Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының оқу әрекетіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету, пәнге деген қызығушылығын арттыру және алған білімін тәжірибеде қолдана білу қабілетін қалыптастыру маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Әсіресе математика пәнін оқытуда оқушылардың оқу мотивациясын тұрақты сақтау өзекті мәселе саналады. Математикалық ұғымдардың абстрактілі сипаты, есептердің күрделілігі, жүйелі ойлау мен тұрақты жаттығуды қажет етуі кейбір оқушылардың пәнге қызығушылығының төмендеуіне әсер етеді. Осындай жағдайда оқыту үдерісіне геймификация элементтерін енгізу білім алушылардың белсенділігін арттырудың тиімді тәсілдерінің бірі ретінде қарастырылады. Геймификация – оқу үдерісін толықтай ойынға айналдыру емес, ойындарға тән ұпай, деңгей, марапат, жетістік, жарыс, тапсырма, миссия, кері байланыс сияқты элементтерді білім беру мақсатында жүйелі пайдалану. Мақалада мектеп математикасын оқытуда геймификацияны қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері, оның оқушы мотивациясына ықпалы, сабақ барысында пайдаланылатын ойын элементтері мен оларды тиімді ұйымдастыру жолдары қарастырылады. Сонымен қатар математикалық тапсырмаларды геймификациялау арқылы оқушылардың логикалық ойлауын, шығармашылық белсенділігін, ынтымақтастығын және өздігінен білім алу дағдыларын дамыту мәселесіне назар аударылады.
Түйін сөздер: математика, геймификация, оқу мотивациясы, ойын технологиясы, оқушы белсенділігі, математикалық сауаттылық, цифрлық технология, білім беру, бағалау, кері байланыс.
Қазіргі қоғамдағы технологиялық өзгерістер білім беру жүйесіне де жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы ақпаратты тек оқулықтан немесе мұғалімнің түсіндіруінен ғана алмайды. Ол күнделікті өмірде сандық платформаларды, мобильді қосымшаларды, әлеуметтік желілерді, бейнематериалдарды және әртүрлі интерактивті ресурстарды пайдаланады. Сондықтан дәстүрлі сабақ құрылымы оқушының қызығушылығын үнемі бір деңгейде ұстап тұруға жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл жағдай мұғалімнен оқытудың мазмұнын ғана емес, оны ұсыну тәсілдерін де жаңартуды талап етеді. Осындай педагогикалық ізденістердің нәтижесінде білім беру саласында геймификация ұғымының маңызы артып келеді.
Геймификацияны білім беру үдерісінде қолдану дегеніміз оқу мазмұнын ойынмен алмастыру емес. Оның негізгі ерекшелігі – нақты оқу мақсаттарына жетуге бағытталған әрекеттерге ойын механикаларын енгізу. Мысалы, оқушы математикалық есепті дұрыс орындағаны үшін ұпай жинауы, бірнеше тапсырманы жүйелі орындағаннан кейін жаңа деңгейге өтуі, күрделі тапсырманы шешкені үшін арнайы белгі алуы немесе топтық миссияға қатысуы мүмкін. Мұндай элементтер сырттай қарағанда қарапайым ойын әрекеттеріне ұқсайды, алайда олардың артында нақты педагогикалық мақсат тұрады. Оқушы тапсырманы орындау барысында математикалық білімін жетілдіреді, өз нәтижесін бақылауды үйренеді және келесі жетістікке жетуге ұмтылады.
Математика – логикалық ойлау, дәлдік, жүйелілік пен тұрақты жаттығуды талап ететін пән. Оқушы белгілі бір тақырыпты түсінгенімен, есеп шығару дағдысын қалыптастыру үшін бірнеше ұқсас тапсырманы орындауы қажет. Дәстүрлі сабақта мұндай қайталама жаттығулар кейде оқушыға бірсарынды болып көрінуі мүмкін. Ал осы тапсырмалар белгілі бір ойындық мақсатпен, деңгеймен немесе миссиямен ұсынылса, олардың қабылдануы өзгереді. Мысалы, «он теңдеуді шеш» деген тапсырманың орнына «келесі деңгейге өту үшін теңдеулерден тұратын бес кедергіні жең» деген формат қолдануға болады. Тапсырмалардың математикалық мазмұны өзгермегенімен, оны орындауға түрткі болатын психологиялық жағдай өзгереді.
Оқушылардың математикаға деген ынтасының төмендеуіне бірнеше фактор әсер етеді. Біріншіден, білім алушы өз мүмкіндігін есептің күрделілік деңгейімен салыстырып, тапсырманы орындауға шамасы жетпейді деп ойлауы мүмкін. Екіншіден, бұрынғы тақырыптар бойынша білімінде олқылық болған жағдайда жаңа материалды түсіну қиындайды. Үшіншіден, оқушы өз еңбегінің нәтижесін бірден көрмесе, оқу әрекетіне деген қызығушылығы төмендеуі ықтимал. Төртіншіден, тек баға алуға бағытталған оқу мотивациясы ұзақ уақыт бойы тұрақты болмайды. Осы мәселелерді шешуде геймификацияның маңызды мүмкіндігі – оқушыға шағын әрі қолжетімді мақсаттар ұсыну және әрбір ілгерілеуін байқату.
Мысалы, математика сабағында оқушы бірден күрделі есепті орындауға міндетті болмай, бірнеше деңгейден тұратын тапсырмалар жүйесімен жұмыс істей алады. Бірінші деңгейде негізгі формуланы қолдануға арналған қарапайым тапсырмалар, екінші деңгейде бірнеше амалдан тұратын есептер, үшінші деңгейде логикалық және қолданбалы есептер ұсынылады. Оқушы әр деңгейден өткен сайын өзінің алға жылжуын сезінеді. Мұндай құрылым әсіресе өзіне сенімділігі төмен оқушылар үшін маңызды. Себебі олар бірден жоғары нәтижеге жетпесе де, белгілі бір кезеңді сәтті аяқтағанын көріп, келесі тапсырманы орындауға ынталанады.
Геймификацияның мотивациялық мүмкіндіктерін түсіну үшін ішкі және сыртқы мотивацияның ерекшеліктеріне назар аудару қажет. Сыртқы мотивация оқушының ұпай, марапат, баға, белгі немесе басқа да сыртқы нәтижеге ұмтылуымен байланысты болса, ішкі мотивация тапсырманың өзін орындаудан қызығушылық табу, жаңа білімді меңгеру және өз мүмкіндігін сынап көру арқылы қалыптасады. Геймификацияның бастапқы кезеңінде ұпайлар мен марапаттар оқушыны әрекетке тартуы мүмкін. Алайда тиімді ұйымдастырылған жағдайда біртіндеп математикалық мәселені шешудің өзі оқушы үшін қызықты әрекетке айналуы тиіс. Сондықтан мұғалім геймификацияны тек марапат тарату жүйесі ретінде қарастырмауы қажет.
Ойын элементтерінің бірі – ұпай жинау жүйесі. Математика сабағында ұпайды тек дұрыс жауап үшін ғана емес, есептің шешу жолын дұрыс түсіндіргені, қатесін тауып түзеткені, топ мүшесіне көмектескені, бірнеше шешу тәсілін ұсынғаны немесе шығармашылық тапсырманы орындағаны үшін де беруге болады. Бұл тәсіл оқушыларға математикалық білім тек соңғы жауаппен өлшенбейтінін көрсетеді. Математикада шешімге жету жолы, дәлелдеу, логикалық байланыс орнату және өз ойын түсіндіру де маңызды. Сондықтан геймификация жүйесі пәннің осы ерекшеліктерін көрсетуге бағытталғаны дұрыс.
Деңгейлер жүйесі де математика сабақтарында тиімді қолданылады. Оқушыларға бастапқы, орта және жоғары күрделіліктегі тапсырмаларды кезең-кезеңімен ұсыну саралап оқытуды геймификациямен байланыстыруға мүмкіндік береді. Мәселен, «Зерттеуші», «Талдаушы», «Сарапшы» сияқты деңгей атауларын пайдалануға болады. Оқушы бір деңгейдің тапсырмаларын меңгергеннен кейін келесі кезеңге өтеді. Бұл жерде басты мақсат оқушыларды бір-бірімен салыстыру емес, әр білім алушының өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырғанда ілгерілеуіне жағдай жасау болуы керек.
Математика сабағындағы жарыс элементтері де оқушылардың белсенділігін арттыра алады. Алайда жарысты ұйымдастыруда педагогикалық тепе-теңдік сақталуы қажет. Егер сабақта үнемі ең жылдам есеп шығаратын немесе ең көп дұрыс жауап беретін оқушы ғана жеңімпаз атанса, үлгерімі орташа және төмен оқушылар біртіндеп жарысқа қатысуға қызығушылығын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан жеке жарыстан бөлек, командалық тапсырмалар, ортақ нәтижеге жетуге бағытталған миссиялар және әртүрлі қабілеттерді қажет ететін жұмыстар ұйымдастырылғаны тиімді. Бір оқушы есептеуді жылдам орындаса, екінші оқушы логикалық түсіндіруді, үшіншісі нәтижені тексеруді жақсы орындауы мүмкін. Осылайша әр оқушы топтық жетістікке өзіндік үлес қосады.
Геймификацияда жедел кері байланыстың да орны ерекше. Дәстүрлі жағдайда оқушы тапсырманы орындап болғаннан кейін нәтижесін белгілі бір уақыт өткен соң білуі мүмкін. Ал ойындық ортада әрекет нәтижесі мүмкіндігінше тез көрсетіледі. Оқушы дұрыс жауап берген жағдайда келесі деңгейге өтеді, қате жауап берген жағдайда қайта әрекет жасауға мүмкіндік алады. Математикада мұндай тәсіл өте маңызды, себебі есеп шығару кезінде жіберілген қатені дер кезінде анықтау қате алгоритмнің оқушы санасында бекіп қалуына жол бермейді. Сонымен қатар «қате жіберу – сәтсіздік» деген түсініктің орнына «қате – қайта әрекет етуге мүмкіндік» деген көзқарас қалыптасады.
Оқушылардың қателесуден қорқуы математика пәніндегі белсенділікке кедергі келтіретін факторлардың бірі болуы мүмкін. Кейбір білім алушылар тақтаға шығудан немесе өз жауабын айтудан бас тартады, себебі қате жауап беріп қалудан қауіптенеді. Геймификацияланған ортада тапсырманы бірнеше рет орындауға мүмкіндік беру осы психологиялық кедергіні азайтады. Ойын барысында адам бір кедергіден өте алмаса, әрекетін қайталап көруге табиғи түрде дайын болады. Осы қағиданы білім беруде қолдану оқушының математикалық есепті шешудегі табандылығын қалыптастыруға көмектеседі.
Математика сабақтарында миссиялар мен сюжеттік тапсырмаларды қолдану да оқушылардың қызығушылығын арттыра алады. Мысалы, пайыз тақырыбында оқушыларға шартты түрде дүкеннің қаржылық кеңесшісі рөлін ұсынып, жеңілдіктерді есептеу, тауарлардың бастапқы және соңғы бағаларын салыстыру тапсырмаларын беруге болады. Геометрияда «сәулетші» рөліндегі оқушылар бөлменің ауданын, қажетті материал көлемін немесе сызбаның масштабын есептейді. Статистика тақырыбында оқушылар зерттеуші ретінде деректерді жинап, диаграмма құрып, қорытынды жасайды. Мұндай тапсырмалар математиканың күнделікті өмірмен байланысын көрсетуге мүмкіндік береді.
Геймификацияның тағы бір маңызды ерекшелігі – оқушыға таңдау мүмкіндігін беру. Дәстүрлі сабақта барлық оқушы бір уақытта бірдей тапсырманы орындауы мүмкін. Ал ойын элементтері қолданылған сабақта белгілі бір мақсатқа жетудің бірнеше жолын ұсынуға болады. Мысалы, оқушы қажетті ұпайды теңдеу шешу, логикалық есеп орындау немесе практикалық тапсырманы орындау арқылы жинай алады. Бұл оқушының жеке ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге ол өз оқу әрекетіне қатысты шешім қабылдауды үйренеді.
Мектеп математикасын оқытуда геймификацияны қолдану мұғалімнің рөлін де өзгертеді. Мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқу ортасын ұйымдастырушы, тапсырмалардың логикалық ретін құрастырушы, оқушылардың әрекетін бақылаушы және қажетті сәтте қолдау көрсетуші қызметін атқарады. Геймификацияланған сабақты ұйымдастыру үшін педагог алдымен оқу мақсатын нақты анықтауы керек. Содан кейін ғана сол мақсатқа сәйкес ойын элементтері таңдалады. Егер ойынның өзі сабақтың негізгі мақсатына айналып кетсе, білім беру нәтижесі төмендеуі мүмкін. Сондықтан кез келген ойын механикасы «Бұл элемент оқушының қандай математикалық білімін немесе дағдысын дамытуға көмектеседі?» деген сұраққа жауап беруі қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, геймификация – мұғалімнің сабақты сыртқы жағынан қызықты безендіруі ғана емес, оқушының оқу әрекетін белгілі бір логикамен ұйымдастыру технологиясы. Оның тиімділігі қолданылған ойын элементтерінің санына емес, олардың оқу мақсатына сәйкестігіне байланысты. Бір сабақта көптеген ойын құралдарын қолданудан гөрі, оқушылардың нақты қажеттілігіне сәйкес бір немесе екі элементті жүйелі пайдалану нәтижелі болуы мүмкін. Мәселен, жаңа тақырыпты меңгеруде деңгейлік тапсырмалар, білімді бекітуде командалық миссия, қайталау сабағында математикалық квест, ал қалыптастырушы бағалауда жедел кері байланыс жүйесі қолданылуы мүмкін.
Сондықтан мектеп математикасын оқытудағы геймификацияның негізгі құндылығы оқушыны уақытша көңілдендіруде емес, оның оқу әрекетіне белсенді қатысуына жағдай жасауда жатыр. Оқушы өз нәтижесін көргенде, мақсатқа кезең-кезеңімен жеткенде, тапсырманы қайта орындауға мүмкіндік алғанда және жетістігінің мойындалғанын сезінгенде оқу мотивациясы күшейеді. Бұл жағдай математикалық білімді саналы меңгеруге, есеп шығару барысында табандылық танытуға және пәнге деген жағымды көзқарас қалыптастыруға негіз болады.
Мектеп математикасын оқытуда геймификацияны тиімді жүзеге асыру үшін оның сабақтың әр кезеңінде атқаратын қызметін дұрыс анықтау маңызды. Ойын элементтері сабақтың тек қорытынды немесе сергіту кезеңінде ғана қолданылатын қосымша құрал ретінде қарастырылмауы тиіс. Оларды сабақтың басында оқушы назарын шоғырландырудан бастап жаңа білімді меңгеру, бекіту, қайталау, бағалау және рефлексия кезеңдеріне дейін мақсатты түрде пайдалануға болады. Мысалы, сабақтың басында математикалық жұмбақ, қысқа логикалық тапсырма немесе белгілі бір мәселені шешуге бағытталған «құпия миссия» ұсыну оқушылардың алдағы жұмысқа қызығушылығын оятады. Мұндай тапсырма жаңа тақырыппен тікелей байланыстырылған жағдайда оқушы сабақтың мазмұнын алдын ала болжауға және жаңа білімді меңгеруге психологиялық тұрғыдан дайындалуға мүмкіндік алады.
Геймификацияны ұйымдастыруда математикалық квест технологиясының мүмкіндігі жоғары. Квест барысында оқушылар бірнеше тапсырманы ретімен орындап, әрбір дұрыс жауап арқылы келесі тапсырмаға өтеді. Мысалы, алгебра сабағында оқушылар теңдеулерді шешу арқылы белгілі бір кодты анықтай алады. Бірінші есептің жауабы келесі тапсырманың нөмірін көрсетсе, екінші тапсырмадағы нәтиже жасырын сөздің әрпін анықтауы мүмкін. Соңында барлық жауаптарды біріктіру арқылы негізгі құпия шешіледі. Мұндай тапсырмалар оқушының тек математикалық білімін тексеріп қана қоймай, зейінін, логикалық байланыс орнату қабілетін және мақсатқа жетудегі табандылығын дамытады.
Математикалық квесттерді жеке, жұптық және топтық түрде ұйымдастыруға болады. Жеке квест оқушының өз білімін тексеруіне мүмкіндік берсе, жұптық немесе топтық квест ынтымақтастық дағдыларын қалыптастырады. Топтық жұмыста тапсырмаларды оқушылардың қабілеттеріне қарай бөлуге мүмкіндік бар. Мәселен, бір оқушы есепті шығарады, екіншісі шешу жолының дұрыстығын тексереді, үшіншісі нәтижені түсіндіреді. Осылайша математикалық әрекет тек есептеу жұмысымен шектелмей, талдау, дәлелдеу және математикалық тілде қарым-қатынас жасау әрекеттерімен толықтырылады.
Геймификацияланған тапсырмаларды ұйымдастырудың тағы бір тиімді тәсілі – «математикалық станциялар». Сыныпта бірнеше жұмыс орны белгіленіп, әр станцияға белгілі бір мазмұндағы тапсырмалар орналастырылады. Бір станцияда есептеу тапсырмалары, екіншісінде логикалық есептер, үшіншісінде геометриялық тапсырмалар, төртіншісінде практикалық мазмұндағы есептер берілуі мүмкін. Оқушылар белгіленген уақыт ішінде бір станциядан екіншісіне өтіп, тапсырмаларды орындайды. Әрбір орындалған жұмыс үшін белгі, ұпай немесе шартты жетістік беріледі. Мұндай жұмыс формасы сабақтағы қозғалысты арттырып, оқушылардың ұзақ уақыт бойы бір типті тапсырма орындауынан туындайтын шаршауды азайтады.
Сонымен қатар «математикалық турнир» тәсілін қолдануға болады. Турнирде тапсырмалар бірнеше кезеңнен құрылады. Алғашқы кезеңде барлық оқушыға негізгі білімді тексеретін сұрақтар ұсынылады. Кейінгі кезеңдерде тапсырмалардың күрделілік деңгейі жоғарылайды. Бірақ мұндай турнирдің мақсаты тек үздік оқушыны анықтау болмауы қажет. Әрбір білім алушы өзінің бастапқы нәтижесін жақсартуға мүмкіндік алуы маңызды. Мысалы, оқушы бірінші айналымда бес тапсырманың үшеуін орындаса, келесі кезеңдегі мақсаты төрт немесе бес тапсырманы орындау болуы мүмкін. Осы жағдайда жарыс басқа оқушымен емес, адамның өзінің бұрынғы нәтижесімен жүргізіледі. Бұл тәсіл білім деңгейі әртүрлі оқушылардың барлығын оқу әрекетіне қатыстыруға мүмкіндік береді.
Геймификация элементтерінің арасында жетістік белгілерін пайдаланудың да өзіндік педагогикалық маңызы бар. Белгілер белгілі бір дағдыны немесе әрекетті меңгергенін білдіретін символдық марапат ретінде ұсынылады. Мысалы, есепті бірнеше тәсілмен шығарған оқушыға «Шебер математик», қатені өздігінен тауып түзеткен білім алушыға «Зейінді зерттеуші», логикалық есептерді жақсы орындаған оқушыға «Логика сарапшысы», топ мүшелеріне көмектескен оқушыға «Үздік серіктес» сияқты шартты белгілер беруге болады. Бұл жағдайда жетістік тек жоғары баға немесе дұрыс жауаппен шектелмейді. Оқушының оқу үдерісіндегі түрлі әрекеттері бағаланады.
Мұндай тәсілдің маңызды артықшылығы – оқушының күшті жақтарын көрсету мүмкіндігі. Математикадан жоғары баға ала бермейтін білім алушы есептің шешу жолын жақсы түсіндіруі немесе топтық жұмысты ұйымдастыруда белсенді болуы мүмкін. Егер геймификация жүйесінде осындай әрекеттер ескерілсе, оқушы өзінің сыныптағы математикалық әрекетке қажет екенін сезінеді. Бұл оның өзіне деген сенімділігін арттырып, пәнге қызығушылығын қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан марапаттау жүйесі тек академиялық нәтижеге емес, оқу барысындағы әрекет пен ілгерілеуге де бағытталуы керек.
Геймификацияның тағы бір тиімді механизмі – прогресс көрсеткіші. Оқушы өзінің белгілі бір тақырып бойынша қаншалықты ілгерілегенін көріп отырған жағдайда келесі мақсатқа ұмтылуға бейім болады. Мысалы, «Бөлшектер әлемі» тақырыбы бойынша бес кезең белгіленуі мүмкін: бөлшекті тану, бөлшектерді салыстыру, қосу мен азайту, көбейту мен бөлу, мәтіндік есептерде қолдану. Әр кезеңді меңгерген сайын оқушы өзінің оқу картасында белгі қояды. Осылайша бала «математиканы білемін немесе білмеймін» деген жалпылама бағалаудың орнына нақты қандай дағдыларды меңгергенін және қай бағытта жұмыс істеуі керектігін түсінеді.
Прогресс карталары мұғалім үшін де пайдалы. Олар сыныптағы әр оқушының оқу жағдайын бақылауға мүмкіндік береді. Егер бірнеше оқушы бір кезеңде ұзақ уақыт тоқтап қалса, мұғалім қосымша түсіндіру немесе сараланған тапсырма ұйымдастыра алады. Демек, геймификация тек оқушының мотивациясын арттыратын құрал ғана емес, педагогке оқу үдерісі туралы ақпарат беретін қалыптастырушы бағалау тетігіне де айналады.
Қазіргі жағдайда геймификацияны цифрлық технологиялармен байланыстыра қолдану мүмкіндігі де кеңейіп отыр. Интерактивті платформалар арқылы тест тапсырмаларын жарыс немесе викторина түрінде ұйымдастыруға, оқушылардың жауаптарына жедел кері байланыс беруге және нәтижелерін бірден көрсетуге болады. Цифрлық формат әсіресе өткен тақырыпты қайталау, математикалық терминдерді бекіту, формулаларды еске түсіру және жылдам есептеу дағдыларын дамыту кезінде тиімді. Дегенмен цифрлық құралдың өзі геймификацияның мақсаты болмауы тиіс. Егер оқушы тек экрандағы батырманы басып, жауап нұсқасын таңдаумен шектелсе, математикалық ойлау толық дамымауы мүмкін. Сондықтан цифрлық викториналарды есептің шешу жолын түсіндіру, дәлелдеу және практикалық тапсырмалармен ұштастыру қажет.
Мысалы, мұғалім квадрат теңдеулер тақырыбын қайталау кезінде алдымен қысқа цифрлық викторина арқылы формулалар мен негізгі ұғымдарды еске түсіре алады. Одан кейін оқушыларға бірнеше күрделі теңдеу ұсынылып, оларды дәптерде толық шешу тапсырылады. Соңғы кезеңде топтарға математикалық мәселе беріліп, оның шешу алгоритмін түсіндіру талап етіледі. Осы жағдайда геймификация оқушының назарын аударудың бастапқы механизмі қызметін атқарады, ал негізгі оқу әрекеті математикалық ойлау мен есеп шығару жұмысына бағытталады.
Ойын элементтерін пайдалану барысында уақыт факторын да ескеру керек. «Кім жылдам?» түріндегі тапсырмалар оқушыларды белсенді әрекетке жұмылдырғанымен, оларды шамадан тыс қолдану математиканы тек жылдам есептеумен байланыстырып жіберуі мүмкін. Математикада жылдамдықтан бөлек дәлдік, негіздеу, тиімді стратегияны таңдау және мәселені терең түсіну маңызды. Кейбір оқушылар математикалық тұрғыдан дұрыс ойлағанымен, есептеуді баяу орындайды. Егер барлық ойын тапсырмалары уақытқа құрылса, мұндай оқушылар өз қабілетін толық көрсете алмайды. Сондықтан жылдамдыққа арналған ойындарды логикалық, зерттеушілік және шығармашылық тапсырмалармен алмастырып отырған дұрыс.
Математиканы оқытуда сюжеттік геймификация да қызықты нәтиже бере алады. Бірнеше сабаққа ортақ сюжет құрып, әр сабақта оқушылар сол оқиғаның жаңа кезеңіне өтіп отырады. Мысалы, «Математикалық экспедиция» атты ұзақ мерзімді ойын ұйымдастыруға болады. Бір сабақта оқушылар координаталар арқылы бағыт анықтайды, келесі сабақта қашықтықты есептейді, одан кейін пайыздар арқылы қажетті қор мөлшерін анықтайды. Әрбір жаңа математикалық тақырып экспедицияның белгілі бір міндетімен байланысады. Нәтижесінде жеке тақырыптар оқушы санасында өзара байланысқан жүйе ретінде қалыптаса бастайды.
Сюжеттік тәсілді қолданғанда оқиғаның математикалық мазмұнды көлеңкеде қалдырмауы маңызды. Өте күрделі сценарий дайындауға көп уақыт жұмсалып, негізгі тапсырмалар қарапайым болып қалса, геймификация өзінің педагогикалық мәнін жоғалтады. Сондықтан сюжет математикалық әрекетті түсінікті және қызықты контекске орналастыру үшін ғана пайдаланылуы тиіс. Мұғалім үшін ең басты өлшем – сабақ аяқталғаннан кейін оқушы қандай математикалық ұғымды түсінді, қандай әрекетті меңгерді және оны жаңа жағдайда қолдана ала ма деген сұрақтар.
Геймификация математикалық сауаттылықты дамытуда да пайдалы. Қазіргі білім беруде оқушының формуланы жатқа білуімен қатар математикалық білімді күнделікті жағдайда қолдана алуы маңызды. Осы мақсатта өмірлік жағдаяттарға негізделген ойындық тапсырмалар беруге болады. Мысалы, оқушылар шартты туристік сапардың бюджетін жоспарлайды, бірнеше дүкендегі жеңілдіктерді салыстырады, бөлмені жөндеуге қажетті материалдың мөлшерін есептейді немесе қоғамдық көлік бағыттарының тиімдісін анықтайды. Бұл тапсырмаларда оқушы есептің дайын алгоритмін қолданбай, жағдайды талдап, қажетті мәліметті таңдап, математикалық модель құруы керек.
Оқушылардың жас ерекшелігі геймификация мазмұнын таңдауда міндетті түрде ескерілуі қажет. Бастауыш және орта буын оқушылары үшін визуалды белгілер, кейіпкерлер, қарапайым сюжеттер мен марапаттар қызықты болуы мүмкін. Жоғары сынып оқушылары үшін тым балалық сипаттағы ойын элементтері керісінше мотивацияны төмендетуі ықтимал. Сондықтан жоғары сыныптарда стратегиялық тапсырмалар, проблемалық жағдаяттар, математикалық турнирлер, зерттеу миссиялары, нақты өмірмен байланысты қаржылық және статистикалық есептер тиімдірек болады. Яғни геймификация оқушының жасына, қызығушылығына және оқу тәжірибесіне бейімделуі қажет.
Геймификацияны саралап оқытумен байланыстыру ерекше назар аударуды талап етеді. Сыныптағы барлық оқушының математикалық дайындығы бірдей болмайды. Бір тапсырма кейбір оқушылар үшін өте жеңіл, ал басқалары үшін шамадан тыс күрделі болуы мүмкін. Ойын жүйесінде бірнеше бағыт немесе күрделілік деңгейін ұсыну осы мәселені шешуге көмектеседі. Оқушы негізгі тапсырмаларды орындағаннан кейін қосымша күрделі миссияны таңдай алады. Қолдауды қажет ететін білім алушыға көмек картасы, формула немесе үлгі берілуі мүмкін. Бұл ретте көмек алу «жеңілу» ретінде қабылданбай, ойынның қалыпты мүмкіндіктерінің бірі ретінде ұсынылғаны дұрыс.
Мысалы, есепті шығара алмай отырған оқушыға үш түрлі көмек деңгейін ұсынуға болады. Бірінші көмек – есептің қандай тақырыпқа қатысты екенін көрсету, екінші көмек – қажетті формуланы ұсыну, үшінші көмек – шешудің алғашқы қадамын көрсету. Оқушы қажетті көмекті өзі таңдайды. Мұндай жүйе білім алушыны дайын жауаппен қамтамасыз етпей, өздігінен шешімге жетуге бағыттайды. Сонымен қатар оқушы қай деңгейде көмек қажет болғанын түсініп, өзінің оқуындағы қиындықтарды бағалауды үйренеді.
Геймификацияны қалыптастырушы бағалаумен байланыстыру да тиімді нәтижелер береді. Дәстүрлі бағалау кезінде оқушы көбіне соңғы нәтижеге назар аударады. Ал геймификацияланған бағалау барысында шағын жетістіктердің өзі белгіленіп отырады. Мысалы, математикалық тапсырмалар жүйесін орындаған оқушы әр кезең үшін ұпай жинап, тақырып соңында өзінің прогресін талдайды. Мұғалім тек жинақталған ұпай санын көрсетіп қоймай, қандай дағдылардың жақсы қалыптасқанын және қай бағытта қосымша жұмыс қажет екенін түсіндіреді. Осылайша бағалау жазалау немесе салыстыру құралы емес, оқушының әрі қарай дамуына бағыт беретін кері байланыс механизміне айналады.
Сонымен бірге ұпай жүйесін дәстүрлі бағамен тікелей теңестіру кезінде сақтық қажет. Егер әрбір ойын ұпайы міндетті түрде бағаға айналатын болса, оқушының назары қайтадан сыртқы марапатқа ауысады. Ол есептің мазмұнын түсінуден гөрі көбірек ұпай жинауға тырысуы мүмкін. Сондықтан кейбір ұпайлар тек ойын ішіндегі прогресті көрсету үшін пайдаланылғаны жөн. Ал оқу нәтижесін бағалау нақты критерийлер негізінде жүргізілуі тиіс. Мұғалім оқушыларға ойындық жетістік пен академиялық бағалаудың айырмашылығын түсіндіруі қажет.
Геймификация барысында топтық ынтымақтастықты дамытуға ерекше мүмкіндік бар. Математика көбіне жеке орындалатын пән ретінде қабылданғанымен, математикалық мәселелерді бірлесіп талқылау білімді терең түсінуге көмектеседі. Командалық миссияларда әр оқушы белгілі бір міндет атқарып, ортақ нәтижеге үлес қосады. Мысалы, топ мүшелерінің бірі есеп шартын талдайды, екіншісі математикалық модель құрады, үшіншісі есептеулерді орындайды, төртіншісі шешімді тексеріп, сынып алдында қорғайды. Рөлдерді келесі тапсырмада ауыстыру арқылы әр білім алушы түрлі математикалық әрекеттерді тәжірибеден өткізеді.
Осы үдерісте оқушы өз ойын математикалық тілде жеткізуге үйренеді. Есепті өзі шығару мен оның шешу жолын басқа адамға түсіндіру арасында елеулі айырмашылық бар. Түсіндіру кезінде білім алушы өзінің ойлау қадамдарын реттейді, дәлелдерді жүйелейді және қолданылған формулалардың мағынасын нақтылайды. Сондықтан геймификацияланған топтық тапсырмалар математикалық коммуникацияны дамыту құралы ретінде де қарастырылуы мүмкін.
Ойын барысында оқушылардың рефлексия жасауына жағдай жасау да маңызды. Сабақ соңында тек «кім жеңді?» немесе «кім көп ұпай жинады?» деген сұрақтармен шектелу геймификацияның білімдік мүмкіндігін төмендетеді. Оның орнына «Қай тапсырма күрделі болды?», «Қандай стратегия тиімді болды?», «Қай жерде қате жібердің және оны қалай түзеттің?», «Келесі деңгейге өту үшін нені қайталау керек?» деген сұрақтар қойылғаны дұрыс. Осы сұрақтар арқылы ойын тәжірибесі саналы оқу тәжірибесіне айналады.
Рефлексия оқушының метатанымдық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Білім алушы өзінің нені білетінін, нені әлі толық меңгермегенін және қандай тәсіл арқылы жақсы үйренетінін түсіне бастайды. Математика сияқты жүйелі пәнде бұл қабілеттің маңызы ерекше. Себебі жаңа тақырыптар бұрын меңгерілген білімге сүйенеді. Егер оқушы өзіндегі білім олқылығын уақытында анықтаса, оны түзетуге мүмкіндік алады.
Геймификацияны сабақта тиімді қолдану үшін мұғалім оқушылардың эмоционалдық жағдайын да бақылауы қажет. Ойын жағымды эмоция туғызғанымен, шамадан тыс бәсекелестік кейбір балаларда мазасыздық немесе сәтсіздік сезімін қалыптастыруы мүмкін. Сондықтан рейтингтерді пайдаланғанда оқушыларды үнемі бірінші, екінші, соңғы орындарға бөліп көрсету міндетті емес. Оның орнына жеке прогресс, командалық нәтиже немесе белгілі бір дағдыны меңгеру көрсеткіші ұсынылуы мүмкін. Бұл тәсіл сыныпта психологиялық қауіпсіздікті сақтауға көмектеседі.
Оқушының мотивациясын тұрақты арттыру үшін геймификацияда еріктілік пен таңдау элементінің болғаны тиімді. Мысалы, негізгі оқу тапсырмалары барлық оқушы үшін міндетті болғанымен, қосымша миссияларды таңдау еркін берілуі мүмкін. Бір оқушы күрделі логикалық есепті таңдаса, екіншісі практикалық есепті, үшіншісі шығармашылық математикалық тапсырманы орындайды. Нәтижесінде оқушы оқу үдерісінде белгілі бір дербестікке ие болады. Дербестік сезімі ішкі мотивацияның қалыптасуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі.
Мұғалімнің геймификацияны жоспарлау барысында сыныптағы нақты жағдайды ескеруі шешуші мәнге ие. Бір сыныпта жақсы нәтиже берген ойын механикасы екінші сыныпта дәл сондай тиімді болмауы мүмкін. Сондықтан педагог оқушылардың жас ерекшелігін, білім деңгейін, сыныптағы қарым-қатынасты, техникалық мүмкіндіктерді және сабақтың оқу мақсатын ескеріп, геймификация элементтерін бейімдеуі қажет. Ең маңыздысы – ойын элементтері математикалық мазмұнды жеңілдетіп немесе алмастырып жібермей, керісінше оқушының сол мазмұнмен белсенді әрі саналы жұмыс істеуіне мүмкіндік беруі тиіс.
Геймификацияны мектеп математикасына енгізудің нәтижелілігі көбінесе мұғалімнің оны қаншалықты жүйелі жоспарлайтынына байланысты. Ойын элементтерін кездейсоқ пайдалану белгілі бір сәтте оқушылардың қызығушылығын арттырғанымен, ұзақ мерзімді оқу нәтижесіне міндетті түрде әсер ете бермейді. Сондықтан геймификацияны қолдану кезінде ең алдымен нақты оқу мақсаты анықталып, содан кейін сол мақсатқа сәйкес ойын механикасы таңдалуы қажет. Егер сабақтың мақсаты математикалық амалдарды орындау дағдысын жетілдіру болса, қысқа жарыстар, ұпай жинау және деңгейлік тапсырмалар тиімді болуы мүмкін. Ал оқушының математикалық ойлауын, дәлелдеу қабілетін немесе проблеманы шешу дағдысын дамыту көзделсе, квест, зерттеу миссиясы, командалық тапсырма және бірнеше шешу жолын іздеуге негізделген ойын формалары нәтижелі болады.
Геймификацияланған сабақтың құрылымын жоспарлауда мұғалім оқушылардың әрекетін алдын ала болжағаны дұрыс. Сабақтың қай кезеңінде қандай ойын элементі қолданылатыны, оқушы қандай әрекет орындайтыны, жетістіктің қалай белгіленетіні және қандай кері байланыс берілетіні анық болуы тиіс. Мысалы, сабақтың алғашқы бес минутында оқушылар алдыңғы тақырыпты қайталауға арналған қысқа математикалық сынақтан өтеді. Одан кейін жаңа тақырып түсіндіріліп, негізгі бөлімде деңгейлік тапсырмалар орындалады. Сабақ соңында оқушылар жинаған ұпайларын немесе орындаған миссияларын талдап, өз нәтижесіне рефлексия жасайды. Осындай құрылым ойын әрекетін сабақтың мазмұнымен табиғи байланыстырады.
Мұғалім үшін маңызды талаптардың бірі – геймификация ережелерінің түсінікті болуы. Егер оқушы қандай әрекет үшін ұпай алатынын, келесі деңгейге қалай өтетінін немесе топтың жеңісі қалай анықталатынын түсінбесе, ойын оқу үдерісін жеңілдетудің орнына күрделендіреді. Сондықтан ережелер қысқа әрі нақты түсіндірілгені жөн. Қажет жағдайда оларды тақтаға немесе арнайы картаға жазып қоюға болады. Әсіресе жаңа геймификация жүйесін алғаш енгізген кезде қарапайым механикадан бастау тиімді. Оқушылар жүйеге үйренгеннен кейін ғана күрделі элементтерді біртіндеп қосуға болады.
Геймификацияның тиімділігін қамтамасыз ететін тағы бір шарт – тапсырмалардың күрделілік деңгейінің теңгерімді болуы. Өте жеңіл тапсырма оқушыны қызықтырмайды, ал шамадан тыс күрделі тапсырма сәтсіздік сезімін туғызуы мүмкін. Сондықтан математикалық тапсырмалар оқушының қазіргі білім деңгейінен сәл жоғары, бірақ қажетті күш жұмсаған жағдайда орындауға болатын деңгейде болғаны дұрыс. Бұл жерде деңгейлік жүйенің мүмкіндігі жоғары. Оқушылар алдымен базалық тапсырмаларды орындап, кейін біртіндеп күрделі есептерге көшеді. Әр кезеңнің аяқталуы шағын жетістік ретінде белгіленіп отырса, білім алушының алға жылжу сезімі сақталады.
Математика мұғалімі геймификацияны қолданғанда оқушылардың тек дұрыс жауабын емес, шешу үдерісін де бағалауы қажет. Кей жағдайда білім алушы есептеу барысында арифметикалық қате жібергенімен, есепті шешудің дұрыс тәсілін таңдауы мүмкін. Егер ойын жүйесінде тек соңғы дұрыс жауап есептелсе, оқушының математикалық ойлау әрекетінің маңызды бөлігі ескерусіз қалады. Сондықтан «дұрыс стратегия таңдағаны үшін», «шешу жолын дәлелдегені үшін», «қатесін өздігінен түзеткені үшін» немесе «балама әдіс ұсынғаны үшін» қосымша жетістік белгілерін енгізу пайдалы.
Геймификацияны үй тапсырмасымен байланыстыруға да болады. Дәстүрлі үй тапсырмасын міндетті жаттығулар жиынтығы ретінде ғана емес, бірнеше бағыттағы математикалық миссия түрінде ұсынуға мүмкіндік бар. Мысалы, оқушыға үш негізгі тапсырма және таңдау бойынша екі қосымша тапсырма беріледі. Негізгі тапсырмалар оқу бағдарламасының міндетті нәтижелеріне бағытталса, қосымша тапсырмалар логикалық ойлау, математиканы өмірмен байланыстыру немесе шығармашылық ізденіске арналуы мүмкін. Оқушы өзінің қызығушылығына қарай қосымша миссияны таңдайды. Бұл үй жұмысын орындаудағы дербестікті арттырады.
Сонымен бірге геймификацияны тек жоғары технологиялық құралдармен байланыстыру дұрыс емес. Оны қарапайым қағаз карточкалар, тақта, стикерлер, маршруттық парақтар және тапсырма конверттері арқылы да ұйымдастыруға болады. Мысалы, мұғалім сыныпқа төрт конверт орналастырып, олардың әрқайсысына әртүрлі күрделіліктегі математикалық тапсырмалар салады. Оқушылар бірінші конверттегі есептерді орындағаннан кейін келесі кезеңге өтеді. Соңғы тапсырманы орындағанда құпия сөз немесе қорытынды жауап анықталады. Мұндай сабақ үшін компьютер немесе интернет міндетті емес.
Бұл жағдай материалдық-техникалық мүмкіндігі әртүрлі мектептер үшін маңызды. Геймификацияның педагогикалық құндылығы қолданылатын цифрлық платформаның күрделілігімен өлшенбейді. Негізгі мәселе – оқушының алдына анық мақсат қою, әрекет нәтижесін көрсету, қиындық деңгейін біртіндеп арттыру және кері байланыс ұйымдастыру. Осы элементтер сақталған жағдайда қарапайым құралдардың өзі тиімді геймификация ортасын қалыптастыра алады.
Геймификацияны қолдануда ата-аналармен түсіндіру жұмыстарын жүргізудің де маңызы бар. Кейбір ата-аналар сабақтағы ойын элементтерін баланың уақытын өткізу немесе оқу талаптарын жеңілдету деп қабылдауы мүмкін. Мұғалім геймификацияның мақсаты ойын ойнау емес, оқу әрекетін белсенді ұйымдастыру екенін түсіндіруі қажет. Оқушы ойындық тапсырманы орындаған кезде математикалық есеп шығарады, формуланы қолданады, логикалық қорытынды жасайды, өз шешімін дәлелдейді және басқа оқушылармен пікір алмасады. Демек, ойын элементі оқу мазмұнына жетудің әдістемелік құралы қызметін атқарады.
Геймификация барысында оқушылардың нәтижесін талдау мұғалімге қолданылған әдістің тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, педагог белгілі бір кезеңде сабаққа қатысу белсенділігін, орындалған тапсырмалар санын, жіберілген қателердің сипатын және оқушылардың рефлексиялық пікірлерін салыстыра алады. Егер ойын элементтері енгізілгеннен кейін оқушылар тапсырманы көбірек орындап, күрделі есептерді таңдауға және өз қателерін түзетуге белсенді ұмтыла бастаса, геймификацияның оң ықпалы байқалады. Дегенмен мотивацияны тек ұпай саны немесе жарыстағы белсенділік арқылы бағалауға болмайды. Оқушының математикалық мазмұнға қызығуы, сұрақ қоюы, шешудің жаңа тәсілін іздеуі және қиын тапсырмадан бірден бас тартпауы да маңызды көрсеткіштер болып табылады.
Мұғалім оқушылардың пікірін жүйелі түрде зерттегені жөн. Қысқа сауалнама немесе ауызша рефлексия арқылы «Қай тапсырма қызықты болды?», «Қай тапсырмада көбірек ойландың?», «Командалық жұмыс көмектесті ме?», «Қандай ойын элементі есепті жақсы түсінуге мүмкіндік берді?» деген сұрақтар қоюға болады. Мұндай кері байланыс мұғалімге келесі сабақтарды жоспарлауда маңызды ақпарат береді. Сонымен бірге оқушы өзінің пікірі оқу үдерісін ұйымдастыруда ескерілетінін сезінеді.
Геймификацияның белгілі бір тәуекелдері де бар. Солардың бірі – сыртқы марапаттарға шамадан тыс тәуелділік. Егер оқушы әрбір әрекеті үшін міндетті түрде ұпай, белгі немесе сый күтетін болса, марапат болмаған жағдайда тапсырманы орындауға деген қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан мұғалім біртіндеп сыртқы ынталандырудан ішкі мотивацияға көшуді көздеуі керек. Бастапқы кезеңде ұпайлар мен белгілер көбірек пайдаланылса, кейін оқушының математикалық мәселені өздігінен шешуінен, күрделі есепті орындауынан және жаңа тәсілді табуынан қанағаттану сезімін қалыптастыру маңызды.
Тағы бір тәуекел – шамадан тыс бәсекелестік. Егер бір оқушылар үнемі жеңімпаз, ал басқалары үнемі төмен нәтиже көрсететін болса, ойын мотивацияны арттырудың орнына төмендетуі мүмкін. Сондықтан рейтинг жүйесін сақтықпен қолдану қажет. Жалпы сыныптық рейтингтің орнына жеке прогресс картасын, топтық жетістіктерді немесе әртүрлі номинацияларды қолдануға болады. Мәселен, «Ең жақсы дәлел», «Ең тиімді шешім», «Ең қызықты тәсіл», «Үздік командалық қолдау» сияқты жетістіктер әртүрлі қабілеттегі оқушыларға өзін көрсетуге мүмкіндік береді.
Ойынның мазмұннан басым түсуі де ықтимал мәселе. Оқушылар ұпай жинауға немесе жеңіске жетуге соншалықты қызығып, есептің математикалық мағынасына жеткілікті назар аудармауы мүмкін. Сондықтан әрбір ойыннан кейін қысқаша талдау жасалғаны дұрыс. Мұғалім оқушылармен бірге қолданылған математикалық ұғымдарды, есепті шешу тәсілдерін және жіберілген қателерді талқылайды. Осы арқылы ойын кезінде орындалған әрекет білімдік қорытындымен бекітіледі.
Геймификация мұғалімнің уақытын да талап етеді. Әсіресе алғашқы кезеңде тапсырмалар дайындау, деңгейлер жүйесін құру және ойын ережелерін жоспарлау қосымша еңбек болуы мүмкін. Сондықтан әр сабақты толық геймификациялау міндетті емес. Мұғалім оқу мақсатына сәйкес келетін сабақтарда ғана осы тәсілді қолдана алады. Сонымен бірге бір рет әзірленген тапсырмаларды кейін өзгертіп, басқа сыныптарда қайта пайдалануға мүмкіндік бар. Уақыт өте келе мұғалімнің өзіндік математикалық квесттер, карточкалар, деңгейлік тапсырмалар және рефлексия құралдары жинақталады.
Практикада геймификацияны кезең-кезеңімен енгізу тиімді. Алғашқы кезеңде мұғалім сабаққа бір ғана элементті, мысалы, прогресс шкаласын немесе деңгейлік тапсырманы енгізеді. Кейін оқушылардың реакциясын бақылай отырып, командалық миссия, жетістік белгілері немесе математикалық квест қосылады. Мұндай біртіндеп енгізу мұғалімге де, оқушыға да жаңа форматқа бейімделуге мүмкіндік береді.
Математика пәнінің әр тақырыбына бірдей геймификация механикасын қолданудың қажеті жоқ. Мысалы, көбейту кестесін, формулаларды немесе математикалық терминдерді бекітуде жылдам викториналар тиімді болса, геометриялық дәлелдеулерді меңгертуде уақытқа негізделген жарыс сәйкес келмеуі мүмкін. Геометрияда фигураларды құрастыру, кеңістіктік тапсырмалар, зерттеу миссиялары мен логикалық дәлелдер пайдалырақ. Ал ықтималдық пен статистикада эксперимент жүргізу, мәлімет жинау және болжам жасауға негізделген ойындық тапсырмалар ұйымдастыруға болады.
Алгебра сабақтарында «кодты шешу» механикасын қолдану тиімді. Мысалы, бірнеше теңдеудің жауаптары белгілі бір цифрлық кодты құрайды. Кодты дұрыс анықтау үшін барлық теңдеуді дұрыс шешу қажет. Функциялар тақырыбында оқушылар графиктерді зерттеп, белгілі бір координаталар арқылы «маршрут» құра алады. Геометрияда аудан, көлем және масштаб ұғымдарын пайдаланып, шартты нысанның жобасын жасау ұсынылады. Пайыз тақырыбында қаржылық сауаттылық элементтері енгізіліп, оқушыларға тиімді сатып алу, депозит немесе бюджет жоспарлау сияқты жағдайлар беріледі. Осылайша геймификация математикалық білімнің практикалық маңызын көрсетуге көмектеседі.
Геймификацияны инклюзивті білім беру жағдайында қолданғанда да әр оқушының мүмкіндігін ескеру қажет. Тапсырмалардың мәтіні түсінікті, нұсқаулықтары қысқа, визуалды элементтері анық болуы тиіс. Қажет жағдайда оқушыға қосымша уақыт, көмек картасы немесе жеңілдетілген бастапқы тапсырма ұсынылады. Ойынның мақсаты барлық баланы бірдей нәтижеге мәжбүрлеу емес, әр оқушының оқу әрекетіне қатысуына жағдай жасау болуы қажет.
Математикалық геймификация оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін де пайдаланылуы мүмкін. Мұғалім дайын ойындарды ғана ұсынбай, оқушылардың өздеріне математикалық ойын немесе тапсырма құрастыруды тапсыра алады. Мысалы, білім алушылар белгілі бір тақырып бойынша сыныптастарына арналған бес сұрақтан тұратын квест дайындайды, математикалық ребус құрастырады немесе есептер негізінде шағын үстел ойынының ережесін жасайды. Тапсырма құрастыру барысында оқушы тақырыпты басқа қырынан қарастырады. Дұрыс есеп құру үшін оның шешімін, шартын және күрделілік деңгейін алдын ала талдауы қажет. Бұл білімді терең меңгеруге мүмкіндік береді.
Оқушы жасаған ойындарды сабақта пайдалану оның жауапкершілігі мен өзіндік маңызын арттырады. Ол тек мұғалім дайындаған тапсырмаларды орындаушы емес, оқу мазмұнын жасауға қатысушыға айналады. Сонымен қатар сыныптастардың тапсырмаларын орындау өзара қызығушылықты арттырады. Мұндай жұмыстарды шағын топтарда ұйымдастыру коммуникация, жоспарлау және шығармашылық шешім қабылдау дағдыларын дамытады.
Геймификация арқылы оқушыда табандылық қасиетін қалыптастыру мүмкіндігі де ерекше назарға лайық. Күрделі математикалық есепті бір әрекеттен шығара алмау қалыпты жағдай. Алайда кейбір оқушылар алғашқы сәтсіздіктен кейін тапсырмадан бас тартуға бейім болуы мүмкін. Ойын логикасындағы «қайта әрекет ету» қағидасын математика сабағына енгізу оқушының қателікке деген көзқарасын өзгерте алады. Мұғалім есепті қайта орындауға, басқа тәсілді қолдануға немесе қосымша көмек алып, әрекетті жалғастыруға мүмкіндік береді. Осы жағдайда сәтсіздік соңғы нәтиже емес, шешімге апаратын кезең ретінде қабылданады.
Бұл математикалық ойлаудың табиғатына сәйкес келеді. Математикалық мәселені шешу барысында болжам жасау, оны тексеру, қате шешімді анықтау және жаңа тәсіл іздеу үдерістің табиғи бөліктері болып табылады. Сондықтан дұрыс ұйымдастырылған геймификация оқушыға математиканың тек дайын формулалар мен дұрыс жауаптар жиынтығы емес, іздену мен зерттеуді қажет ететін пән екенін көрсетуге көмектеседі.
Геймификацияның ұзақ мерзімді нәтижесі мұғалімнің оны басқа педагогикалық тәсілдермен үйлестіре білуіне байланысты. Оны проблемалық оқыту, саралап оқыту, жобалық жұмыс, топтық оқыту, қалыптастырушы бағалау және цифрлық технологиялармен байланыстыруға болады. Мысалы, оқушыларға белгілі бір математикалық мәселені шешуге бағытталған жоба ұсынылып, жобаның әр кезеңі жеке миссия ретінде белгіленеді. Әр миссия аяқталған сайын топ келесі кезеңге өтеді. Нәтижесінде геймификация жобалық жұмыстың құрылымын түсінікті етіп, оқушылардың ұзақ мерзімді тапсырмадағы прогресін көрсетуге көмектеседі.
Мұғалім үшін геймификацияның негізгі көрсеткіші оқушылардың көңіл көтеруі ғана болмауы керек. Сабақтың тиімділігі оқушының математикалық білімінің тереңдеуімен, тапсырманы орындаудағы белсенділігімен, өз ойын дәлелдей алуымен, күрделі мәселеге табандылық танытуымен және алған білімін жаңа жағдайда қолдана білуімен анықталады. Егер ойын элементтері осы нәтижелерге ықпал етсе, олар педагогикалық тұрғыдан орынды қолданылған деп есептеуге болады.
Осыған байланысты мектепте геймификацияны енгізу кезінде бірнеше практикалық қағиданы басшылыққа алу маңызды. Оқу мақсаты ойыннан бұрын анықталуы, ойын ережесі барынша қарапайым болуы, тапсырмалардың күрделілігі біртіндеп өсуі, әр оқушының жетістігі байқалуы, қателесуге және қайта орындауға мүмкіндік берілуі, бәсекелестік пен ынтымақтастық арасында тепе-теңдік сақталуы қажет. Сонымен бірге ұпай мен марапат математикалық мазмұнды алмастырмауы, ал цифрлық құрал педагогикалық мақсатқа қызмет етуі тиіс.
Геймификация мұғалімнің кәсіби шығармашылығына да кең мүмкіндік береді. Педагог өз сыныбының ерекшеліктеріне қарай жаңа ойын механикаларын ойластырып, математикалық мазмұнды түрлі жағдаяттармен байланыстыра алады. Мұндай ізденіс сабақтың әдістемелік сапасын арттырып қана қоймай, мұғалімнің оқушылардың мотивациялық ерекшеліктерін тереңірек түсінуіне ықпал етеді. Әр сабақтан кейін қандай элемент тиімді болғанын және қандай тәсілді өзгерту қажет екенін талдау арқылы педагог өзінің геймификация моделін біртіндеп жетілдіре алады.
Қорытынды. Қорыта айтқанда, мектеп математикасын оқытудағы геймификация – қазіргі білім беру талаптарына сәйкес оқушының оқу мотивациясын, белсенділігін және пәнге деген қызығушылығын арттыруға мүмкіндік беретін перспективалы педагогикалық тәсілдердің бірі. Оның басты ерекшелігі оқу үдерісін қарапайым ойынға айналдыруда емес, ойындарға тән мақсат, деңгей, миссия, ұпай, жетістік, таңдау, жарыс, ынтымақтастық және жедел кері байланыс элементтерін нақты білім беру міндеттеріне бағыттап қолдануда жатыр. Математика пәнінде мұндай тәсілдің маңызы ерекше, өйткені математикалық білім жүйелі жаттығуды, логикалық ойлауды, табандылықты және біртіндеп күрделенетін тапсырмаларды орындауды талап етеді.
Геймификация оқушыға өзінің оқу барысындағы ілгерілеуін көруге мүмкіндік береді. Үлкен мақсаттың бірнеше шағын деңгейге бөлінуі білім алушының тапсырманы орындауға деген сенімділігін арттырады. Әр кезеңде берілетін кері байланыс қатені уақытында анықтауға, ал қайта әрекет ету мүмкіндігі сәтсіздіктен қорықпауға үйретеді. Осы арқылы математикадағы қате теріс нәтиже ретінде емес, білімді жетілдіруге мүмкіндік беретін тәжірибе ретінде қабылдана бастайды.
Сонымен қатар геймификация оқушылардың тек жеке жетістігін емес, бірлескен оқу әрекетін де дамытуға мүмкіндік береді. Командалық миссиялар, математикалық квесттер, зерттеу тапсырмалары және топтық жарыстар барысында оқушылар пікір алмасады, шешу жолдарын салыстырады, өз тұжырымдарын дәлелдейді және ортақ нәтижеге жету үшін жауапкершілік алады. Бұл математикалық коммуникацияны, ынтымақтастықты және сыни ойлауды дамытуға жағдай жасайды.
Дегенмен геймификацияның тиімділігі ойын элементтерінің көптігімен анықталмайды. Нәтижелі геймификацияның негізінде нақты оқу мақсаты, сапалы математикалық тапсырма, сараланған қолдау, әділ бағалау және педагогикалық тұрғыдан негізделген кері байланыс болуы қажет. Ұпай, рейтинг немесе марапат оқушыны қысқа мерзімге ынталандыра алады, бірақ білім берудің түпкі мақсаты білім алушыда математикалық мәселені шешуге деген ішкі қызығушылық пен өздігінен білім алуға дайындық қалыптастыру болып қала береді.
Сондықтан математика мұғалімі геймификацияны әмбебап шешім ретінде емес, басқа педагогикалық технологиялармен үйлестірілетін икемді әдістемелік құрал ретінде қарастырғаны жөн. Ойын элементтерін оқушылардың жас ерекшелігіне, білім деңгейіне, сыныптағы психологиялық ахуалға және тақырыптың мазмұнына қарай таңдау қажет. Осындай жүйелі және мақсатты ұйымдастыру жағдайында геймификация математика сабағын оқушы үшін түсінікті, белсенді және нәтижелі оқу ортасына айналдырып, математикалық сауаттылықты қалыптастыруға, пәнге деген жағымды көзқарасты дамытуға және білім алушының оқу үдерісіне саналы қатысуына ықпал етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Deterding S., Dixon D., Khaled R., Nacke L. From Game Design Elements to Gamefulness: Defining “Gamification”. Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference. New York: ACM, 2011.
- Kapp K. M. The Gamification of Learning and Instruction: Game-Based Methods and Strategies for Training and Education. San Francisco: Pfeiffer, 2012.
- Werbach K., Hunter D. For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business. Philadelphia: Wharton Digital Press, 2012.
- Deci E. L., Ryan R. M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. New York: Plenum Press, 1985.
- Ryan R. M., Deci E. L. Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. American Psychologist. 2000. Vol. 55, No. 1. P. 68–78.
- Hamari J., Koivisto J., Sarsa H. Does Gamification Work? A Literature Review of Empirical Studies on Gamification. Proceedings of the 47th Hawaii International Conference on System Sciences. 2014. P. 3025–3034.
- Sailer M., Homner L. The Gamification of Learning: A Meta-analysis. Educational Psychology Review. 2020. Vol. 32. P. 77–112.
- Gee J. P. What Video Games Have to Teach Us About Learning and Literacy. New York: Palgrave Macmillan, 2003.
- Prensky M. Digital Game-Based Learning. New York: McGraw-Hill, 2001.
- OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2023.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. Астана, 2022.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беру ұйымдарына арналған математика пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламалары. Астана, 2022.