Аннотация. Мақалада 8-сынып оқушыларына бейімделген дене шынықтыру сабақтарында шағын футболды (футзалды) қолданудың педагогикалық, сауықтыру және тәрбиелік мүмкіндіктері қарастырылады. Футзал элементтерін оқушылардың жеке дене мүмкіндіктеріне, қозғалыс дайындығына, психофизикалық ерекшеліктеріне және оқу қарқынына сәйкес бейімдеп ұйымдастыру жолдары сипатталады. Шағын футбол жаттығулары арқылы қозғалыс белсенділігін арттыру, қимыл үйлесімділігін, ептілікті, жылдамдықты, төзімділікті, кеңістікте бағдарлануды және доппен әрекет ету дағдыларын дамыту мәселелеріне назар аударылады. Сонымен қатар командалық ойынның оқушылардың қарым-қатынас жасауына, өзара көмегіне, тәртіптілігіне, жауапкершілігіне және әлеуметтік белсенділігіне ықпалы талданады. Бейімделген дене шынықтыру жағдайында мұғалімнің негізгі міндеті спорттық нәтижеге ғана бағытталмай, әр оқушының қолжетімді деңгейде ойын әрекетіне қатысуына, қауіпсіз қозғалуына және дене белсенділігінен жағымды тәжірибе алуына мүмкіндік жасау екендігі көрсетіледі. Мақалада футзал элементтерін үйретуде қарапайымнан күрделіге көшу, жаттығуларды кезең-кезеңімен меңгерту, жеке және жұптық жұмыстарды командалық әрекетпен ұштастырудың маңыздылығы айқындалады.
Түйін сөздер: бейімделген дене шынықтыру, шағын футбол, футзал, 8-сынып, қозғалыс белсенділігі, дене дайындығы, доппен жұмыс, қимыл үйлесімділігі, командалық ойын, бейімдеу, қауіпсіздік, дене шынықтыру мұғалімі.
Бейімделген дене шынықтыру – оқушылардың жеке мүмкіндіктерін, денсаулық жағдайын, қозғалыс қабілеттерін және психофизикалық даму ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастырылатын педагогикалық үдеріс. Оның негізгі мақсаты тек дене жаттығуларын орындату немесе белгілі бір спорт түрінің техникасын үйрету емес, оқушының қозғалыс белсенділігіне қатысу мүмкіндігін кеңейту, дене қасиеттерін дамыту, өз мүмкіндігіне деген сенімділігін қалыптастыру және белсенді өмір салтына қызығушылығын арттыру болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда шағын футбол, яғни футзал, бейімделген дене шынықтыру сабақтарында қолдануға болатын тиімді спорттық ойындардың бірі.
8-сынып оқушылары үшін қозғалыс белсенділігінің жеткілікті болуы ерекше маңызды. Жасөспірімдік кезеңде дене дамуы қарқынды жүреді, қимыл-қозғалыс мүмкіндіктері кеңейіп, оқушылардың спорттық әрекетке қызығушылығы қалыптасады. Сонымен бірге әр оқушының физикалық дайындығы, қозғалысты меңгеру жылдамдығы, төзімділігі, ептілігі мен психологиялық ерекшеліктері әртүрлі болады. Сондықтан бейімделген дене шынықтыру сабағында барлық оқушыдан бірдей жылдамдықты, бірдей қозғалыс дәлдігін немесе бірдей ойын нәтижесін талап ету тиімді емес. Мұғалім әр оқушының бастапқы мүмкіндігін ескеріп, оның жеке ілгерілеуіне жағдай жасауы қажет.
Футзал – қозғалыс белсенділігі жоғары, командалық өзара әрекетті талап ететін спорттық ойын. Шағын алаңда ойналатындықтан, оқушылар ойын барысында доппен жиі әрекеттеседі, қозғалыс бағытын өзгертеді, серіктесіне пас береді, бос кеңістік іздейді, шабуыл мен қорғанысқа қатысады. Бұл әрекеттердің барлығы қимыл үйлесімділігіне, кеңістікті қабылдауға, қозғалысты жоспарлауға және жылдам шешім қабылдауға ықпал етеді. Сондықтан футзалдың элементтерін бейімделген дене шынықтыру сабақтарына енгізу қозғалыс қасиеттерін кешенді дамытуға мүмкіндік береді.
Футзалдың тағы бір ерекшелігі – оны оқушылардың мүмкіндігіне қарай өзгертіп ұйымдастыруға болатындығында. Алаң көлемін кішірейту немесе үлкейтуге, ойыншылар санын өзгертуге, доптың түрін таңдауға, тапсырманы жеңілдетуге, ойын уақытын қысқартуға және қосымша ережелер енгізуге болады. Осындай өзгерістер спорттық ойынның негізгі мазмұнын сақтай отырып, оны белгілі бір оқушылар тобына қолжетімді етеді. Бейімделген дене шынықтырудың мәні де осында: оқушыны дайын спорт ережесіне күштеп бейімдеу емес, қозғалыс әрекетін оның мүмкіндігіне сәйкес ұйымдастыру.
8-сыныпта футзал элементтерін үйрету кезінде оқушылардың бастапқы қозғалыс дайындығын анықтау маңызды. Мұғалім оқушының жүру, жүгіру, бағыт өзгерту, тепе-теңдікті сақтау, допты аяқпен тоқтату, тебу және серіктесіне беру қабілетін бақылауы мүмкін. Сонымен қатар оның тапсырманы түсінуі, ойын ережесін сақтауы, топта әрекет етуі және дене жүктемесіне реакциясы ескеріледі. Бұл ақпарат сабақтағы жаттығуларды дұрыс таңдауға мүмкіндік береді.
Бейімделген дене шынықтыру жағдайында диагностика оқушыларды «күшті» және «әлсіз» деп бөлу үшін емес, олардың қандай деңгейдегі тапсырманы қауіпсіз және нәтижелі орындай алатынын анықтау үшін жүргізіледі. Мысалы, бір оқушы допты қозғалыс үстінде жақсы басқара алады, бірақ серіктесіне дәл пас беруде қиналуы мүмкін. Екінші оқушының қозғалыс жылдамдығы төмен болғанымен, допты тоқтату қабілеті жақсы болуы ықтимал. Үшінші оқушы техникалық әрекеттерді орындағанымен, ойын кезінде кеңістікте бағдарлануда қиындық көруі мүмкін. Мұғалім осы ерекшеліктерге сүйене отырып тапсырмаларды саралайды.
Футзалды үйретудің бастапқы кезеңінде доппен танысуға және оны басқаруға арналған қарапайым жаттығулар маңызды. Оқушылар допты аяқтың ішкі және сыртқы жағымен қозғау, табанмен тоқтату, белгіленген бағытта алып жүру сияқты әрекеттерді меңгереді. Алдымен жаттығуды қозғалыссыз немесе баяу қарқында орындау ұсынылады. Кейін қозғалыс жылдамдығы біртіндеп арттырылады.
Допты аяқпен сезіну дағдысын қалыптастыру үшін әр оқушыға жеке доппен жұмыс істеуге мүмкіндік берген тиімді. Мысалы, оқушы допты табанымен алға және артқа қозғалтады, оң және сол аяқпен кезектесіп жанға жылжытады, белгіленген сызық бойымен алып жүреді. Бұл кезеңде негізгі мақсат жылдамдық емес, допты бақылау болып табылады. Оқушы допты өзінен тым алыс жібермей, қозғалыс бағытын сақтай алуы керек.
Бейімделген сабақта жаттығудың күрделілігі оқушының мүмкіндігіне сәйкес реттеледі. Допты басқаруда қиналатын оқушыға қысқа қашықтық, кең дәліз және баяу қозғалыс ұсынылады. Дағдысы жақсы қалыптасқан оқушыға кедергілер арасымен доп алып жүру, бағытты өзгерту немесе қозғалыс жылдамдығын арттыру тапсырмасы берілуі мүмкін. Осылайша бір сабақта ортақ қозғалыс мақсаты сақталып, тапсырманың орындалу деңгейі әртүрлі болады.
Допты алып жүру футзалдағы негізгі техникалық әрекеттердің бірі. Оқушы қозғалыс барысында доптың бағыты мен жылдамдығын бақылауды үйренуі керек. Алғашқы жаттығулар түзу бағытта орындалып, кейін конустар немесе басқа қауіпсіз белгілер арқылы бағыт өзгерту қосылады. Мысалы, бірнеше конус бір-бірінен жеткілікті арақашықтықта орналастырылып, оқушылар олардың арасымен допты алып өтеді. Дағды қалыптасқан сайын конустар арасындағы қашықтықты өзгертуге болады.
Мұндай жаттығулардың мақсаты тек футбол техникасын жетілдіру емес. Допты алып жүру кезінде оқушы аяқ қозғалысын көру ақпаратымен үйлестіреді, тепе-теңдігін сақтайды, қозғалыс бағытын жоспарлайды және кеңістіктегі кедергілерге назар аударады. Демек, бір техникалық жаттығу бірнеше қозғалыс қабілетінің қатар дамуына ықпал етеді.
Футзалда допты тоқтату да маңызды. Оқушы өзіне бағытталған допты бақылауға алып, келесі әрекетке дайындауы қажет. Бейімделген дене шынықтыруда бұл әрекет алдымен баяу домалап келе жатқан доппен үйретіледі. Мұғалім немесе серіктес допты қысқа қашықтықтан береді, ал оқушы оны табанымен немесе аяқтың ішкі бөлігімен тоқтатады. Кейін доптың жылдамдығы мен беру қашықтығы біртіндеп өзгертіледі.
Допты тоқтату жаттығулары жұппен орындалғанда коммуникативтік дағдылар да қалыптасады. Оқушы серіктесінің дайындығын күтуі, допты оған бағыттауы және өзіне келген допты қабылдауы керек. Бұл қарапайым әрекеттің өзінде өзара назар аудару мен кезектілік бар. Сондықтан бейімделген дене шынықтыру сабағында жұптық жаттығулардың тәрбиелік мүмкіндігі жоғары.
Допты беру, яғни пас жасау да футзалдың негізгі техникалық элементтерінің бірі. 8-сынып оқушыларына пас беруді үйретуде алдымен аяқтың ішкі жағымен қысқа қашықтыққа бағытталған беріліс қолданылғаны тиімді. Оқушылар екі-үш метр қашықтықта тұрып, допты бір-біріне береді. Мұғалім тірек аяқтың орналасуын, тебетін аяқтың қозғалысын және доптың бағытын түсінікті түрде көрсетеді.
Бейімделген сабақ жағдайында қозғалыстың мінсіз спорттық техникасын бірден талап ету дұрыс емес. Бірінші кезекте оқушының допты қажетті бағытқа жібере алуы және серіктесімен әрекеттесуі маңызды. Кейін қозғалыс дәлдігі біртіндеп жетілдіріледі. Мұндай тәсіл оқушыға сәттілік жағдайын сезінуге мүмкіндік береді және спорттық ойынға қызығушылығын сақтайды.
Пас беруді үйрету кезінде әртүрлі ойын тапсырмаларын қолдануға болады. Мысалы, екі оқушы допты бір-біріне белгілі мөлшерде дәл беруге тырысады. Кейін үш оқушы үшбұрыш құрып, допты кезекпен береді. Одан әрі қозғалыста пас беру енгізіледі. Осылайша техникалық дағды қарапайым әрекеттен шағын командалық әрекетке дейін біртіндеп күрделенеді.
Қақпаға доп тебу оқушылардың қызығушылығын арттыратын футзал элементтерінің бірі. Дегенмен бейімделген дене шынықтыруда оның мақсаты тек гол соғу емес, аяқ қозғалысының дәлдігін, күшін реттеу және көзбен мөлшерлеуді дамыту болып табылады. Алдымен қақпаға жақын жерден қозғалыссыз тұрған допты тебу ұсынылады. Кейін допты бір рет тоқтатып барып тебу, одан әрі қозғалыс үстінде соғу тапсырмалары енгізіледі.
Қақпа көлемін оқушылардың мүмкіндігіне қарай өзгертуге болады. Допты дәл бағыттауда қиналатын оқушылар үшін нысана көлемі үлкенірек болғаны дұрыс. Дағдысы қалыптасқан сайын қақпа немесе нысана кішірейтіледі. Бұл бейімдеу оқушының алғашқы кезеңде жиі жетістікке жетуіне мүмкіндік береді. Егер бала бірнеше рет қатарынан нысанаға тигізе алмаса, тапсырмаға қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан қолжетімді қиындық деңгейін сақтау қажет.
Футзалдағы техникалық әрекеттерді үйрету кезінде оң және сол аяқпен жұмыс істеуге де көңіл бөлінеді. Оқушылар көбіне өзіне ыңғайлы аяқты ғана пайдалануға тырысады. Мұғалім қарапайым жаттығуларда екі аяқпен кезектесіп допты қозғауды ұсына алады. Бұл қозғалыс үйлесімділігі мен дененің екі жағын бірдей пайдалануға ықпал етеді. Бірақ қимыл үйлесімділігі қиындау оқушыға тапсырманы бірден күрделендірмей, алдымен жетекші аяғымен сенімді орындауға мүмкіндік беру қажет.
8-сынып оқушылары үшін дене шынықтыру сабағында тек техникалық әрекеттерді қайталау жеткіліксіз. Жасөспірімдер жарыс, ойын және командалық тапсырмаларға қызығушылық танытады. Сондықтан меңгерілген элементтерді қарапайым эстафета мен ойын тапсырмаларына енгізуге болады. Мысалы, оқушылар допты белгіленген жерге дейін алып барып қайтады, нысанаға пас береді немесе бірнеше әрекетті ретімен орындайды.
Бейімделген эстафетада басты назар жеңіске ғана аударылмауы тиіс. Егер үнемі жылдам оқушылар жеңіп, қозғалыс қарқыны баяу балалар ұтылып отырса, сабақтың бейімдеушілік мәні төмендейді. Сондықтан командаларды теңгерімді құру, әр оқушының орындай алатын тапсырмасын белгілеу және кей жағдайда нәтижені жылдамдықпен емес, дәлдікпен бағалау тиімді. Мысалы, допты ең жылдам алып келген команда емес, кедергілерді дұрыс айналып, допты бақылауда сақтаған команда жоғары нәтиже көрсетуі мүмкін.
Шағын футболдың маңызды артықшылығы – командалық өзара әрекетті дамытуы. Ойын барысында оқушы тек өз қозғалысын емес, командаласының және қарсыласының орналасуын да бақылауы керек. Допты қай кезде беру, қай бағытқа қозғалу, бос кеңістікті қалай пайдалану керектігі қарапайым тактикалық ойлауды талап етеді. Бейімделген дене шынықтыруда бұл әрекеттер барынша түсінікті және шағын қадамдар арқылы үйретіледі.
Алғашқы командалық тапсырма ретінде екі ойыншының бір-біріне пас беріп, белгіленген сызыққа дейін жетуі қолданылуы мүмкін. Кейін үшінші ойыншы қосылады. Одан соң пас беруге кедергі жасайтын бір қорғаушы енгізіледі. Осылайша оқушы бірден күрделі толық ойынға қосылмай, командалық әрекеттің негізгі қағидаларын біртіндеп меңгереді.
Футзалды бейімдеп оқыту кезінде ойын ережелерін де кезеңмен енгізген дұрыс. Бірден ресми ережелердің барлық талаптарын түсіндіру оқушылар үшін артық ақпарат болуы мүмкін. Алдымен ең қажетті ережелер меңгертіледі: допты аяқпен ойнау, белгіленген алаңнан шықпау, қарсыласқа қауіпті әрекет жасамау, мұғалімнің белгісіне тоқтау, өз командасының қақпасы мен қарсылас қақпасын ажырату. Кейін ойын түсінігі қалыптасқан сайын қосымша ережелер енгізіледі.
Қауіпсіздік бейімделген дене шынықтыру сабағының негізгі шарты болып табылады. Футзал қозғалыс қарқыны жоғары ойын болғандықтан, оқушылардың бір-бірімен соқтығысуы, тепе-теңдігін жоғалтуы немесе доп үшін талас кезінде жарақат алу қаупі болуы мүмкін. Сондықтан сабақ алдында алаңның жағдайын тексеру, бөгде заттарды алып тастау, спорттық киім мен аяқ киімнің қолайлылығына назар аудару қажет.
Мұғалім ойын алдында қауіпсіз әрекетті нақты көрсетуі тиіс. Допты қарсыластан алу кезінде аяққа тебуге, итеруге, қауіпті сырғанау әрекетін орындауға немесе шамадан тыс күш қолдануға болмайтыны түсіндіріледі. Бейімделген дене шынықтыруда кейбір бәсекелі әрекеттерді мүлде шектеуге болады. Мысалы, бастапқы кезеңде допты қарсыластан тікелей тартып алу орнына пас жолын жабу немесе белгілі аймақты қорғау тапсырмасы беріледі.
Сабақтағы дене жүктемесін де мұғалім тұрақты бақылауы керек. Барлық оқушы бірдей қарқында ұзақ уақыт ойнай алмауы мүмкін. Сондықтан белсенді қозғалыс пен қысқа демалысты алмастырып ұйымдастыру тиімді. Шағын командалармен ойнау кезінде ойыншыларды жиі ауыстыру арқылы әр оқушыға демалуға мүмкіндік беріледі. Мұғалім оқушылардың сыртқы шаршау белгілерін, қозғалыс сапасының төмендеуін және жалпы жағдайын бақылап отыруы қажет.
Сабақтың дайындық бөлігінде орындалатын жаттығулар алдағы футзал әрекетіне сәйкес таңдалғаны дұрыс. Жай жүру мен жүгіруден кейін бағыт өзгерту, тізені көтеру, аяқ буындарын дайындау, тепе-теңдік пен үйлесімділікке арналған қарапайым жаттығулар орындалады. Доппен жеңіл әрекеттерді де қыздыру кезеңіне енгізуге болады. Бұл негізгі бөлімге біртіндеп көшуге мүмкіндік береді.
Футзал арқылы жылдамдық қасиетін дамытуда қысқа қашықтықтағы қозғалыстар тиімді. Оқушы белгі бойынша бірнеше метрге жылдам қозғалып, тоқтайды немесе бағытын өзгертеді. Бірақ бейімделген дене шынықтыру жағдайында жылдамдық тек уақыт көрсеткішімен бағаланбайды. Қозғалысты дұрыс бастау, белгіге жауап беру, қауіпсіз тоқтау және бағытты бақылау да маңызды көрсеткіштер болып табылады.
Ептілікті дамыту үшін кедергілер арасымен қозғалу, доппен бағыт өзгерту, әртүрлі белгіге сәйкес әрекет ету сияқты тапсырмалар беріледі. Мысалы, мұғалім белгілі түсті конусты көрсеткенде оқушы допты сол бағытқа алып жүреді. Мұндай жаттығу қозғалыспен қатар зейінді, түсті ажыратуды және шешім қабылдауды қажет етеді.
Тепе-теңдік пен қозғалыс үйлесімділігін дамыту да футзал сабақтарының маңызды міндеттерінің бірі. Доп тебу кезінде оқушы бір аяққа дене салмағын ауыстырады, бағыт өзгерткенде денесінің қалпын реттейді, жүгіруден кейін тоқтағанда тепе-теңдігін сақтайды. Сондықтан негізгі жаттығуларға бір аяқта қысқа уақыт тұру, сызық бойымен қозғалу, допты тоқтатқаннан кейін дене қалпын сақтау сияқты қарапайым тапсырмаларды қосуға болады.
Төзімділікті дамыту ойын барысында табиғи түрде жүзеге асады. Дегенмен 8-сынып оқушыларына ұзақ уақыт үзіліссіз жоғары қарқында ойнауды міндеттеу дұрыс емес. Қысқа ойын кезеңдерін демалыспен алмастыру оқушылардың қозғалыс сапасын сақтауға мүмкіндік береді. Уақыт өте келе оқушының жеке мүмкіндігіне сәйкес белсенді қозғалыс ұзақтығын біртіндеп арттыруға болады.
Осы тұрғыдан футзал бейімделген дене шынықтыру сабағында тек спорттық ойын ретінде емес, оқушының қозғалыс мүмкіндігін кешенді дамыту құралы ретінде қарастырылады. Допты қабылдау, алып жүру, пас беру және қақпаға тебу барысында қозғалыс үйлесімділігі, кеңістікте бағдарлану, ептілік, жылдамдық және зейін қатар іске қосылады. Ал жұптық және командалық әрекеттер дене қасиеттерімен бірге қарым-қатынас, тәртіп, өзара көмек пен жауапкершіліктің қалыптасуына жағдай жасайды.
Бейімделген дене шынықтыру сабағында шағын футболды ұйымдастыру кезінде оқушының тек қозғалыс дағдысын емес, оның психологиялық жағдайын да ескеру маңызды. Жасөспірім шақта оқушылар өз нәтижесін құрдастарының жетістігімен салыстыруға бейім келеді. Футзалды жақсы ойнайтын оқушы белсенділік танытып, допты жиі иеленуге ұмтылса, қозғалыс дағдысы баяу қалыптасатын оқушы ойыннан шет қалуы мүмкін. Сондықтан мұғалім әр оқушының ойын әрекетіне нақты қатысуын қамтамасыз ететін педагогикалық жағдай жасауы қажет. Командалық ойын барысында барлық допты бір немесе екі белсенді оқушының басқаруына жол бермей, пас алмасуды ынталандыратын қарапайым талаптар енгізу тиімді.
Мысалы, қақпаға соққы жасамас бұрын команда мүшелері арасында кемінде бірнеше пас орындалуы туралы шарт енгізуге болады. Мұндай талап ойыншылардың бір-бірін іздеуіне, допты бөлісуіне және командалық әрекетті түсінуіне ықпал етеді. Қозғалыс мүмкіндігі шектеулі немесе техникалық дайындығы төменірек оқушы да пас қабылдап, келесі ойыншыға беру арқылы команданың әрекетіне қатыса алады. Нәтижесінде ойынның мақсаты жеке шеберлікті көрсетуге емес, бірлескен әрекетке бағытталады.
8-сынып оқушыларына футзал үйретуде ойынның қарапайым тактикалық элементтерін қалыптастыруға болады. Тактикалық дайындықты күрделі схемаларды жаттаудан бастау міндетті емес. Алғашқы кезекте оқушыларға алаңда бос кеңістікті көру, доппен жүрген ойыншыға жақындау, пас алуға ыңғайлы орын таңдау, допты бергеннен кейін қозғалысты жалғастыру сияқты қарапайым қағидаларды меңгерту жеткілікті. Бұл әрекеттер ойынның мәнін түсінуге көмектеседі.
Мұғалім «Допты бер де, бос орынға шық», «Серіктесіңе жақын бол», «Допқа барлығың бірдей жүгірмеңдер», «Өз қақпаңның бағытын бақыла» сияқты қысқа нұсқауларды пайдалана алады. Бейімделген дене шынықтыруда нұсқаудың қысқа және нақты болғаны маңызды. Ұзақ түсіндіру қозғалыс үстінде оқушының назарын төмендетуі мүмкін. Сондықтан жаңа әрекет алдымен көрсетіліп, кейін қарапайым сөздік нұсқаумен бекітіледі.
Кеңістікте бағдарлануды дамыту үшін алаңды бірнеше аймаққа бөліп көрсету тиімді. Белгілі сызықтар, конустар немесе басқа көрнекі белгілер арқылы шабуыл және қорғаныс аймақтары ажыратылуы мүмкін. Мысалы, оқушыға «доп қарсыласта болған кезде белгіленген аймаққа қайт» деген тапсырма беріледі. Көрнекі шекара оның қай жерге орналасу керектігін түсінуін жеңілдетеді. Дағды қалыптасқан сайын қосымша белгілер біртіндеп алынады.
Шағын футболда қорғаныс әрекеттерін үйретудің де тәрбиелік және қозғалыстық маңызы бар. Қорғаныс тек қарсыластан допты тартып алу емес. Оқушы қарсылас пен қақпа арасында дұрыс орналасуды, доптың қозғалысын бақылауды, пас бағытын жабуды және командаласына көмектесуді үйренеді. Бейімделген сабақта доп үшін қатты күреске бірден көшпей, алдымен қауіпсіз позициялық әрекеттерді меңгерткен дұрыс.
Мысалы, екі оқушы бір-біріне пас береді, ал үшінші оқушы олардың арасындағы пас жолын жабуға тырысады. Бастапқыда қорғаушы допты тартып алмай, тек дұрыс орын таңдауы мүмкін. Кейін тапсырма күрделеніп, допты қауіпсіз түрде иеленуге рұқсат беріледі. Бұл әдіс оқушының ойын жағдайын бақылауына және қозғалысты алдын ала жоспарлауына мүмкіндік береді.
Шабуыл әрекеттерін үйретуде де кезеңділік қағидасы сақталады. Алдымен доппен қозғалу және қақпаға соққы жасау жеке орындалады. Кейін екі ойыншы пас алмасып, қақпаға жақындайды. Одан кейін бір шартты қорғаушы қосылады. Соңында шағын ойын ұйымдастырылады. Осылайша оқушы күрделі ойын жағдайына бірден түспей, әр әрекетті алдын ала меңгеріп шығады.
Бейімделген дене шынықтыруда мұғалім үшін ойын нәтижесінен бұрын оқушының дұрыс әрекет етуі маңызды. Мысалы, команда гол соқпаса да, оқушы бос орынға дұрыс шығып, серіктесіне пас беріп немесе қорғанысқа уақытында қайтса, бұл педагогикалық тұрғыдан маңызды нәтиже. Мұғалім осындай әрекеттерді атап көрсеткен кезде оқушылар ойынның тек гол соғудан тұрмайтынын түсіне бастайды.
Футзал сабақтарында оқушылардың реакция жылдамдығын дамытуға арналған тапсырмалар қолдануға болады. Мұғалімнің белгісі бойынша допты тоқтату, қозғалыс бағытын өзгерту, белгілі нысанаға пас беру немесе басқа орынға ауысу сияқты жаттығулар қарапайым реакция мен зейінді дамытады. Мысалы, оқушы допты баяу алып келе жатқан кезде мұғалім оң немесе сол бағытты білдіретін белгі береді. Оқушы сол белгіге сәйкес қозғалысын өзгертеді.
Мұндай тапсырмаларды күрделендіру барысында бірден бірнеше ақпарат бермеу маңызды. Алдымен екі ғана белгі қолданылуы мүмкін. Оқушылар оларды сенімді ажыратқаннан кейін үшінші белгі енгізіледі. Бұл бейімдеу әсіресе ақпаратты өңдеу жылдамдығы баяу оқушылар үшін маңызды. Мұғалім тапсырманың күрделілігін оқушының орындау сапасына қарай реттейді.
Футзал арқылы жалпы дене дайындығын дамытуға да мүмкіндік мол. Жүгіру, тоқтау, жылдам бағыт өзгерту, допты тебу, денені бұру және тепе-теңдікті сақтау сияқты әрекеттер бірнеше бұлшықет тобының жұмысын талап етеді. Бірақ бейімделген дене шынықтыру сабағында дене жүктемесінің көлемі оқушының жеке мүмкіндігіне сәйкес берілуі тиіс. Жаттығу барысында шаршаудың шамадан тыс жиналуына жол бермеу маңызды.
Мұғалім жүктемені реттеу үшін ойын алаңының көлемін, жаттығу ұзақтығын, қайталау санын және демалыс уақытын өзгерте алады. Мысалы, белсенді ойынның бірнеше минуттық кезеңінен кейін тыныс алуды қалпына келтіруге арналған үзіліс беріледі. Оқушылардың дайындығы артқан сайын белсенді кезең ұзартылуы мүмкін. Бұл тәсіл төзімділікті біртіндеп дамытуға мүмкіндік береді.
Сабақ барысында оқушының шаршау белгілерін бақылау маңызды. Қозғалыс дәлдігінің күрт төмендеуі, ойынға қатысудың бәсеңдеуі, қалыптан тыс ентігу немесе жалпы жағдайының нашарлауы жүктемені төмендету қажеттігін білдіруі мүмкін. Бейімделген дене шынықтыруда оқушыны міндетті түрде басқалармен бірдей қарқында жаттықтыру мақсат етілмейді. Негізгі қағида – қауіпсіз әрі қолжетімді қозғалыс белсенділігін қамтамасыз ету.
Футзал сабақтарында күш қасиеттерін дамыту арнайы ауыр жаттығулар арқылы ғана жүргізілмейді. Өз дене салмағымен орындалатын қарапайым жаттығулар, жартылай отырып-тұру, денені тұрақтандыру, аяқ пен тұлға бұлшықеттерін нығайтуға бағытталған қозғалыстар қолданылуы мүмкін. Мұндай жаттығулар доппен орындалатын әрекеттерге дайындық ретінде де пайдалы. Аяқ бұлшықеттерінің жеткілікті күші жүгіру, тоқтау және доп тебу кезінде қозғалыстың тұрақтылығына көмектеседі.
Икемділікке арналған жаттығулар сабақтың дайындық және қорытынды кезеңдерінде пайдаланылуы мүмкін. Әсіресе аяқ, тізе, жамбас және дене бұлшықеттерін қозғалысқа дайындау маңызды. Жаттығулар серпінді және қауіпсіз орындалып, ауырсыну тудырмауы керек. Сабақ соңындағы жеңіл созылу жаттығулары белсенді қозғалыстан кейін ағзаның тыныш күйге біртіндеп өтуіне көмектеседі.
Бейімделген дене шынықтыруда сабақтың құрылымы оқушыға түсінікті болғаны жөн. Сабақтың басталуы, қыздыру жаттығулары, негізгі техникалық тапсырмалар, ойын және қорытынды кезең белгілі бір реттілікпен қайталанып отырса, оқушы келесі әрекетті алдын ала болжай алады. Бұл әсіресе тұрақты тәртіп пен құрылымды қажет ететін оқушылар үшін пайдалы. Мұғалім сабақ басында бүгін қандай жаттығулар орындалатынын қысқаша айтып өте алады.
Мысалы, сабақ «қыздыру – допты алып жүру – жұппен пас беру – қақпаға соғу – шағын ойын – тыныс алуды қалпына келтіру» ретімен ұйымдастырылуы мүмкін. Мұндай түсінікті құрылым оқушылардың ұйымдасқан әрекетіне көмектеседі. Дегенмен әр сабақ бірдей болмауы керек. Негізгі құрылым сақталғанымен, ойын тапсырмаларын, кедергілерді немесе жұптық жаттығуларды өзгертіп отыру қызығушылықты арттырады.
Сабақтағы құрал-жабдықтарды дұрыс таңдау да бейімдеудің бір бөлігі болып табылады. Стандартты допты басқаруда қиындық туындаса, бастапқы жаттығуларда қозғалысы баяуырақ немесе оқушыға ыңғайлы доп пайдалануға болады. Нысаналар анық көрінетіндей және қауіпсіз орналасуы тиіс. Конустар мен белгілер оқушылар бір-бірімен соқтығыспайтындай арақашықтықта қойылады. Құрал-жабдықтың мақсаты тапсырманы күрделендіру емес, қозғалысты дұрыс ұйымдастыруға көмектесу болуы қажет.
Футзал сабағында жұптарды және командаларды құрудың педагогикалық маңызы бар. Оқушыларды тек дене дайындығы бойынша күшті және әлсіз топтарға тұрақты бөліп қою дұрыс емес. Бұл кейбір оқушылардың өз мүмкіндігіне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан командалар әртүрлі қабілеті бар оқушыларды біріктіретіндей құрылып, құрамдары уақыт өте өзгеріп отырғаны тиімді.
Жұптық жұмыс кезінде де серіктестерді дұрыс таңдау қажет. Қозғалыс дағдысы жақсы қалыптасқан оқушы техникалық дағдысы төмен оқушымен жұмыс істегенде, мұғалім олардың бір-бірін қолдауына бағыт береді. Бірақ жақсы ойнайтын оқушы екіншісінің орнына барлық тапсырманы орындамауы керек. Негізгі мақсат – екі оқушының да белсенді әрекет етуі.
Командалық ойын тәрбиелік міндеттерді шешуге қолайлы орта қалыптастырады. Оқушылар ортақ мақсатқа жету үшін бір-бірімен әрекеттеседі, серіктесінің қателігіне дұрыс жауап беруді, жеңіс пен жеңілісті қабылдауды үйренеді. Бұл жерде мұғалім спорттық әдепті қалыптастыруға ерекше көңіл бөлуі қажет. Қарсыласты мазақ ету, қатесін келемеждеу немесе жеңілген командаға құрметсіздік көрсетуге жол берілмейді.
Жеңіске деген ұмтылыс спорттық ойынның табиғи бөлігі болғанымен, бейімделген дене шынықтыруда бәсекелестік оқушының психологиялық жайлылығына кері әсер етпеуі тиіс. Мұғалім «кім жеңді?» деген сұрақпен қатар, «қай команда жақсы пас алмасты?», «кім серіктесіне көмектесті?», «кім ережені дұрыс сақтады?» сияқты өлшемдерді де қолдана алады. Нәтижесінде жетістік ұғымы тек есеп көрсеткішімен шектелмейді.
Футзал оқушылардың өзін-өзі бақылауын дамытуға да мүмкіндік береді. Ойын кезінде эмоция жоғары болуы мүмкін, әсіресе доп жоғалтқанда немесе қарсылас гол соққанда оқушы ашулануы ықтимал. Мұғалім мұндай жағдайларды тәрбиелік мақсатта пайдаланып, эмоцияны қауіпсіз білдіру, ойынды жалғастыру және ережені сақтау қажеттігін түсіндіреді. «Қателестің – ойын жалғасады», «Доптан айырылсаң – қорғанысқа қайт» сияқты қарапайым қағидалар әрекетті қайта бағыттауға көмектеседі.
Бейімделген дене шынықтыру сабағында мұғалімнің кері байланысы нақты болуы керек. Жалпы «жақсы» немесе «дұрыс емес» деген бағалаудан гөрі оқушының нақты әрекетін атау тиімді. Мысалы, «Допты аяғыңа жақын ұстап алып жүрдің», «Пас бергеннен кейін бос орынға дұрыс шықтың», «Қорғанысқа уақытында қайттың» деген кері байланыс оқушыға қандай әрекетті қайталау керектігін түсіндіреді.
Қатені түзету кезінде де бір уақытта бірнеше техникалық кемшілікті айтпау ұсынылады. Егер оқушы пас беру кезінде тірек аяғын дұрыс қоймаса және доптың бағытын бақыламаса, мұғалім алдымен ең маңызды бір әрекетті түзетеді. Ол қалыптасқаннан кейін келесі элементке назар аударылады. Бір мезетте көп ақпарат беру оқушының қозғалысты орындауын қиындатуы мүмкін.
Оқушының жеке жетістігін тіркеу бейімделген дене шынықтырудың маңызды қағидаларының бірі. Бағалау тек қанша гол соққанымен немесе кімнің жылдам жүгіргенімен анықталмауы тиіс. Допты бұрынғыдан сенімді тоқтату, пас дәлдігінің артуы, қозғалыс кезінде допты жоғалтудың азаюы, ойын ережесін өздігінен сақтау және командамен әрекеттесудің жақсаруы да маңызды көрсеткіштер болып табылады.
Мұғалім қарапайым бақылау өлшемдерін қолдана алады. Мысалы, допты алып жүру кезінде бақылауын сақтайды, қысқа пас орындайды, допты тоқтатады, нысанаға бағыттайды, командалық әрекетке қатысады, қауіпсіздік ережесін сақтайды деген көрсеткіштер бойынша оқушының динамикасын бақылауға болады. Мұндай бағалау оқушыны басқа балалармен емес, өзінің бұрынғы нәтижесімен салыстыруға мүмкіндік береді.
Өзін-өзі бағалау элементтерін де 8-сыныпта қолдануға болады. Сабақ соңында оқушыларға «Бүгін қай әрекет жақсы шықты?», «Қай жаттығу қиын болды?», «Келесі сабақта нені жақсартқың келеді?» деген қарапайым сұрақтар беріледі. Оқушы өзінің қозғалыс тәжірибесін ой елегінен өткізіп, жеке мақсатын түсінуге үйренеді.
Футзал сабақтарында оқушыларға әртүрлі рөлдерді ұсыну да маңызды. Ойынға белсенді қатысумен қатар, белгілі жағдайда төрешінің көмекшісі, уақытты бақылаушы немесе құралдарды орналастыруға жауапты оқушы рөлдері берілуі мүмкін. Бірақ мұндай рөлдер дене белсенділігінен шеттетудің тұрақты тәсіліне айналмауы керек. Керісінше, әртүрлі жауапкершілікті сезінуге және ойынның ұйымдастырылуын түсінуге көмектесетін қосымша мүмкіндік ретінде пайдаланылғаны дұрыс.
Шағын футбол арқылы әлеуметтік қарым-қатынасты дамытуда бірлескен мақсат қою тиімді. Мысалы, бүкіл сыныпқа белгілі уақыт ішінде белгілі мөлшерде дәл пас орындау ұсынылады. Мұнда бір команда екіншісіне қарсы ойнамайды, барлық оқушы ортақ нәтижеге жетуге тырысады. Бұл тапсырма бәсекелестіктен гөрі ынтымақтастықты күшейтеді.
Футзалдың тәрбиелік мүмкіндігі жауапкершілік қалыптастырудан да көрінеді. Оқушы сабаққа спорттық киіммен келу, құралдарға ұқыпты қарау, белгіленген уақытта әрекетті бастау, мұғалімнің қауіпсіздік нұсқауын орындау, өз командасының міндетін сақтау сияқты қарапайым жауапкершіліктерді меңгереді. Осындай күнделікті талаптар жүйелі қайталанғанда тәртіп пен өзін-өзі ұйымдастыру дағдылары қалыптасады.
Сабақта өзара көмек мәдениетін қалыптастыру маңызды. Бір оқушы жаттығуды бірден түсінсе, екіншісіне оны меңгеру үшін қосымша уақыт қажет болуы мүмкін. Мұғалім оқушыларға бір-бірін асықтырмай, қолдау көрсетуге бағыт береді. Мысалы, жұптық пас кезінде серіктесіне допты оның мүмкіндігіне сәйкес жылдамдықпен беру де өзара әрекет мәдениетінің белгісі болып табылады.
Бейімделген дене шынықтыруда оқушының табыс жағдайын сезінуі оның дене белсенділігіне деген ұзақ мерзімді қатынасына әсер етеді. Егер бала әр сабақта өзін үнемі сәтсіз сезінсе, спорттық әрекеттен бас тартуы мүмкін. Ал өзінің нақты ілгерілеуін байқаса, дене жаттығуларына қызығушылығы артады. Сондықтан мұғалім тапсырмаларды оқушыға қолжетімді деңгейден бастап, қиындықты біртіндеп арттырғаны жөн.
Сонымен бірге табыс жағдайын қалыптастыру талапты төмендету деген сөз емес. Оқушы меңгерген әрекет біртіндеп күрделенуі керек. Мысалы, бастапқыда допты орнында тоқтатқан бала кейін қозғалыста қабылдайды, одан соң пас алғаннан кейін бағыт өзгертіп, келесі әрекетке көшеді. Осылайша әрбір жаңа тапсырма бұрынғы меңгерілген дағдының негізінде құрылады.
Футзал элементтерін басқа дене жаттығуларымен байланыстыру сабақтың мазмұнын толықтырады. Эстафеталар, жалпы дамыту жаттығулары, тепе-теңдік, жылдамдық пен ептілік тапсырмалары футзал техникасын меңгеруге дайындық ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, бағытты жылдам өзгертуге арналған допсыз жаттығудан кейін дәл сол қозғалысты доппен орындау оқушыға техникалық әрекетті түсінуді жеңілдетеді.
Бейімделген дене шынықтырудағы шағын футбол сабақтарының маңызды нәтижелерінің бірі – оқушының қозғалысқа деген жағымды көзқарасының қалыптасуы. Барлық оқушы болашақта спортшы болмауы мүмкін және бұл сабақтың мақсаты да емес. Негізгі міндет – жасөспірімнің дене қозғалысының денсаулық пен өмір сапасы үшін маңызын түсінуі, өзіне қолжетімді белсенділік түрін табуы және қозғалыстан жағымды эмоция алуы.
Футзал осы міндетті шешуге қолайлы, себебі онда қозғалыс, ойын, қарым-қатынас және командалық әрекет қатар жүреді. Оқушы бір уақытта жүгіреді, допты басқарады, кеңістікті бақылайды, серіктесімен әрекеттеседі және ойын ережесін сақтайды. Сондықтан дұрыс бейімделген жағдайда шағын футбол сабағы оқушылардың тек дене дайындығын ғана емес, олардың әлеуметтік және тұлғалық қасиеттерін де дамытуға мүмкіндік береді.
Бейімделген дене шынықтыру жағдайында футзал сабақтарының тиімділігін арттыру үшін мұғалім оқу үдерісін ұзақ мерзімді мақсатпен ұйымдастыруы қажет. Бір сабақ барысында допты алып жүруді, пас беруді, қақпаға соққы жасауды және командалық тактиканы толық меңгерту мүмкін емес. Сондықтан қозғалыс дағдылары жүйелі қайталанып, әр сабақта алдыңғы меңгерілген әрекет жаңа тапсырмамен толықтырылуы тиіс. Мысалы, алғашқы сабақтарда допты сезіну мен тоқтатуға көбірек уақыт бөлінсе, кейін допты алып жүру мен қысқа пас беру, одан әрі қозғалыстағы пас, қақпаға соғу және шағын командалық ойынға көшуге болады.
Оқу материалын осылай бірізді ұйымдастыру 8-сынып оқушыларының өз жетістігін сезінуіне мүмкіндік береді. Әсіресе бейімделген дене шынықтыруда қозғалыс дағдысын меңгеру қарқыны әртүрлі болуы мүмкін. Бір оқушы жаңа қозғалысты бірнеше қайталаудан кейін орындаса, екінші оқушыға сол әрекетті ұзақ уақыт бойы жаттықтыру қажет болуы ықтимал. Мұғалім бұл айырмашылықты кемшілік ретінде емес, жеке даму қарқыны ретінде қабылдап, тапсырмаларды соған сәйкес бейімдеуі керек.
Футзал элементтерін оқыту кезінде жеке, жұптық, топтық және командалық жұмыс түрлерін өзара үйлестіру маңызды. Жеке жаттығулар оқушының доппен жұмыс істеу сенімділігін арттырса, жұптық тапсырмалар пас беру мен доп қабылдауды қалыптастырады. Шағын топтағы жаттығулар кеңістікте бағдарлануды және бірнеше серіктеспен әрекеттесуді үйретеді. Ал командалық ойын меңгерілген техникалық және тактикалық әрекеттерді біртұтас жағдайда қолдануға мүмкіндік береді. Сондықтан толыққанды ойынға көшу алдын ала жүргізілген дайындықтың логикалық жалғасы болуы тиіс.
Бейімделген футзал сабағында шағын құрамдағы ойындардың маңызы жоғары. Ойыншылар саны аз болған сайын әр оқушы доппен жиірек кездесіп, ойынға белсенді қатысуға мүмкіндік алады. Үлкен құрамда қозғалыс белсенділігі төмен оқушы допқа сирек тиіп, ойыннан шет қалуы мүмкін. Сондықтан бастапқы кезеңдерде екіге екі немесе үшке үш сияқты шағын ойындарды қолдану пайдалы. Оқушылардың дайындығы артқан сайын ойын жағдайын күрделендіруге болады.
Ойын алаңының көлемі де педагогикалық міндетке байланысты өзгертіледі. Кеңірек алаң оқушыларға допты қабылдауға және шешім қабылдауға көбірек уақыт береді. Шағын кеңістік керісінше жылдам әрекет етуді қажет етеді. Сондықтан техникалық дағдылары әлі тұрақты қалыптаспаған оқушыларға бастапқыда жеткілікті кеңістік беру тиімді. Кейін қозғалыс пен шешім қабылдау қабілеті дамыған сайын ойын аймағын өзгертуге болады.
Футзалдағы қақпашы әрекетін де бейімдеп үйреткен жөн. Қақпашының міндетін тек допты өткізбеу ретінде түсіндіру жеткіліксіз. Ол қақпада дұрыс орналасуды, доптың бағытын бақылауды, қауіпсіз түрде қағып немесе тоқтатуды және допты серіктесіне қайта қосуды үйренеді. Қақпашыға бағытталған соққылардың күші оқушының дайындығына сәйкес болуы керек. Алғашқы кезеңде жақын қашықтықтан қатты соққы жасауға жол берілмейді.
Оқушыларға әртүрлі ойын позицияларын байқап көруге мүмкіндік беру де пайдалы. Бір баланы үнемі қақпашы, екіншісін үнемі шабуылшы ретінде қалдыру оның қозғалыс тәжірибесін шектеуі мүмкін. Позицияларды алмастыру арқылы оқушылар шабуыл мен қорғаныстың ерекшеліктерін түсініп, әртүрлі қозғалыс әрекеттерін меңгереді. Сонымен бірге олар командаласының міндетін жақсырақ түсіне бастайды.
Футзал сабағының тәрбиелік мүмкіндігін пайдалану үшін әділ ойын қағидаларын жүйелі қалыптастыру қажет. Оқушылар қарсыласын құрметтеуге, ойын ережесін сақтауға, төрешінің немесе мұғалімнің шешімін қабылдауға, жеңілген жағдайда жағымсыз мінез-құлық көрсетпеуге және жеңген кезде қарсыласын кемсітпеуге үйренуі керек. Бұл талаптар бір рет айтылатын ереже емес, әр сабақта нақты жағдай арқылы бекітілетін мінез-құлық нормалары болуы тиіс.
Командалық ойын кезінде келіспеушілік туындауы табиғи жағдай. Бір оқушы өзіне пас берілмегеніне ренжуі, екіншісі серіктесінің қатесіне ашулануы мүмкін. Осындай жағдайларда мұғалім тек ойынды тоқтатып, кінәліні анықтаумен шектелмей, дұрыс қарым-қатынас үлгісін қалыптастыруы қажет. Оқушыларға бір-бірімен тыныш сөйлесу, қателікті қабылдау, ойын әрекетін қайта жалғастыру және ортақ мақсатты ұмытпау үйретіледі. Бұл дағдылар спорт алаңынан тыс әлеуметтік ортада да маңызды.
Бейімделген дене шынықтырудағы тағы бір маңызды қағида – оқушының жеке қадір-қасиетін сақтау. Қозғалысты орындауда қиналған оқушыны сынып алдында сынау, басқа балалармен жағымсыз салыстыру немесе оның мүмкіндігін келемеждеу дене белсенділігіне деген қызығушылықты төмендетеді. Мұғалім қатені түзету барысында оқушыға түсінікті әрі қолдаушы кері байланыс беріп, оның орындаған дұрыс әрекеттерін де атап көрсеткені жөн.
8-сынып оқушылары өз жетістіктерін түсіне алатын жаста болғандықтан, сабақ барысында жеке мақсат қою әдісін пайдалануға болады. Мысалы, бір оқушының мақсаты допты кедергілер арасымен жоғалтпай алып жүру болса, екіншісінің мақсаты бес дәл пас орындау, үшіншісінікі ойын барысында қорғанысқа уақытында оралу болуы мүмкін. Сабақ соңында оқушы өз мақсатына қаншалықты жеткенін мұғаліммен бірге бағалайды. Мұндай жұмыс ішкі уәжді арттырады.
Бағалау кезінде техникалық нәтиже, дене қасиеттері, қауіпсіз әрекет және әлеуметтік қатысу қатар ескерілуі мүмкін. Мұғалім допты басқару сапасын, пас дәлдігін, қозғалыс белсенділігін, ережені сақтау деңгейін, командамен әрекеттесуін және сабаққа қатысу ынтасын бақылайды. Осы көрсеткіштер арқылы оқушының даму динамикасын жан-жақты анықтауға болады.
Бейімделген дене шынықтырудағы бағалаудың маңызды ерекшелігі – жеке ілгерілеуді тану. Мысалы, бастапқы кезеңде допты бірнеше метр ғана басқара алған оқушы уақыт өте келе кедергілер арасымен сенімді алып жүре бастаса, бұл оның нақты жетістігі болып саналады. Сол сияқты бұрын ойын барысында бір орында тұрып қалған оқушы кейін бос кеңістікке қозғалып, серіктесінен пас сұрай бастаса, оның тактикалық және әлеуметтік белсенділігінде оң өзгеріс бар.
Мұғалім осындай нәтижелерді жүйелі бақылау үшін қарапайым педагогикалық мониторинг жүргізе алады. Оқу кезеңінің басында оқушылардың бастапқы мүмкіндіктері анықталып, белгілі уақыттан кейін қайта бағаланады. Мониторингте тек сандық көрсеткіштер емес, сапалық өзгерістер де белгіленгені дұрыс. Оқушының сенімділігі, ойынға қатысу белсенділігі, қозғалысты түсінуі және серіктестерімен қарым-қатынасы маңызды ақпарат береді.
Футзал сабақтарын ұйымдастыруда денсаулықты сақтау қағидасы басым болуы керек. Жүктеме мөлшерін таңдауда мұғалім оқушылардың дене дайындығын, сабақтағы жағдайын және педагогке белгілі медициналық шектеулерін ескереді. Бейімделген дене шынықтыруда жоғары спорттық нәтиже үшін оқушыға шамадан тыс жүктеме беру мақсат етілмейді. Қозғалыс белсенділігі оның функционалдық мүмкіндігіне сәйкес болуы қажет.
Жаттығулар арасындағы демалысты ұйымдастыру да маңызды. Демалыс міндетті түрде толық әрекетсіз отыру дегенді білдірмейді. Кей жағдайда баяу жүру, тыныс алуды қалыпқа келтіру немесе жеңіл қозғалыс арқылы белсенді демалыс ұйымдастыруға болады. Алайда оқушыда айқын шаршау байқалса, жеткілікті қалпына келу уақыты берілуі тиіс.
Су ішу тәртібі, спорттық киімнің ыңғайлылығы, аяқ киімнің алаңға сәйкес болуы және спорт залындағы қауіпсіздік талаптары да назардан тыс қалмауы керек. Мұғалім сабақ басталар алдында алаңның тайғақ еместігін, қақпалардың қауіпсіз бекітілгенін, құралдардың дұрыс орналасқанын тексереді. Қозғалыс жолдары бір-бірімен қауіпті қиылыспайтындай ұйымдастырылғаны дұрыс.
Футзал сабағында жарақаттың алдын алу үшін оқушылардың техникалық мүмкіндігіне сәйкес қозғалыс қарқынын таңдау қажет. Жылдамдық пен бәсекелестік артқан сайын бақылаусыз соқтығысу қаупі де жоғарылайды. Сондықтан мұғалім қауіпсіздік техникасын тек сабақ басында айтып қоймай, ойын кезінде де бақылап отырады. Қауіпті әрекет байқалған жағдайда ойын тоқтатылып, дұрыс қозғалыс қайта түсіндіріледі.
Бейімделген дене шынықтыруда футзал сабақтарын ашық алаңда өткізу мүмкіндігі болған жағдайда ауа райы мен алаң жағдайы ескеріледі. Алаңның беті қауіпсіз, кедергілерден таза болуы керек. Қоршаған ортаның температурасы мен ауа жағдайына сәйкес қозғалыс қарқыны және сабақ ұзақтығы реттеледі. Мұндағы басты өлшем – жоспарланған тапсырманы міндетті түрде толық орындау емес, оқушының қауіпсіздігі.
Шағын футбол арқылы салауатты өмір салтына қызығушылық қалыптастыруға болады. Мұғалім дене белсенділігінің адам ағзасына пайдасын оқушыларға түсінікті деңгейде жеткізіп, тұрақты қозғалыстың күнделікті өмірдегі маңызын көрсетеді. Футзал сабағы оқушы үшін міндетті оқу тапсырмасы ретінде ғана емес, бос уақытта достарымен бірге ойнауға болатын қолжетімді қозғалыс әрекеті ретінде қабылданғаны маңызды.
Оқушылардың сабақтан тыс қозғалыс белсенділігін қолдау мақсатында мектепішілік спорттық шаралар, достық кездесулер немесе қарапайым футзал сайыстарын ұйымдастыруға болады. Мұндай шараларда қатысуға мүмкіндік беретін форматты сақтау маңызды. Жарыстың мақсаты тек ең мықты команданы анықтау емес, оқушыларды дене белсенділігіне тарту, спорт мәдениетін қалыптастыру және жағымды әлеуметтік тәжірибе беру болуы тиіс.
Мектепішілік жарыстарда ережелер оқушылардың мүмкіндіктеріне қарай бейімделуі мүмкін. Ойын уақыты қысқартылып, ойыншыларды жиі ауыстыруға мүмкіндік беріледі, ал кейбір күрделі ережелер жеңілдетіледі. Қауіпсіздік талаптары барлық жағдайда бірінші орында қалады. Ойынның бейімделуі жарыстың құндылығын төмендетпейді, керісінше әр оқушының шынайы қатысуына жағдай жасайды.
Футзал сабақтары оқушылардың әлеуметтік қатысуын кеңейтетін орта ретінде де құнды. Команда құрамында әрекет ету барысында жасөспірім өз міндетін түсінеді, басқалардың әрекетін ескереді және ортақ нәтижеге жауапкершілікпен қарауға үйренеді. Кейбір оқушылар үшін спорттық ойын сыныптастарымен қарым-қатынас орнатудың тиімді тәсілі болуы мүмкін. Ортақ жаттығу мен ойын балалар арасында жағымды эмоционалдық байланыс қалыптастырады.
Мұғалім осы мүмкіндікті саналы түрде пайдаланып, сабақта өзара құрмет пен қолдау атмосферасын қалыптастыруы қажет. Оқушының спорттық қабілеті оның командадағы құндылығын анықтайтын жалғыз көрсеткіш болмауы тиіс. Бір оқушы жылдам жүгіруімен ерекшеленсе, екіншісі дәл пас беруі, үшіншісі ережені жақсы сақтауы немесе серіктестерін қолдауымен ерекшеленуі мүмкін. Мұғалім осындай әртүрлі жетістіктерді атап көрсеткен кезде командада әр баланың өзіндік орны қалыптасады.
Бейімделген футзалдың педагогикалық құндылығы қозғалыс тапсырмаларын өзгерту мүмкіндігімен де байланысты. Егер оқушы белгілі әрекетті орындауда тұрақты қиындық көрсе, мұғалім тапсырманың мақсатын сақтай отырып, оның шарттарын жеңілдете алады. Пас беру қашықтығын қысқарту, нысананы үлкейту, қарсыластың белсенділігін уақытша шектеу, қозғалысқа қосымша уақыт беру немесе тапсырманы алдын ала бірнеше рет қайталау осы бейімдеулердің қатарына жатады.
Оқушы дағдыны меңгерген сайын бұл жеңілдіктер біртіндеп азайтылуы керек. Егер бейімдеу үнемі өзгеріссіз қалса, оқушының ары қарай дамуына жеткілікті мүмкіндік берілмеуі мүмкін. Сондықтан мұғалімнің міндеті – тапсырманы баланың қазіргі деңгейіне қолжетімді ету және сол деңгейден келесі даму сатысына біртіндеп көшуге жағдай жасау.
Футзал сабақтарында педагогтің көрсету әдісі ерекше тиімді. Жаңа техникалық әрекетті ұзақ сөзбен түсіндіргеннен гөрі, қозғалысты дұрыс орындап көрсету және негізгі бөліктерін қысқаша түсіндіру оқушының қабылдауын жеңілдетеді. Қажет болған жағдайда қозғалыс бірнеше бөлікке бөлініп көрсетіледі. Мысалы, пас беруде алдымен тірек аяқтың орналасуы, кейін допқа жанасу бөлігі, соңында аяқ қозғалысының бағыты түсіндіріледі.
Оқушы әрекетті қайталаған кезде мұғалім оның қауіпсіз және негізгі техникалық белгілерді орындауына назар аударады. Қозғалысты бірден кәсіби спортшы деңгейінде орындау талап етілмейді. Бейімделген дене шынықтыруда қозғалыстың функционалдық нәтижесі маңызды: оқушы допты басқара ала ма, серіктесіне бағыттай ала ма, қозғалыс кезінде тепе-теңдігін сақтай ма және ойынға қатыса ала ма деген сұрақтар басымдыққа ие.
8-сыныптағы футзал сабақтарында теориялық білімді де практикалық әрекетпен байланыстырып берген жөн. Оқушылар футзалдың негізгі мақсатын, команданың міндетін, ойыншылардың рөлдерін, қауіпсіздік ережелерін және әділ ойын қағидаларын түсінуі қажет. Бірақ теориялық ақпарат көлемді дәріс түрінде емес, жаттығу барысында қысқа түсіндіру арқылы берілгені тиімді.
Мысалы, пас беру жаттығуы алдында мұғалім командалық ойында допты уақытында бөлісудің маңызын түсіндіреді. Қорғаныс тапсырмасы кезінде қарсылас пен өз қақпасының арасындағы позиция туралы айтылады. Ойын соңында оқушылармен қысқа талдау жүргізіліп, қай әрекеттің нәтижелі болғаны қарастырылады. Осылайша теориялық білім бірден практикалық тәжірибемен бекітіледі.
Сабақтың қорытынды кезеңі де педагогикалық маңызға ие. Белсенді ойыннан кейін оқушылардың ағзасын біртіндеп тыныш күйге көшіру үшін баяу жүру, тыныс алу және жеңіл созылу жаттығулары орындалуы мүмкін. Сонымен қатар қысқа рефлексия жүргізіліп, сабақтағы жетістіктер аталады. Мұғалім келесі сабақта қандай әрекет жалғасатынын қысқаша айту арқылы оқу сабақтастығын қамтамасыз етеді.
Оқушылардың өз пікірін білдіруіне мүмкіндік беру пайдалы. «Қай жаттығу саған қызықты болды?», «Бүгін қандай әрекет жақсы орындалды?», «Қай тапсырманы тағы жаттықтыру керек?» деген сұрақтар арқылы жасөспірім өзінің қозғалыс тәжірибесін бағалай бастайды. Бұл дене шынықтыру сабағына саналы қатынастың қалыптасуына ықпал етеді.
Бейімделген дене шынықтырудағы футзалдың нәтижелілігі тек сабақтағы қозғалыс көлемімен өлшенбейді. Оның маңызды нәтижесі – оқушының дене белсенділігіне қатысуға деген ынтасының артуы, өз қозғалыс мүмкіндігін түсінуі, командада әрекет етуі және спорттық ортада өзін сенімді сезіне бастауы. Осы нәтижелер ұзақ мерзімді перспективада белсенді өмір салтын қалыптастыруға негіз болады.
Қорыта айтқанда, бейімделген дене шынықтыру жүйесінде шағын футболды, яғни футзалды қолдану 8-сынып оқушыларының дене, қозғалыс, әлеуметтік және тұлғалық дамуына ықпал ететін тиімді педагогикалық құрал болып табылады. Футзалдың динамикалық сипаты жүгіруді, бағыт өзгертуді, допты басқаруды, тоқтатуды, пас беруді, қақпаға соғуды және командалық әрекетті біртұтас қозғалыс жағдайында біріктіруге мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде оқушылардың ептілігі, жылдамдығы, төзімділігі, тепе-теңдігі, қимыл үйлесімділігі мен кеңістікте бағдарлануы дамиды.
Бейімделген дене шынықтыру жағдайында футзалды оқытудың негізгі қағидасы – барлық оқушыдан бірдей спорттық нәтиже талап ету емес, әрқайсысының мүмкіндігіне сәйкес қозғалыс әрекетіне толыққанды қатысуына жағдай жасау. Осы мақсатта алаң көлемін, ойыншылар санын, жаттығудың күрделілігін, орындау уақытын, допты, нысаналарды, ойын ережелерін және педагогикалық көмектің көлемін өзгертуге болады. Мұндай бейімдеу оқушыны ойыннан шеттетпей, керісінше оның белсенділігін арттыруға бағытталуы тиіс.
Футзал элементтерін меңгерту қарапайымнан күрделіге қарай жүргізілгенде нәтижелі болады. Алдымен допты сезіну, тоқтату және қарапайым бағытта алып жүру қалыптастырылып, кейін пас беру, қозғалыста доп қабылдау, қақпаға соғу, шабуыл мен қорғаныстың қарапайым әрекеттері меңгертіледі. Бұдан кейін ғана оқушылар шағын командалық ойын барысында осы дағдыларды біріктіріп қолдануға көшеді. Мұндай кезеңділік қозғалыс дағдыларының тұрақты қалыптасуына мүмкіндік береді.
8-сынып оқушыларымен жұмыс барысында жеке, жұптық және шағын топтық жаттығулардың үйлесімді қолданылуы маңызды. Әсіресе ойыншылар саны аз шағын ойындар әр оқушының доппен жиі әрекеттесуіне және командалық әрекетке белсенді қатысуына жағдай жасайды. Бұл тәсіл техникалық дағдыларды ғана емес, қарым-қатынас, өзара көмек, жауапкершілік және ортақ мақсатқа ұмтылу қасиеттерін де қалыптастырады.
Футзалдың тәрбиелік мүмкіндігі де жоғары. Командалық ойын барысында оқушылар ережені сақтауды, қарсыласқа құрметпен қарауды, жеңіс пен жеңілісті дұрыс қабылдауды, серіктесіне көмектесуді және өзінің эмоциялық әрекетін бақылауды үйренеді. Сондықтан дене шынықтыру пәнінің мұғалімі спорттық нәтижемен қатар оқушылар арасындағы қарым-қатынас мәдениетіне, әділ ойын қағидаларына және психологиялық қолайлы ортаға назар аударуы қажет.
Сабақтың қауіпсіздігі барлық педагогикалық міндеттен басым тұрады. Мұғалім алаң мен құрал-жабдықтың жағдайын, жаттығулар арасындағы арақашықтықты, оқушылардың қозғалыс қарқынын және жүктеме көлемін жүйелі бақылауы тиіс. Қауіпті қимылдарды шектеу, денені жаттығуға дұрыс дайындау, белсенді кезеңдерді демалыспен алмастыру және әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеру жарақаттың алдын алуға көмектеседі.
Бейімделген дене шынықтыруда бағалау да оқушының жеке даму динамикасына бағытталуы керек. Допты бұрынғыдан жақсы басқару, пас дәлдігінің жоғарылауы, қозғалыс белсенділігінің артуы, ойын ережесін өздігінен сақтау немесе командаластарымен тиімді әрекеттесу маңызды жетістік болып табылады. Мұғалім оқушыны басқалармен ғана салыстырмай, оның бастапқы және қазіргі нәтижелерінің арасындағы өзгерісті бағалаған жағдайда әр жасөспірім өзінің ілгерілеуін сезіне алады.
Дене шынықтыру пәні мұғалімінің кәсіби шеберлігі футзалдың дайын ережесін оқушыларға өзгеріссіз орындатумен емес, оның мазмұнын сақтай отырып, қозғалыс әрекетін нақты сыныптың қажеттілігіне сәйкес ұйымдастыра алуымен көрінеді. Бір оқушы үшін допты бірнеше метр бақылауда ұстап алып жүру маңызды жетістік болуы мүмкін, екінші оқушы үшін қозғалыста дәл пас беру, ал үшіншісі үшін командалық ойын барысында бос кеңістікке уақытында шығу маңызды нәтиже болады. Осындай жеке жетістіктердің жиынтығы сабақтың жалпы тиімділігін анықтайды.
Сонымен, «Бейімделген дене шынықтыру: шағын футбол (футзал)» бағытын 8-сынып оқушыларының оқу үдерісінде мақсатты әрі жүйелі қолдану дене қасиеттерін дамытумен қатар, қозғалыс белсенділігіне жағымды қатынас, өзіне сенімділік, әлеуметтік өзара әрекет, тәртіп және жауапкершілік қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім оқушының мүмкіндігін, қауіпсіздігін және жеке даму қарқынын басшылыққа алып, жаттығуларды дұрыс бейімдеген жағдайда футзал әрбір оқушыға қолжетімді, қызықты және дамытушы дене белсенділігіне айналады. Бейімделген сабақтың негізгі нәтижесі тек жеңіс немесе спорттық көрсеткіш емес, оқушының қозғалысқа белсенді қатысуы, өзінің мүмкіндігін дамытуы, команда мүшесі ретінде әрекет етуі және дене шынықтыруды салауатты өмір салтының маңызды бөлігі ретінде қабылдауы болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Қазақстан Республикасы, қолданыстағы редакция.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Негізгі орта білім беру деңгейіндегі дене шынықтыру пәнін оқытуға арналған нормативтік және әдістемелік материалдар. – Астана.
- Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. – Москва: Физкультура и спорт, 1991.
- Евсеев С.П. Теория и организация адаптивной физической культуры. – Москва: Спорт, 2016.
- Евсеев С.П. Адаптивная физическая культура. – Москва: Советский спорт, 2005.
- Железняк Ю.Д., Минбулатов В.М. Теория и методика обучения предмету «Физическая культура». – Москва: Академия, 2004.
- Лях В.И. Физическая культура. Методические рекомендации. – Москва: Просвещение.
- Futsal Laws of the Game. – Fédération Internationale de Football Association.
- Futsal Coaching Manual. – Union of European Football Associations.
- World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. – Geneva: World Health Organization, 2020.
- Quality Physical Education: Guidelines for Policy-Makers. – Paris: UNESCO, 2015.
- Winnick J.P., Porretta D.L. Adapted Physical Education and Sport. – Human Kinetics, 2016.
- Sherrill C. Adapted Physical Activity, Recreation and Sport: Crossdisciplinary and Lifespan. – McGraw-Hill.
- Бальсевич В.К. Физическая культура: молодежь и современность. – Москва: Физкультура и спорт.