Аннотация. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін қосымша білім беру арқылы дамытудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Баланың шығармашылық әлеуетін ерте жастан анықтау, оның қиялын, дербес ойлауын, бастамашылдығын, танымдық белсенділігін және өзіндік әрекетін қолдау мәселелеріне назар аударылады. Қосымша білім беру ортасының жалпы білім беретін мектептегі оқу үдерісін толықтыратын, баланың жеке қызығушылығы мен қабілетін ашуға мүмкіндік беретін ерекше педагогикалық кеңістік екендігі сипатталады. Бастауыш мектеп жасындағы балалармен жұмыс барысында шығармашылық тапсырмаларды, ойын технологияларын, жобалық және зерттеушілік әрекетті, бейнелеу мен қолөнерді, театрландырылған жұмыстарды, әдеби шығармашылықты, STEAM элементтерін және цифрлық құралдарды тиімді қолданудың маңызы талданады. Сонымен бірге педагогтің оқушыға дайын үлгі ұсынушы емес, оның идеясын қолдаушы, ізденісіне бағыт беруші және шығармашылық еркіндігін қамтамасыз етуші рөлі айқындалады. Шығармашылық қабілетті бағалауда тек дайын өнімге емес, баланың ізденіс үдерісіне, идеясының ерекшелігіне, мәселені шешу тәсіліне, белсенділігі мен дербестігіне назар аудару қажеттілігі көрсетіледі. Мақалада қосымша білім беру жағдайында әр оқушының жеке ерекшелігін ескеретін қолайлы, қауіпсіз және ынталандырушы шығармашылық орта қалыптастыруға бағытталған педагогикалық тәсілдер ұсынылады.
Түйін сөздер: қосымша білім беру, бастауыш сынып, шығармашылық қабілет, шығармашылық ойлау, қиял, танымдық белсенділік, жобалық әрекет, ойын технологиясы, зерттеушілік дағды, педагогикалық қолдау, шығармашылық орта.
Бастауыш мектеп кезеңі – баланың тұлғалық қасиеттері, дүниетанымы, танымдық қызығушылығы мен қоршаған ортаға шығармашылық көзқарасының негізі қаланатын маңызды уақыт. Осы жаста оқушы айналасындағы құбылыстарға қызығушылықпен қарап, көп сұрақ қояды, жаңа әрекеттерді байқап көруге ұмтылады, өзінің ойын сурет, әңгіме, ойын, қимыл, құрастыру немесе басқа да әрекеттер арқылы білдіруге талпынады. Баланың бойындағы осындай табиғи белсенділік пен қызығушылық дұрыс педагогикалық қолдау тапқан жағдайда шығармашылық қабілеттің тұрақты дамуына негіз болады. Сондықтан білім беру үдерісінің міндеті балаға белгілі бір білім көлемін меңгертумен ғана шектелмей, оның ойлау еркіндігін, бастамашылдығын, қиялын, дербестігін және өзіндік идея ұсыну қабілетін дамытуға бағытталуы қажет.
Шығармашылық қабілет дегеніміз – адамның бұрынғы тәжірибесіне сүйене отырып, жаңа идея ұсынуы, мәселені дәстүрлі емес жолмен шешуі, белгілі бір затқа немесе құбылысқа өзгеше көзқараспен қарауы және өз ойын жаңа өнім түрінде көрсете білуі. Бастауыш сынып оқушысының шығармашылығы міндетті түрде ғылыми жаңалық немесе кәсіби өнер туындысын жасаумен өлшенбейді. Оның өзі ойлап тапқан ертегісі, өзгеше салынған суреті, қарапайым заттарға жаңа қызмет ұсынуы, ойынның жаңа ережесін құрастыруы, есепті өзіндік тәсілмен шешуі, шағын тәжірибе жасауы немесе таныс оқиғаның басқа аяқталуын ойлап табуы да шығармашылық әрекетке жатады. Мұнда басты мәселе дайын өнімнің мінсіз болуы емес, баланың өз бетінше ойлануы мен жаңалық іздеуі болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда қосымша білім беру бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілетін дамытуға кең мүмкіндік береді. Жалпы білім беретін сабақтарда оқу бағдарламасы, оқу мақсаттары, белгіленген уақыт пен бағалау талаптары басым болса, қосымша білім беру жағдайында баланың қызығушылығына қарай әрекет түрлерін икемді ұйымдастыруға мүмкіндік мол. Оқушы сурет салуға, қолөнерге, робот техникасына, музыкаға, сахналық өнерге, әдеби шығармашылыққа, зерттеуге, модельдеуге, құрастыруға немесе басқа бағытқа қызығушылық танытуы мүмкін. Педагогтің міндеті – осы қызығушылықты байқап, оны жүйелі әрекетке айналдыру.
Қосымша білім беру негізгі білім берудің жай ғана жалғасы болмауы тиіс. Егер мектеп сабағындағы тапсырмалар өзгеріссіз қайталанса, оқушы қосымша сабаққа қызығушылығын тез жоғалтуы мүмкін. Қосымша білім берудің құндылығы – таңдау еркіндігі, тәжірибе жасау, қателесуден қорықпау, идеяны бірнеше рет өзгерту, өзіне ұнайтын бағытта іздену және шығармашылық нәтижесін көпшілікке ұсыну мүмкіндігінде. Мұндай ортада бала өзін тек тапсырма орындаушы ретінде емес, белгілі бір өнімнің авторы ретінде сезінеді.
Халықаралық педагогикалық тәжірибеде де мәдениет пен өнерді формалды және формалды емес біліммен кіріктіру шығармашылықты, сыни ойлауды, жаңашылдықты және тұлғалық дамуды қолдаудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады. UNESCO-ның мәдениет пен өнер саласындағы білім беру жөніндегі құжаттарында мәдени-шығармашылық әрекеттің балалардың шығармашылық ойлауын, әлеуметтік-эмоциялық дағдыларын және жаңашылдық қабілетін дамытудағы маңызы көрсетіледі. Бұл бағыт STEAM тәсілімен, оқу, жазу, сөйлеу, ынтымақтастық және зерттеушілік әрекеттермен ұштастырылғанда білім алушының жан-жақты дамуына мүмкіндік береді.
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың шығармашылық қабілетін дамытуда ең алдымен психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру қажет. Шығармашылық әрекет еркіндік болған жерде пайда болады. Егер бала әр ойын айтқан кезде «дұрыс емес», «бұлай жасауға болмайды», «үлгіге қара» деген жауап еститін болса, бірте-бірте өзіндік идея ұсынудан бас тартады. Сондықтан қосымша білім беру педагогі оқушының тосын идеясын бірден бағалауға асықпай, «Бұл ой саған қалай келді?», «Тағы қандай нұсқасы болуы мүмкін?», «Осыны басқаша жасап көрсек ше?», «Сенің ойыңша, мұны тағы қайда қолдануға болады?» сияқты ашық сұрақтар арқылы баланың ойлауын жалғастыруға мүмкіндік бергені дұрыс.
Шығармашылықты дамыту барысында педагогтің қарым-қатынас стилі ерекше маңызға ие. Авторитарлық басқару шығармашылық белсенділікті шектесе, ынтымақтастыққа негізделген қарым-қатынас оқушының өз мүмкіндігіне сенуіне ықпал етеді. Бала жасаған жұмысына қатысты педагогтің «жақсы» немесе «жаман» деген қысқа бағасынан гөрі «сен бұл жұмыста қызықты шешім қолданыпсың», «мына бөлігін ерекше ойлап тапқансың», «сенің бұрынғы жұмысыңмен салыстырғанда жаңа тәсіл байқалады» деген нақты кері байланысы пайдалы. Мұндай пікір оқушыға өзінің шығармашылық әрекетінің қай тұсы құнды болғанын түсінуге көмектеседі.
Қосымша білім берудегі шығармашылық жұмыстың тағы бір маңызды ерекшелігі – нәтижелердің әртүрлі болуына мүмкіндік беру. Мысалы, педагог балаларға «Күз» тақырыбында жұмыс ұсынса, барлық оқушының бірдей ағашты, бірдей түспен, бірдей композицияда салуы шығармашылықты дамыту міндетіне толық сәйкес келмейді. Бір бала күзді сурет арқылы, екіншісі табиғи материалдан композиция жасап, үшіншісі шағын өлеңмен, төртіншісі фотоколлажбен, бесіншісі қысқа әңгімемен бейнелей алады. Тіпті бір тақырыптың өзін әртүрлі құралдар арқылы көрсету мүмкіндігі баланың таңдау жасауына және жеке шығармашылық стилінің қалыптасуына жағдай жасайды.
Шығармашылық қабілетті дамытуда ойын технологиялары бастауыш сынып оқушылары үшін табиғи әрі нәтижелі құрал болып саналады. Ойын кезінде бала өзіне берілген рөлді қабылдайды, жағдайды елестетеді, шешім іздейді, басқа балалармен қарым-қатынас жасайды және күтпеген өзгерістерге бейімделеді. Мысалы, «Егер мен өнертапқыш болсам…», «Ертегі кейіпкеріне көмектес», «Жоғалған заттың жаңа қызметін тап», «Болашақтағы мектепті құрастыр», «Бір зат – он мүмкіндік» сияқты шығармашылық ойындар баланың дивергентті ойлауын дамытуға бағытталады.
«Бір зат – бірнеше идея» әдісін қарапайым сабақта да қолдануға болады. Педагог балаларға қағаз қыстырғыш, картон қорап, пластикалық қақпақ немесе ағаш таяқша сияқты қарапайым затты көрсетіп, оны негізгі қызметінен басқа қандай мақсатта қолдануға болатынын сұрайды. Алғашқы кезде балалар бірнеше ғана жауап ұсынуы мүмкін. Педагог идеяларды сынамай қабылдап, қосымша сұрақтар қойып отырса, жауаптар саны біртіндеп көбейеді. Мұндай тапсырмалардың негізгі мақсаты – нақты дұрыс жауап табу емес, бір мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін балаға сезіндіру.
Әңгіме құрастыру да шығармашылық ойлауды дамытуда тиімді. Педагог оқушыларға үш кездейсоқ сөз ұсынып, сол сөздердің барлығы кездесетін шағын оқиға құрастыруды тапсыра алады. Мысалы, «сағат – бұлт – кітап» сөздері берілсін. Бір оқушы сиқырлы кітап туралы ертегі құрастырса, екіншісі бұлттардың арасында жоғалған сағат туралы фантастикалық оқиға ойлап табуы мүмкін. Бұл жұмыста сөздік қор, байланыстырып сөйлеу, қиял және оқиғаның логикалық құрылымын қалыптастыру қатар жүзеге асады.
Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда аяқталмаған тапсырмалар да пайдалы. «Ертегіні жалғастыр», «Суретті аяқта», «Кейіпкерге жаңа дос ойлап тап», «Бұл құрылғыға тағы бір қызмет қос», «Егер оқиға басқаша болғанда не өзгерер еді?» тәрізді тапсырмалар баланы дайын жауапты қайталаудан алыстатып, өзіндік шешім іздеуге жетелейді. Бір тапсырмаға бірнеше дұрыс жауаптың болуы балалардың шығармашылық еркіндігін күшейтеді.
Бейнелеу және қолөнер жұмыстары қосымша білім берудің кең тараған бағыттарының бірі болғанымен, мұнда да педагогикалық тәсілді дұрыс таңдау маңызды. Педагог әр қадамды өзі көрсетіп, балалардан соны дәл қайталауды талап етсе, оқушы белгілі бір техниканы меңгергенімен, оның шығармашылық дербестігі жеткілікті дамымауы мүмкін. Сондықтан техникалық дағдыны үйреткеннен кейін балаға түсті, материалды, композицияны немесе бейнелеу тәсілін өздігінен таңдауға мүмкіндік беру қажет. Мысалы, «Арманымдағы қала» тақырыбында бір бала сурет салса, екіншісі қағаздан макет, үшіншісі қайта өңделетін материалдардан көлемді модель жасай алады.
Қосымша білім беру жағдайында шығармашылық әрекетті ұлттық мәдениетпен байланыстырудың да тәрбиелік және дамытушылық маңызы зор. Қазақ халқының ою-өрнектері, ұлттық қолөнер, ертегілер, аңыздар, күй, ұлттық ойындар, тұрмыстық бұйымдар мен дәстүрлер балалар үшін шығармашылық идеяның бай көзі бола алады. Алайда ұлттық мазмұнды тек дайын үлгіні көшіруге айналдырмаған дұрыс. Мысалы, оқушылар дәстүрлі ою элементтерін зерттеп болған соң өз оюын құрастырып, оның мағынасын түсіндіре алады немесе ұлттық ертегінің кейіпкерін заманауи ортаға орналастырып жаңа оқиға ойлап таба алады. Бұл тәсіл ұлттық құндылықты танып-білуді шығармашылық интерпретациямен ұштастырады.
Шығармашылық қабілетті дамытуға бағытталған қосымша білім берудің тиімді әдістерінің бірі – жобалық әрекет. Жоба барысында оқушы белгілі бір мәселені анықтайды, идея ұсынады, жоспар жасайды, материал таңдайды, өнім дайындайды және оны таныстырады. Мысалы, «Менің экологиялық ойыншығым», «Болашақтың қауіпсіз мектебі», «Менің отбасымның дәстүрлері», «Ертегі әлемінің картасы», «Қалдық заттың екінші өмірі» сияқты шағын жобалар бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылуы мүмкін.
Жобалық әрекет баланы тек шығармашылыққа емес, жауапкершілікке, жоспарлауға, уақытты бөлуге және бастаған ісін аяқтауға үйретеді. Жоба жеке орындалуы да, шағын топпен жүзеге асырылуы да мүмкін. Топтық шығармашылық жобада әр оқушы өзінің қабілетіне сәйкес рөл атқара алады: бірі идея ұсынады, екіншісі сурет салады, үшіншісі материал жинайды, төртіншісі мәтін жазады, бесіншісі таныстырады. Мұндай жұмыс балаларға шығармашылықтың тек жеке әрекет емес, бірлескен ізденіс арқылы да жүзеге асатынын көрсетеді.
Зерттеушілік әрекет те бастауыш жастағы шығармашылық ойлауды дамытудың маңызды құралы болып табылады. Баланың «Неге?», «Қалай?», «Егер… болса не болады?» деген табиғи сұрақтары шағын зерттеудің бастамасына айналуы мүмкін. Педагог сол сұрақтарға дайын жауап беруге асықпай, баланы бақылауға, болжам жасауға, қарапайым тәжірибе жүргізуге және өз тұжырымын айтуға бағыттауы қажет. Мысалы, «Қандай қағаздан жасалған ұшақ алыс ұшады?», «Өсімдік жарықсыз қалай өзгереді?», «Қандай материал суды жақсы сіңіреді?» сияқты қарапайым зерттеу сұрақтарының өзі оқушының ізденіс пен шығармашылық әрекетін байланыстырады.
Осындай жағдайда қосымша білім беру педагогінің кәсіби қызметі сабақ жүргізумен ғана шектелмейді. Ол әр баланың қызығушылығын байқап, шығармашылық әрекетке ынталандыратын орта құратын, идеяға бағыт беретін, тәжірибе жасауға мүмкіндік беретін және баланың өзіндік жетістігін сезінуіне көмектесетін ұйымдастырушыға айналады. Оқушы шығармашылық жұмыста «мұғалім не қалайды?» деген сұрақтан біртіндеп «мен не жасағым келеді және оны қалай жүзеге асырамын?» деген сұраққа көшуі қажет. Дәл осы өзгеріс баланың шығармашылық дербестігінің қалыптаса бастағанын көрсетеді.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытуда қосымша білім беру педагогі әр баланың жеке ерекшелігін ескеруі қажет. Бір оқушы өз ойын сурет арқылы еркін жеткізсе, екіншісі әңгіме құрастыруға бейім болуы мүмкін, үшіншісі түрлі заттарды құрастырудан ләззат алады, төртіншісі музыка немесе сахналық әрекет арқылы өзін көрсетеді. Сондықтан шығармашылық қабілетті тек бір бағыттағы жетістікпен өлшеу дұрыс емес. Баланың қандай әрекетке қызығатынын, тапсырманы орындауда қандай тәсілді таңдайтынын, қиындық туындағанда қандай шешім іздейтінін жүйелі бақылау арқылы педагог оның шығармашылық мүмкіндіктерін анықтай алады.
Осы тұрғыда жеке білім беру траекториясының элементтерін қосымша білім беру жұмысына енгізу тиімді. Бұл барлық оқушыға жеке бағдарлама құру дегенді білдірмейді. Педагог бір тапсырманың бірнеше орындалу нұсқасын ұсына алады. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша оқушы сурет салуды, макет жасауды, шағын әңгіме жазуды, таныстырылым дайындауды немесе сахналық көрініс ұйымдастыруды таңдайды. Тапсырма мазмұны ортақ болғанымен, нәтижеге жету жолы әртүрлі болады. Таңдау мүмкіндігі баланың жауапкершілігін арттырып, өз қабілетін тануына ықпал етеді.
Шығармашылық жұмысты ұйымдастыруда тапсырмалардың күрделілік деңгейін де ескерген жөн. Өте жеңіл тапсырма баланың қызығушылығын төмендетсе, шамадан тыс күрделі жұмыс оның өз мүмкіндігіне деген сенімін әлсіретуі мүмкін. Сондықтан тапсырма оқушының қолынан келетін әрекет пен жаңа ізденісті қажет ететін міндеттің үйлесімінен тұруы керек. Мысалы, бірінші кезеңде бала дайын материалдарды пайдаланып қарапайым композиция жасайды, кейін оған жаңа элемент қосады, одан соң композицияның мазмұнын толығымен өзі жоспарлайды. Осындай біртіндеп күрделену шығармашылық дербестіктің табиғи қалыптасуына жағдай жасайды.
Педагог үшін шығармашылық сабақтың құрылымын дәстүрлі «түсіндіру – орындау – тексеру» үлгісімен шектемеу маңызды. Сабақты қызықты мәселе, тосын сұрақ немесе проблемалық жағдаяттан бастау тиімді. «Егер адамдардың үйлері ағаштың үстінде орналасса, қала қандай болар еді?», «Қағазды желім қолданбай қалай біріктіруге болады?», «Ертегідегі жағымсыз кейіпкерге көмектессек, оқиға қалай өзгерер еді?» деген сұрақтар баланың ойлау белсенділігін бірден арттырады. Мұнда педагог сұрақтың бір ғана дұрыс жауабын күтпейді, керісінше ұсынылған идеялардың әртүрлілігін қолдайды.
Миға шабуыл әдісі осындай сабақтарда нәтижелі қолданылады. Белгілі бір мәселе бойынша балалар қысқа уақыт ішінде мүмкіндігінше көп идея ұсынады. Бұл кезеңде жауаптар сыналмайды және «дұрыс», «дұрыс емес» деп бөлінбейді. Кейін ұсыныстар талданып, ең қызықты немесе жүзеге асыруға болатын нұсқалар таңдалады. Мысалы, «Мектеп ауласын қалай қызықты етуге болады?» деген сұраққа балалар демалыс аймағын, шағын кітапхананы, гүлзарды, тәжірибе алаңын, сурет салатын қабырғаны немесе ойын кеңістігін ұсынуы мүмкін. Кейін осы идеялардың бірі шағын жобаға айналады.
Шығармашылық ойлауды дамытуда проблемалық жағдаяттардың орны ерекше. Дайын алгоритмді орындаудан айырмашылығы, проблемалық тапсырмада оқушыға шешу тәсілі алдын ала берілмейді. Мысалы, педагог балаларға қағаз, жіп, түтікше және картон ұсынып, белгілі бір салмақты көтере алатын көпір моделін жасауды тапсыра алады. Балалар алдымен идея ұсынады, модель құрастырады, оны сынайды, нәтижесін бақылайды және қажет болған жағдайда құрылымын өзгертеді. Мұндай әрекетте қате сәтсіздік ретінде емес, жаңа шешім табуға көмектесетін ақпарат ретінде қабылданады.
Баланың қателесуге деген көзқарасын өзгерту шығармашылық тәрбиенің маңызды шарты болып табылады. Егер оқушы әр қатесі үшін сынға ұшыраса, ол қауіпсіз, бұрыннан белгілі тәсілдерді ғана таңдауға тырысады. Ал шығармашылық әрекет белгісіздікті қабылдауды, тәжірибе жасауды және кейде нәтиже шықпаған жағдайда қайта әрекет етуді талап етеді. Сондықтан педагог «неге болмады?» деген сұрақты кінәлау мағынасында емес, зерттеушілік тұрғыда қолдануы қажет. «Қай жерін өзгертсек нәтиже жақсарады?», «Тағы бір тәсілді байқап көрсек ше?» деген сұрақтар баланың табандылығын дамытады.
Шығармашылық қабілеттің маңызды көрсеткіштерінің бірі – дивергентті ойлау, яғни бір мәселенің бірнеше ықтимал шешімін таба білу. Оны дамыту үшін «бір сұрақ – бірнеше жауап», «оқиғаның үш түрлі аяқталуын ойлап тап», «заттың бес жаңа қызметін ұсын», «бір суретке бірнеше атау бер», «мәселені кемінде екі тәсілмен шеш» тәрізді тапсырмаларды жүйелі қолдануға болады. Бастапқы кезде оқушылар бір-бірінің жауабын қайталауы мүмкін, бірақ мұндай жұмыстар тұрақты ұйымдастырылған жағдайда идеялардың саны мен ерекшелігі арта түседі.
Шығармашылық қабілет тек қиялмен шектелмейді. Ол ақпаратты талдау, салыстыру, байланыстыру, таңдау және жаңа жағдайда қолдану әрекеттерімен тығыз байланысты. Сондықтан шығармашылық және сыни ойлауды бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс емес. Алдымен бала мүмкіндігінше көп идея ұсынуы мүмкін, кейін олардың ішінен тиімдісін таңдап, не себепті таңдағанын түсіндіреді. Осылайша еркін идея ұсыну мен негізделген шешім қабылдау бір әрекетте тоғысады.
Қосымша білім беруде STEAM бағытындағы тапсырмаларды қолдану да шығармашылық мүмкіндіктерді кеңейтеді. Ғылым, технология, инженерия, өнер және математиканың өзара байланысына негізделген қарапайым тапсырмалар баланы теориялық білімді нақты әрекетте қолдануға жетелейді. Мысалы, оқушылар «берік мұнара», «желден қозғалатын құрылғы», «қағаздан ең ұзақ ұшатын ұшақ», «өсімдікке арналған шағын ақылды бақ моделі» сияқты жұмыстар орындай алады. Мұнда өнімнің сыртқы әдемілігі ғана емес, оның қалай жұмыс істейтіні, қандай материал таңдалғаны және оқушының өз шешімін түсіндіре алуы маңызды.
Шығармашылық тапсырмаларда қоршаған ортадағы қарапайым және қайта пайдалануға болатын материалдарды қолдану тиімді. Қораптар, қағаз, картон, жіп, мата қиындылары, табиғи материалдар, пластикалық қақпақтар және қауіпсіз тұрмыстық заттар баланың қиялын дамытатын құралға айнала алады. Мәселен, педагог дайын ойыншық жасау үлгісін берудің орнына «осы материалдардан қозғала алатын зат жаса» немесе «адамға пайдалы жаңа бұйым ойлап тап» деген тапсырма ұсынады. Мұндай жағдайда бірдей материалдан мүлде әртүрлі өнімдердің жасалуы шығармашылық жұмыстың негізгі нәтижелерінің бірі болады.
Цифрлық технологиялар да қосымша білім берудің шығармашылық әлеуетін арттыра алады. Оқушылар қарапайым графикалық редакторда сурет салып, цифрлық ашықхат, комикс, фотоколлаж немесе шағын анимация жасай алады. Дыбыстық жазба құралдары арқылы ертегі оқып, кейіпкерлердің дауысын жазу, шағын аудиоәңгіме дайындау да қызықты шығармашылық жұмысқа айналады. Цифрлық құралдың мақсаты баланың орнына өнім жасау емес, оның идеясын жүзеге асыру мүмкіндігін кеңейту болуы тиіс.
Жасанды интеллект құралдарының білім беру саласына енуі қосымша білім беру педагогіне де жаңа мүмкіндіктер береді. Оларды педагог шығармашылық тапсырмалардың нұсқаларын дайындауға, әңгіме бастамаларын ұсынуға, викторина идеяларын құрастыруға, әртүрлі күрделіліктегі тапсырмаларды әзірлеуге немесе сабақтың шығармашылық сценарийін жоспарлауға көмекші ретінде пайдалана алады. Бірақ бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілетін дамытуда негізгі автор баланың өзі болып қалуы қажет. Егер технология оның орнына мәтін жазып, сурет идеясын толық ойластырып, шешім ұсынып берсе, шығармашылық әрекеттің дамытушылық мағынасы әлсірейді.
Сондықтан жасанды интеллектпен жұмыс барысында «дайын өнім алу» емес, «идеяны дамыту» қағидатын басшылыққа алған дұрыс. Мысалы, бала алдымен ертегінің кейіпкерлерін және негізгі оқиғасын өзі ойластырады. Кейін педагогтің көмегімен цифрлық құралдан кейіпкерге кездесуі мүмкін үш кедергінің идеясын сұрауға болады. Оқушы сол ұсыныстарды талдап, біреуін таңдайды немесе олардың негізінде өзінің жаңа нұсқасын жасайды. Осы жағдайда технология шығармашылық ойлаудың орнын алмастырмай, қосымша ынталандырушы қызметін атқарады.
Бастауыш жаста цифрлық құралдарды қолданғанда қауіпсіздік пен педагогикалық бақылау бірінші орында болуы тиіс. Баланың жеке деректерін қорғау, жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін мазмұннан сақтау, экран алдында өткізетін уақытты шектеу және алынған ақпараттың әрдайым дұрыс бола бермейтінін түсіндіру маңызды. Цифрлық шығармашылық қолмен жасау, қозғалыс, қарым-қатынас, кітап оқу, табиғатты бақылау сияқты әрекеттерді ығыстырмауы керек. Керісінше, цифрлық және дәстүрлі шығармашылық құралдардың теңгерімді үйлесімі тиімді нәтиже береді.
Қосымша білім берудің тағы бір маңызды мүмкіндігі – балалардың бірлескен шығармашылығын дамыту. Топтық жұмыс кезінде оқушы өз идеясын түсіндіреді, өзгелердің ұсынысын тыңдайды, келіседі немесе дәлел келтіреді, ортақ шешім қабылдайды. Мұндай әрекеттер шығармашылықпен қатар коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларды қалыптастырады. Алайда топтық жұмыста барлық міндетті белсенді бір-екі оқушының орындап кетуіне жол бермеу қажет. Педагог әр баланың үлесін анықтап, рөлдерді ауыстырып отырғаны дұрыс.
Мысалы, «Болашақ қаласы» атты ұжымдық шығармашылық жұмыста бір топ ғимараттарды жобалайды, екіншісі көлік жүйесін ойластырады, үшіншісі табиғатты қорғау шешімдерін ұсынады, төртіншісі балаларға арналған демалыс орындарын жасайды. Соңында барлық бөліктер біріктіріліп, ортақ макет жасалады. Жобаны таныстыру кезінде балалар өз шешімдерін түсіндіріп, басқа топтардың сұрақтарына жауап береді. Мұндай тапсырма қиялды ғана емес, жоспарлау, келісу, дәлелдеу және өз еңбегін таныстыру қабілетін де дамытады.
Театрландырылған әрекет бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық дамуына ерекше әсер етеді. Рөлдік ойындар, шағын қойылымдар, қуыршақ театры, ертегіні сахналау, оқиғаның жаңа нұсқасын көрсету баланың тілдік және эмоционалдық мүмкіндіктерін ашады. Педагог дайын сценарийді толық берудің орнына балаларға кейіпкерлердің сөздерін немесе оқиғаның соңын өздері құрастыруға мүмкіндік бере алады. Мысалы, белгілі ертегінің оқиғасын бүгінгі мектеп өміріне бейімдеу оқушылардан мәтінді түсінуді де, шығармашылық өзгеріс енгізуді де талап етеді.
Әдеби шығармашылық та қосымша білім беруде кеңінен қолданылуы мүмкін. Шағын өлең, жұмбақ, ертегі, комикс мәтіні, кейіпкерге хат немесе күнделік жазу баланың тілдік қабілетін жетілдіреді. «Мен сиқырлы қалам тапсам…», «Егер жануарлар мектепке барса…», «Бір күні менің кітабым сөйлей бастады…» сияқты бастамалар балаларды еркін жазуға ынталандырады. Бұл жұмыстарда алғашқы кезеңде орфографиялық қатені негізгі бағалау өлшеміне айналдырмау маңызды. Алдымен идеяның мазмұны мен ерекшелігіне көңіл бөлініп, кейін мәтінді жетілдіру жұмысы жүргізіледі.
Шығармашылық қабілетті дамытуда кітаппен жұмыс та жаңа сипат алуы мүмкін. Мәтінді оқып болғаннан кейін мазмұнын қайталап айтумен шектелмей, «кейіпкердің орнында сен болсаң не істер едің?», «оқиғаның басқа аяқталуын ұсын», «шығармаға жаңа кейіпкер енгіз», «кейіпкерге кеңес жаз», «оқиғаны комикс түрінде көрсет» деген тапсырмалар ұсынылады. Осы арқылы оқушы мәтінді қабылдаушыдан оны қайта ойластыратын белсенді авторлық позицияға өтеді.
Табиғатпен және қоршаған ортамен байланысты әрекеттер де шығармашылықтың маңызды көзі. Серуен, бақылау, экскурсия, табиғи материал жинау, өсімдіктің өсуін бақылау немесе мектеп ауласындағы белгілі бір мәселені зерттеу баланың шынайы ортадан идея алуына мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар мектеп ауласындағы құстарға арналған қауіпсіз жемсалғыштың моделін ойластырып, оны қандай материалдан жасау тиімді екенін талқылай алады. Бұл жерде шығармашылық әрекет экологиялық тәрбиемен және қарапайым зерттеумен бірігеді.
Оқушылардың шығармашылық жетістіктерін таныстыруға мүмкіндік беру олардың мотивациясына оң әсер етеді. Шағын көрме, шығармашылық фестиваль, жоба қорғау, қолөнер жәрмеңкесі, театр қойылымы, цифрлық жұмыстар галереясы немесе «идеялар күні» ұйымдастырылуы мүмкін. Алайда мұндай шараларда тек ең үздік деп танылған бірнеше баланың жұмысын көрсету жеткіліксіз. Әр оқушы өзінің белгілі бір жетістігін көпшілікке ұсына алатын жағдай жасалғаны дұрыс. Біреу ерекше идеямен, екіншісі еңбексүйгіштігімен, үшіншісі жұмысын жақсарта білуімен, төртіншісі топқа қосқан үлесімен ерекшеленуі мүмкін.
Шығармашылық жұмысты бағалау мәселесі де педагогтен ерекше тәсілді талап етеді. Дәстүрлі баға шығармашылық әрекеттің барлық қырын көрсете алмайды. Сондықтан бақылау, өзін-өзі бағалау, өзара кері байланыс, шығармашылық портфолио және қысқаша рефлексияны қолдануға болады. Педагог өнімнің сыртқы сапасымен қатар идеяның ерекшелігіне, дербестікке, бірнеше шешім ұсына білуге, материалды жаңа тәсілмен қолдануға, қиындықты жеңуге және жұмысты жетілдіруге назар аударуы қажет.
Шығармашылық портфолио баланың белгілі бір уақыт аралығындағы дамуын көруге мүмкіндік береді. Оған суреттер, жазбалар, жобалардың фотосуреттері, шағын зерттеу нәтижелері, шығармашылық мәтіндер және баланың өзінің пікірлері енгізіледі. Бірнеше айдан кейін алғашқы және кейінгі жұмыстарды салыстыру арқылы оқушы өзінің даму динамикасын байқайды. «Бұрын мен қалай орындадым?», «Қазір нені жақсы жасай аламын?», «Келесі жұмысымда нені өзгерткім келеді?» деген сұрақтарға жауап беру өзіндік рефлексия дағдысын қалыптастырады.
Ата-анамен ынтымақтастық та баланың шығармашылық дамуын қолдаудың маңызды бөлігі. Кейде ересектер баланың жұмысын әдемі ету мақсатында оның орнына орындап қояды немесе үнемі дайын үлгі ұсынады. Бұл баланың авторлық тәжірибесін азайтады. Сондықтан педагог ата-аналарға шығармашылық жұмыста нәтиженің мінсіздігінен гөрі баланың өздігінен әрекет етуі маңызды екенін түсіндіруі қажет. Үйде баланың сұрақ қоюына, қарапайым материалдармен тәжірибе жасауына, кітап оқуына, сурет салуына және өз идеясын еркін ұсынуына жағдай жасау пайдалы.
Педагог пен ата-ананың ортақ ұстанымы «баланың орнына жасау» емес, «баланың жасауына мүмкіндік беру» болуы керек. Ересек адам қажетті материалды дайындауға, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, сұрақ қоюға және баланың әңгімесін тыңдауға көмектесе алады. Бірақ негізгі идея, шешім және әрекет мүмкіндігінше оқушының өзіне тиесілі болғанда ғана шығармашылық жұмыстың тәрбиелік және дамытушылық маңызы артады.
Осы бағыттардың барлығы қосымша білім беруді бастауыш сынып оқушысының бос уақытын өткізетін орта ғана емес, оның өзін тануына, қабілетін сынап көруіне, жаңа идеялар ұсынуына және сол идеяларды нақты әрекет арқылы жүзеге асыруына мүмкіндік беретін педагогикалық кеңістік ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мұндай ортада шығармашылық белгілі бір үйірмеге немесе өнер түріне ғана тән қабілет ретінде емес, баланың ойлауында, қарым-қатынасында, зерттеуінде, мәселе шешуінде және күнделікті әрекетінде көрінетін маңызды тұлғалық сапа ретінде қалыптасады.
Қосымша білім беру арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін жүйелі дамыту үшін педагог жұмысының мазмұны кездейсоқ тапсырмалар жиынтығынан емес, өзара сабақтасқан мақсатты әрекеттерден құрылуы қажет. Шығармашылық бір немесе бірнеше қызықты сабақ өткізумен қалыптаспайды. Ол баланың үнемі сұрақ қоюы, идея ұсынуы, тәжірибе жасауы, өз шешімін таңдауы, жасаған жұмысын жетілдіруі және нәтижесін таныстыруы арқылы біртіндеп дамиды. Сондықтан педагог оқу жылы бойындағы жұмысты жоспарлағанда қарапайым шығармашылық әрекеттерден күрделірек жобалық және зерттеушілік жұмыстарға қарай қозғалу қағидатын ұстанғаны дұрыс.
Алғашқы кезеңде оқушылардың шығармашылық әрекетке қызығушылығын оятуға бағытталған қысқа әрі эмоционалды тапсырмалар басым болуы мүмкін. Суретті жалғастыру, бірнеше сөзден әңгіме құрастыру, таныс заттың жаңа қызметін табу, ерекше кейіпкер ойлап шығару, табиғи материалдан шағын композиция жасау тәрізді жұмыстар баланың еркін ойлауына мүмкіндік береді. Кейін оқушыға тапсырманы орындау тәсілін, материалын немесе тақырыбын таңдау еркіндігі беріледі. Одан кейін бірнеше сабаққа созылатын шығармашылық жобалар енгізіліп, бала өз идеясын жоспарлап, жүзеге асырып, нәтижесін таныстыруға үйренеді. Осылайша шығармашылық әрекеттің күрделілігі оқушының тәжірибесімен бірге артады.
Шығармашылық ортаны ұйымдастыруда кеңістіктің өзі де белгілі бір педагогикалық қызмет атқарады. Қосымша білім беру бөлмесінде балалардың еркін пайдалануына болатын қауіпсіз материалдар, қағаз, картон, түрлі құрылымдық бөлшектер, бояулар, табиғи және қайта өңделетін материалдар, балалар әдебиеті, танымдық кітаптар орналасса, оқушының өздігінен әрекет бастау мүмкіндігі көбейеді. Дайын үлгілерге толы кеңістіктен гөрі материалдар мен идеяларға бай орта баланың қиялын көбірек ынталандырады. Балалардың бұрын жасаған жұмыстарын да тек «ең үздік жұмыстар» қағидасымен емес, идеялардың алуан түрлілігін көрсететіндей орналастыру маңызды.
Педагог шығармашылық үдерісте бақылаушы және зерттеуші позициясын да ұстануы қажет. Оқушы қандай тапсырмаға қызығады, қай кезде белсенді болады, жеке немесе топтық жұмыстың қайсысында өзін жақсы көрсетеді, қиындық кезінде көмек сұрай ма әлде басқа шешім іздей ме, бір идеяны қаншалықты дамыта алады деген сұрақтарға жүйелі бақылау арқылы жауап табуға болады. Мұндай педагогикалық бақылау баланың қабілетін салыстыру үшін емес, оның жеке даму бағытын анықтау үшін жүргізілуі тиіс.
Шығармашылық қабілеттің даму динамикасын бірнеше белгі арқылы бақылауға болады. Олардың қатарында идея ұсыну белсенділігі, бір тапсырманың бірнеше шешімін табу, өзгеше байланыстарды байқау, қиялдың икемділігі, бастаған жұмысын жетілдіруге ұмтылу, өз ойын түсіндіру, басқа балалардың идеясын тыңдау және жаңа жағдайда бұрынғы тәжірибесін қолдану қабілеттері бар. Бұл көрсеткіштердің барлығы бірдей және бір уақытта жоғары деңгейде қалыптаспайды. Бір бала идеяны көп ұсынғанымен, жұмысын аяқтауда қиналуы мүмкін, ал екінші оқушы баяу ойланғанымен, таңдаған идеясын терең дамыта алады. Сондықтан шығармашылық дамуды бағалауда баланың өзін бұрынғы нәтижесімен салыстыру әділеттірек.
Рефлексияны бастауыш сынып жасына сәйкес қарапайым түрде ұйымдастыруға болады. Сабақ соңында «Маған бүгін не ұнады?», «Мен қандай жаңа идея ойлап таптым?», «Қай жерде қиналдым?», «Келесі жолы нені басқаша жасар едім?» деген сұрақтар ұсынылады. Кішкентай балалар өз көңіл күйі мен жұмыс нәтижесін белгі, сурет немесе қысқа сөз арқылы көрсете алады. Бірте-бірте рефлексия оқушыға өзінің шығармашылық әрекетін саналы түрде түсінуге көмектеседі.
Қосымша білім берудің тәрбиелік мүмкіндігі де шығармашылық әрекетпен тығыз байланысты. Топтық жобалар кезінде бала өзгенің еңбегін құрметтеуге, ортақ материалды ұқыпты пайдалануға, пікір қайшылығын мәдени түрде шешуге және ортақ нәтижеге жауапкершілікпен қарауға үйренеді. Ұлттық мәдениетке, табиғатты қорғауға, отбасы құндылықтарына немесе туған өлкені танып-білуге арналған шығармашылық жұмыстар баланың әлеуметтік және азаматтық тәжірибесін кеңейтеді. Осы тұрғыдан шығармашылық қабілет тек жеке жетістікке емес, қоғамға пайдалы идея ұсына білуге де бағытталуы тиіс.
Мысалы, «Мектебімізді жақсартатын бір идея» тақырыбында балалар мектеп кеңістігін бақылап, өз ұсыныстарын әзірлей алады. Бір оқушы кітап алмасу бұрышын, екіншісі гүл өсіру алаңын, үшіншісі тыныш демалыс орнын, төртіншісі пайдалы ойындар бұрышын ұсынуы мүмкін. Балалар идеяларын сурет, макет немесе ауызша таныстырылым түрінде көрсетеді. Осындай тапсырмалар шығармашылықтың күнделікті өмірдегі нақты мәселелерді шешуге көмектесетінін көрсетеді.
Қосымша білім беру педагогінің кәсіби шығармашылығы оқушылардың шығармашылық белсенділігіне тікелей әсер етеді. Педагог өзі үнемі жаңа әдістерді іздеп, тапсырмаларды балалардың қызығушылығына бейімдеп, дәстүрлі материалды өзгеше ұсына білсе, оқушы да шығармашылық әрекетті табиғи құбылыс ретінде қабылдайды. Бұл үшін педагог цифрлық білім ресурстарын, жобалық оқыту, STEAM, ойын технологиялары, дизайндық ойлау элементтері және шығармашылық тапсырмалар құрастыру тәсілдерін меңгеріп отырғаны маңызды.
Сонымен бірге жаңашылдықты тек цифрлық технологиямен теңестіруге болмайды. Кей жағдайда қарапайым қағаз, қарындаш, табиғи материал және дұрыс қойылған бір проблемалық сұрақ күрделі технологиялық құралдан да нәтижелі болуы мүмкін. Педагогикалық жаңашылдықтың мәні қолданылған құралдың заманауилығында емес, оның баланы қаншалықты ойландырғанында, таңдау жасауға, сұрақ қоюға және өзіндік шешім ұсынуға мүмкіндік бергенінде жатыр.
Шығармашылық әрекетті ұйымдастыру кезінде балалардың шаршау деңгейін де ескеру қажет. Қосымша білім беру сабақтары көбіне негізгі оқу сабақтарынан кейін өтетіндіктен, ұзақ түсіндіру мен бірсарынды әрекет оқушының белсенділігін төмендетеді. Сондықтан қимыл-қозғалыс, ойын, практикалық әрекет, тыныш жеке жұмыс және топтық жұмыс түрлерін алмастырып отырған тиімді. Сабақтың эмоционалдық жағымды ахуалы шығармашылық белсенділіктің маңызды шарты болып табылады.
Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне сәйкес шығармашылық жұмыстың нәтижесі мүмкіндігінше нақты және балаға көрінетін болғаны дұрыс. Салынған сурет, жасалған макет, жазылған шағын кітапша, құрастырылған ойын, сахналанған көрініс немесе жүргізілген тәжірибенің нәтижесі балаға «мен мұны жасадым» деген жетістік сезімін береді. Бұл сезім келесі әрекетке деген ішкі мотивацияны күшейтеді. Сондықтан педагог тек жұмыстың соңғы сапасына емес, оқушының өз еңбегінен қанағат алуына да көңіл бөлуі қажет.
Әсіресе шығармашылыққа сенімсіз балаларды қолдау маңызды. Кейбір оқушылар «мен сурет сала алмаймын», «менде идея жоқ», «менікі әдемі болмайды» деп әрекеттен бас тартуы мүмкін. Мұндай жағдайда педагог басқа балалармен салыстырудан аулақ болып, тапсырманы шағын қадамдарға бөліп, баланың алғашқы әрекетінің өзін қолдауы керек. «Сенің идеяңның мына тұсы қызықты», «осы жерден жалғастырып көр», «бірінші нұсқа мінсіз болуы міндетті емес» деген мазмұндағы кері байланыс баланың өз мүмкіндігіне сенуіне ықпал етеді.
Дарынды және шығармашылық белсенділігі жоғары балаларға да арнайы педагогикалық қолдау қажет. Олар стандартты тапсырманы жылдам орындап, қосымша күрделілікке қажеттілік сезінуі мүмкін. Мұндай оқушыларға жұмыстың жаңа шартын өздері анықтау, бірнеше тәсілді салыстыру, басқа балаларға арналған ойын немесе тапсырма ойлап табу, ұзақ мерзімді жеке жоба жүргізу сияқты кеңейтілген міндеттер ұсынуға болады. Бұл олардың шығармашылық әлеуетінің бір орында тоқтап қалмауына мүмкіндік береді.
Қосымша білім берудің инклюзивті сипаты әр баланың шығармашылық әрекетке қатысуына жағдай жасауды талап етеді. Оқуда, қарым-қатынаста немесе қимыл әрекетінде қосымша қолдауды қажет ететін балаға тапсырманың қолжетімді формасы ұсынылуы мүмкін. Бір оқушы ойын жазбаша жеткізсе, екіншісі суретпен, үшіншісі ауызша немесе дайын элементтерді таңдау арқылы білдіреді. Негізгі мақсат – барлық баланы бірдей нәтижеге жеткізу емес, әрқайсысына өзінің мүмкіндігі шегінде авторлық әрекет тәжірибесін беру.
Осы бағытта педагогикалық үдерістің нәтижелілігі баланың шығармашылық өнімдерінің санымен ғана өлшенбеуі керек. Ең маңызды өзгеріс оның мінез-құлқынан байқалады: бала бұрынғыдан көбірек сұрақ қоя бастайды, тапсырманы орындаудың басқа тәсілін ұсынады, қателесуден аз қорқады, өз ойын қорғауға және өзгертуге үйренеді, жаңа материалға қызығушылық танытады, бастаған жұмысын жетілдіруге ұмтылады. Осындай өзгерістер шығармашылық қабілетті дамытудың шынайы нәтижелері болып табылады.
Қосымша білім беру жағдайында қалыптасқан шығармашылық тәжірибе негізгі сабақтардағы оқу әрекетіне де оң ықпал етеді. Өздігінен идея ұсынуға үйренген бала мәтінді талдауда, математикалық есепті шешуде, дүниетану барысында болжам жасауда немесе топтық тапсырманы орындауда белсендірек болуы мүмкін. Шығармашылық ойлау білімнің жеке саласымен шектелмейтіндіктен, ол баланың жалпы оқу әрекетін жетілдіретін әмбебап қабілетке айналады.
Осы себепті мектеп, қосымша білім беру ұйымы және отбасы арасындағы сабақтастықты күшейту маңызды. Педагог баланың шығармашылық жетістіктері туралы ата-анамен байланысып, үйде қандай қолдау пайдалы екенін түсіндіре алады. Негізгі сынып мұғалімі мен қосымша білім беру педагогі арасында да тәжірибе алмасу болған жағдайда баланың қызығушылығы мен қабілетін әртүрлі ортада қолдауға мүмкіндік туады. Мұндай ынтымақтастық оқушыны жан-жақты тануға және оның шығармашылық әлеуетін тұрақты дамытуға жағдай жасайды.
Қосымша білім беру педагогі үшін ең маңызды ұстанымдардың бірі – әр баланың шығармашылық әлеуетіне сену. Шығармашылық тек ерекше дарынды балаларға ғана тән қасиет емес. Оның көріну деңгейі мен бағыты әртүрлі болғанымен, әр оқушыда жаңалықты байқау, қиялдау, өзіндік шешім ұсыну және белгілі бір нәрсені өзгертіп жасау мүмкіндігі бар. Педагог осы мүмкіндікті ерте байқап, дамытуға жағдай жасағанда бала өзінің қабілетін танып, шығармашылық әрекетті өмірлік тәжірибесінің бір бөлігіне айналдырады.
Қорытынды
Қосымша білім беру бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық орта болып табылады. Оның басты ерекшелігі – баланың қызығушылығына, таңдауына, дербестігіне және өзіндік әрекетіне кең мүмкіндік берілуінде. Мұндай ортада оқушы дайын білімді қабылдаушы ғана емес, сұрақ қоятын, идея ұсынатын, тәжірибе жасайтын, қателігін түзететін, жаңа өнім құрастыратын және өзінің шығармашылық нәтижесін таныстыратын белсенді тұлға ретінде қалыптасады.
Бастауыш мектеп жасында шығармашылықты дамыту баланың қиялын жетілдірумен ғана шектелмейді. Ол дербес және икемді ойлауды, мәселенің бірнеше шешімін көре білуді, коммуникативтік дағдыларды, зерттеушілік белсенділікті, жауапкершілікті, табандылықты және өзіне деген сенімді қалыптастырумен байланысты. Сондықтан шығармашылық қабілет баланың кейінгі білім алуына және тұлғалық дамуына ықпал ететін маңызды құзыреттілік ретінде қарастырылуы қажет.
Қосымша білім беру педагогінің міндеті оқушыға дайын үлгіні мүмкіндігінше дәл қайталатудан гөрі оның өзіндік идеясын табуына жағдай жасау болып табылады. Бұл үшін ойын технологияларын, жобалық және зерттеушілік әрекетті, проблемалық тапсырмаларды, әдеби және көркем шығармашылықты, театрландыруды, STEAM элементтерін, цифрлық құралдарды және ұлттық мәдени мазмұнды өзара үйлестіріп қолдану тиімді. Әдістердің әртүрлілігі әр баланың өзін қолайлы әрекет түрінде көрсетуіне мүмкіндік береді.
Шығармашылық жұмыстың нәтижесін бағалауда дайын өнімнің әдемілігі немесе мінсіздігі негізгі өлшем болмауы тиіс. Баланың идея ұсынуы, таңдау жасауы, бірнеше нұсқаны қарастыруы, қиындықты жеңуі, жұмысын жетілдіруі және өзінің шешімін түсіндіруі әлдеқайда маңызды. Педагогтің қолдаушы кері байланысы мен психологиялық қауіпсіз орта оқушының қателесуден қорықпай ізденуіне жағдай жасайды.
Қосымша білім берудің тиімді ұйымдастырылуы мектеп пен отбасының ынтымақтастығын да талап етеді. Балаға үйде де, білім беру ортасында да өздігінен жасауға, сұрақ қоюға, тәжірибе жүргізуге және идеяларын жүзеге асыруға мүмкіндік берілгенде шығармашылық даму тұрақты сипат алады. Ересектердің негізгі міндеті баланың орнына жұмыс орындау емес, оның өз мүмкіндігін пайдалануына қолдау көрсету болуы керек.
Демек, бастауыш сынып бойынша қосымша білім беру педагогінің жұмысы баланың бос уақытын мазмұнды ұйымдастырудан әлдеқайда кең міндет атқарады. Ол оқушының бойындағы табиғи қызығушылықты сақтап, оны шығармашылық ізденіске бағыттайтын, әр баланың жеке қабілетін ашатын және өз идеясын жүзеге асыра алатын тұлға болып қалыптасуына ықпал ететін маңызды педагогикалық қызмет болып табылады. Шығармашылыққа мүмкіндік берілген бала тек жаңа өнім жасауды емес, жаңа көзқараспен ойлауды үйренеді. Ал жаңа көзқараспен ойлай алатын, өз идеясына сенетін және оны жүзеге асыру жолын іздей білетін оқушы – болашақтағы үздіксіз білім алуға, өзгерістерге бейімделуге және қоғам өміріне белсенді қатысуға дайын тұлға.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана: Қазақстан Республикасы.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика-Пресс, 1999.
- Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: Интор, 1996.
- Савенков А.И. Методика исследовательского обучения младших школьников. – Самара: Учебная литература, 2004.
- Богоявленская Д.Б. Психология творческих способностей. – Москва: Академия, 2002.
- Torrance E.P. Torrance Tests of Creative Thinking: Norms-Technical Manual. – Bensenville, IL: Scholastic Testing Service, 1974.
- Guilford J.P. Creativity // American Psychologist. – 1950. – Vol. 5. – P. 444–454.
- Robinson K. Out of Our Minds: Learning to Be Creative. – Chichester: Capstone, 2011.
- OECD. Fostering Students’ Creativity and Critical Thinking: What It Means in School. – Paris: OECD Publishing, 2019.
- UNESCO. Framework for Culture and Arts Education. – Paris: UNESCO, 2024.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- Resnick M. Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Projects, Passion, Peers, and Play. – Cambridge, MA: MIT Press, 2017.
- Craft A. Creativity in Schools: Tensions and Dilemmas. – London: Routledge, 2005.