық сауаттылығын қалыптастыру үшін дене шынықтыру сабағы қызықты, қауіпсіз, қолжетімді және тұлғаға бағытталған болуы қажет. Мұғалім әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеріп, оның қозғалыс тәжірибесін кеңейтуге, өзіне деген сенімін арттыруға және жеке прогресін байқауға жағдай жасауы тиіс. Бұл жағдайда дене шынықтыру сабағы тек нормативтерді орындау немесе спорттық жарыстарға дайындық құралы емес, денсаулық мәдениетін қалыптастыратын маңызды білім беру ортасына айналады.
Қозғалыс дағдылары, дене сапалары, мотивация, теориялық білім, қауіпсіздік, өзіндік бақылау, әлеуметтік қарым-қатынас және рефлексия бір-бірімен өзара байланыста дамыған жағдайда ғана физикалық сауаттылық толыққанды қалыптасады. Сондықтан мұғалім сабақ мазмұнында ойын, жұптық және топтық жұмыс, деңгейлік тапсырмалар, ұлттық қозғалыс ойындары, өзіндік бағалау, қалыптастырушы кері байланыс және проблемалық қозғалыс тапсырмаларын үйлестіре қолдануы қажет.
Физикалық сауатты оқушы өз денесін және оның мүмкіндіктерін түсінеді, қозғалыстан жағымды әсер ала алады, денсаулықты сақтаудың қарапайым қағидаларын біледі, басқа адамдармен бірлесіп әрекет етеді және өзінің физикалық белсенділігін белгілі бір деңгейде дербес ұйымдастыра алады. Мұндай дағдылар тек мектеп кезеңінде емес, адамның бүкіл өмірінде қажет.
Осылайша дене шынықтыру пәнінің мұғалімі оқушыларға спорттық жаттығуларды үйретуші ғана емес, денсаулыққа жауапты көзқарас пен белсенді өмір салтын қалыптастырушы педагог ретінде қызмет атқарады. Сабақта қалыптасқан жағымды қозғалыс тәжірибесі, өзіндік сенімділік және дене белсенділігіне саналы көзқарас оқушының болашақ өмір салтына тікелей ықпал етеді. Сондықтан дене шынықтыру сабақтарында физикалық сауаттылықты жүйелі түрде қалыптастыру оқушының денсаулығын нығайтуға, тұлғалық дамуына және өмір бойы белсенді болуына бағытталған маңызды педагогикалық міндет болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім беруге арналған дене шынықтыру пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
- Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы. – Астана.
- Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Дене белсенділігі және аз қимылды өмір салты бойынша ұсынымдар. – Женева: WHO, 2020.
- Whitehead M. Physical Literacy: Throughout the Lifecourse. – London: Routledge, 2010.
- Whitehead M. Definition of Physical Literacy and Clarification of Related Issues // ICSSPE Bulletin. – 2013.
- Edwards L. C., Bryant A. S., Keegan R. J., Morgan K., Jones A. M. Definitions, Foundations and Associations of Physical Literacy: A Systematic Review // Sports Medicine. – 2017. – Vol. 47.
- Cairney J., Dudley D., Kwan M., Bulten R., Kriellaars D. Physical Literacy, Physical Activity and Health: Toward an Evidence-Informed Conceptual Model // Sports Medicine. – 2019. – Vol. 49.
- Bailey R. Physical Education and Sport in Schools: A Review of Benefits and Outcomes // Journal of School Health. – 2006. – Vol. 76. – №8.
- Бальсевич В. К. Физическая культура для всех и для каждого. – Москва: Физкультура и спорт, 1988.
- Матвеев Л. П. Теория и методика физической культуры. – Москва: Физкультура и спорт, 1991.
- Лях В. И. Физическая культура. Методические рекомендации. – Москва: Просвещение.
- Холодов Ж. К., Кузнецов В. С. Теория и методика физической культуры и спорта. – Москва: Академия, 2014.