Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үдерісінде жасанды интеллект мүмкіндіктерін тиімді пайдалану арқылы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі қарастырылады. Қазіргі цифрлық орта баланың қоршаған дүниені қабылдауына, ақпаратпен танысуына, ойын және шығармашылық әрекеттеріне жаңа мүмкіндіктер ұсынуда. Осыған байланысты тәрбиешінің міндеті – технологияны баланың табиғи дамуын алмастыратын құрал ретінде емес, оның қиялын, танымдық қызығушылығын, шығармашылық бастамасын қолдайтын педагогикалық көмекші ретінде қолдану. Мақалада жасанды интеллект негізіндегі құралдарды сурет салу, әңгіме және ертегі құрастыру, музыкамен танысу, рөлдік ойындар, шығармашылық жобалар мен проблемалық жағдаяттарды ұйымдастыруда пайдаланудың педагогикалық мүмкіндіктері сипатталады. Баланың жас ерекшелігін ескеру, цифрлық қауіпсіздік, тәрбиешінің бақылауы, баланың дербес шығармашылығын сақтау мәселелеріне ерекше назар аударылады. Жасанды интеллект пен дәстүрлі ойын, бейнелеу, құрастыру, ертегі, музыка және қимыл әрекеттерін үйлестіру мектеп жасына дейінгі баланың шығармашылық әлеуетін жан-жақты дамытуға жағдай жасайтыны негізделеді.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, мектепке дейінгі тәрбие, шығармашылық қабілет, бала шығармашылығы, қиял, цифрлық технология, ойын әрекеті, тәрбиеші, креативті ойлау, инновациялық әдіс.
Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық, эмоционалдық, танымдық және шығармашылық қасиеттері қарқынды қалыптасатын ерекше уақыт. Бала осы кезеңде қоршаған әлемді дайын ережелер мен ғылыми ұғымдар арқылы емес, ойын, бақылау, қиял, еліктеу, тәжірибе жасау, сұрақ қою және шығармашылық әрекет арқылы танып-біледі. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдағы білім беру үдерісінің басты міндеттерінің бірі баланың табиғи қызығушылығын жоғалтпай, оның өзіндік ойын айтуына, жаңа нәрсе ойлап табуына, бейнелеуіне, құрастыруына және өз идеясын жүзеге асыруына мүмкіндік беру болып табылады. Шығармашылық қабілет тек сурет салу немесе ән айту дағдысымен шектелмейді. Ол баланың мәселені өзгеше көруінен, бірнеше шешім ұсынуынан, қиялындағы бейнені жеткізуінен, бұрын таныс заттарды жаңа жағдайда пайдалануынан және өз бастамасын көрсетуінен байқалады.
Цифрлық технологиялардың дамуы мектепке дейінгі тәрбие саласына да жаңа педагогикалық мүмкіндіктер енгізіп отыр. Солардың ішінде жасанды интеллект ерекше орын алады. Жасанды интеллект мәтін, сурет, дыбыс және түрлі шығармашылық идеяларды қалыптастыруға көмектесетін технологиялық құрал ретінде тәрбиешінің жұмысын түрлендіруге мүмкіндік береді. Дегенмен мектепке дейінгі жаста оны қолданудың өзіндік ерекшелігі бар. Бұл жаста балаға жасанды интеллект жүйесін өз бетінше және бақылаусыз қолдандыру мақсат етілмеуі керек. Негізгі ұйымдастырушы – тәрбиеші. Ол баланың идеясын тыңдап, оны цифрлық құрал көмегімен көрнекі бейнеге айналдырып, алынған нәтижені балалармен бірге талқылай алады. Осы тұрғыдан жасанды интеллект бала мен тәрбиешінің бірлескен шығармашылық әрекетін байытатын қосымша мүмкіндік болып саналады.
Шығармашылық қабілетті дамыту үшін ең алдымен балаға таңдау еркіндігі қажет. Егер тәрбиеші барлық тапсырманың орындалу жолын алдын ала белгілеп, балаға тек дайын үлгіні қайталауды ұсынса, шығармашылық бастама шектеледі. Мысалы, «мына ағашты дәл осылай боя» деген тапсырма орындаушылық дағдыны қалыптастыруы мүмкін, ал «сенің ертегі орманыңдағы ағаш қандай болады?» деген сұрақ баланы ойлануға, елестетуге және өз шешімін ұсынуға жетелейді. Жасанды интеллект осындай ашық шығармашылық тапсырмаларды ұйымдастырудың мүмкіндігін кеңейтеді. Балалардың сипаттауы бойынша ерекше орманның, қиялдағы жануардың, болашақ қаланың немесе ертегі кейіпкерінің бейнесін жасап, кейін сол бейне негізінде жаңа шығармашылық жұмыс ұйымдастыруға болады.
Мысалы, тәрбиеші балаларға: «Егер сендер жаңа ертегі кейіпкерін ойлап тапсаңдар, ол қандай болар еді?» деген сұрақ қояды. Бір бала оның қанатты қоян болғанын, екіншісі түрлі түсті құйрығы болғанын, үшіншісі оның бұлттардың үстінде өмір сүретінін айтуы мүмкін. Тәрбиеші балалардың ұсыныстарын біріктіріп, жасанды интеллект көмегімен сол кейіпкердің шартты бейнесін көрсетеді. Бірақ жұмыс осы жерден аяқталмауы тиіс. Керісінше, цифрлық бейне шығармашылық әрекеттің басталу нүктесіне айналады. Балалар оны өздері қағазға салады, ермексаздан жасайды, оған ат қояды, мінезін сипаттайды, достарын ойлап табады және оның басынан өтетін оқиғаны құрастырады. Осылайша технология дайын өнім беруші емес, жаңа идея тудыратын ынталандырушы қызмет атқарады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда қиялдың орны ерекше. Қиял арқылы бала нақты өмірде кездеспейтін жағдайларды елестетеді, таныс бейнелерді жаңаша біріктіреді және жаңа оқиғалар құрастырады. Тәрбиеші балалардың қиялын дамыту үшін «Егер… болса не болар еді?» үлгісіндегі тапсырмаларды жиі қолдана алады. «Егер жануарлар сөйлей алса не айтар еді?», «Егер біздің балабақша ғарышта орналасса қандай болар еді?», «Егер жаңбырдың орнына аспаннан гүлдер жауса не болар еді?», «Егер сен бір күнге сиқыршы болсаң не істер едің?» сияқты сұрақтардың бір ғана дұрыс жауабы болмайды. Сондықтан әр баланың пікірі құнды болып табылады.
Осындай сұрақтарға берілген жауаптарды жасанды интеллект мүмкіндігімен визуализациялау балалардың қызығушылығын одан әрі арттыра алады. Мысалы, балалар «ғарыштағы балабақшаны» сипаттайды: оның терезесі үлкен, ауласында ғарыш кемесі бар, балалар арнайы киіммен ойнайды, аспанда Жер көрінеді. Тәрбиеші осы идеялар негізінде иллюстрациялық бейне жасатып көрсетеді. Одан кейін балалар өз нұсқаларын салып, цифрлық бейнемен салыстырады. «Сенің суретіңде тағы не бар?», «Қай бөлігін өзгерткің келеді?», «Ғарыштағы балабақшаға тағы қандай бөлме қосар едің?» деген сұрақтар шығармашылық ойды жалғастырады. Мұндай әрекетте баланың жұмысы жасанды интеллект жасаған суретпен жарыстырылмайды. Керісінше, баланың өзіндік шешімі мен ерекшелігі жоғары бағалануы қажет.
Жасанды интеллект ертегі құрастыру әрекетінде де пайдалы педагогикалық көмекші бола алады. Ертегі – мектеп жасына дейінгі баланың дүниетанымына жақын шығармашылық форма. Бала ертегі арқылы жақсылық пен жамандықты, достық пен қамқорлықты, батылдық пен жауапкершілікті түсінеді. Дәстүрлі жағдайда тәрбиеші белгілі ертегіні оқып, балалармен оның мазмұнын талқылайды. Ал шығармашылық бағыттағы жұмыста бала ертегінің белсенді авторына айналады. Мәселен, тәрбиеші үш бейнені ұсына алады: алтын асық, кішкентай құс және сиқырлы тау. Балалар осы үш элементті пайдаланып оқиға ойлап табады. Бір бала алтын асықты жоғалған құстың тауып алғанын айтса, екінші бала асықтың сиқырлы тілекті орындайтынын ұсынуы мүмкін.
Балалардың идеялары негізінде тәрбиеші жасанды интеллект көмегімен қысқа ертегінің бастапқы нұсқасын құра алады. Бірақ дайын мәтінді балаларға өзгеріссіз қабылдатудың орнына «Бұл жерде тағы не болуы мүмкін?», «Кейіпкер басқаша әрекет етсе ше?», «Ертегінің соңын қалай өзгертеміз?» деген сұрақтар қойған тиімді. Нәтижесінде балалар дайын ақпаратты тұтынушы емес, мәтінді толықтыратын, өзгертетін және жаңадан құрастыратын автор рөлін атқарады. Бұл тәсіл олардың байланыстырып сөйлеуін, сөздік қорын, оқиғаның ретін сақтау қабілетін және шығармашылық ойлауын дамытуға ықпал етеді.
Балалардың шығармашылық белсенділігін қалыптастыруда бейнелеу әрекеті де маңызды. Сурет салу барысында бала өзінің көңіл күйін, әсерін және қиялын бейне арқылы білдіреді. Мұнда тәрбиешінің «дұрыс салу» талабынан гөрі баланың идеясын қолдауы маңызды. Жасанды интеллект көмегімен ерекше бейнелер көрсету шығармашылық тапсырмаға түрткі болуы мүмкін. Мысалы, «Қиялдағы гүл», «Болашақтағы көлік», «Су астындағы үй», «Қанатты мысық» сияқты тақырыптар бойынша бірнеше бейне көрсетіліп, балалардан соларға ұқсамайтын өз нұсқасын жасау сұралады. Бұл жағдайда цифрлық материал көшіріп салуға арналған үлгі емес, баланың ойлауын қозғайтын визуалды стимул қызметін атқарады.
Тәрбиеші «Суретте не өзгерткің келеді?», «Бұл кейіпкерге қандай жаңа қасиет қосар едің?», «Егер оның түсін өзгерткенде не болады?» деген сұрақтар арқылы баланы таңдау жасауға ынталандырады. Бір тапсырманы әр бала әртүрлі орындаған жағдайда шығармашылық орта қалыптасады. Балалар бір-бірінің жұмыстарын көріп, әр адамның бір тақырыпты өзінше бейнелей алатынын түсінеді. Мұндай тәжірибе өзіндік пікірге құрметпен қарауға және шығармашылық сенімділіктің қалыптасуына ықпал етеді.
Жасанды интеллект пен қол еңбегін байланыстыру да нәтижелі. Балалар цифрлық ортада көрген идеяны қағаз, картон, табиғи материал, мата, ермексаз немесе құрылыс бөлшектері арқылы жүзеге асыра алады. Мысалы, тәрбиеші балалармен «Болашақтың ойын алаңы» тақырыбында әңгімелесіп, олардың ұсыныстарын жинақтайды. Жасанды интеллект арқылы бірнеше шартты идея көрсетілгеннен кейін балалар топ болып өз ойын алаңының макетін жасайды. Бір топ сырғанақ пен әткеншек құрастырса, екінші топ ағаштар мен демалыс орнын, үшінші топ ерекше ойын құрылғыларын ойлап табуы мүмкін. Мұнда цифрлық технология нақты әрекетпен, ұжымдық қарым-қатынаспен және қол еңбегімен толықтырылады.
Мектепке дейінгі кезеңде шығармашылық әрекеттің ойынмен байланысы ерекше маңызды. Ойын – баланың жетекші әрекеті болғандықтан, кез келген жаңа технология ойынның орнын алмастырмауы тиіс. Керісінше, жасанды интеллект ойын сюжетін кеңейтуге пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, балалар «Ғарыш саяхаты» ойынын ойнағалы отыр делік. Тәрбиеші балалармен бірге ғарыш кемесінің атауын, саяхат бағытын, кездесетін ғаламшарларды ойластырады. Жасанды интеллект көмегімен қиялдағы ғаламшардың бейнесі көрсетіледі. Одан кейін балалар бөлмедегі материалдардан ғарыш кемесін құрастырып, рөлдерді бөлісіп, саяхат оқиғасын өздері жалғастырады.
Бұл тәсілдің маңызды ерекшелігі – технология экран алдындағы уақытты көбейту үшін емес, экраннан тыс шығармашылық әрекетті бастау үшін пайдаланылады. Мектепке дейінгі жастағы баланың дамуына қозғалыс, заттармен әрекет жасау, құрдастарымен қарым-қатынас, табиғатты бақылау және тірі эмоционалдық байланыс қажет. Сондықтан жасанды интеллектке негізделген кез келген тапсырма осы әрекеттермен үйлесуі тиіс. Тәрбиеші цифрлық құралды қысқа уақыт қолданғаннан кейін балаларды сурет салуға, құрастыруға, әңгімелеуге, қимылдауға немесе рөлдік ойынға бағыттай алады.
Шығармашылық қабілеттің маңызды көрсеткіштерінің бірі – баланың сұрақ қоя білуі. Кейде ересектер баланың сұрағына тез жауап беруге тырысады. Алайда шығармашылық ойлау үшін дайын жауаптан бұрын іздену үдерісі маңызды. «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Тағы қандай жолы болуы мүмкін?» деген сұрақтар баланы өз болжамын айтуға ынталандырады. Жасанды интеллектпен жұмыс кезінде де осы қағида сақталуы қажет. Тәрбиеші баланың сұрағын бірден цифрлық жүйеге енгізіп, дайын жауапты оқып бермей, алдымен балалардың өз болжамдарын жинақтауы тиімді. Мысалы, «Неге құстардың қанаты бар?» деген сұрақ туындаса, балалардың жауаптары тыңдалады, сурет салынады немесе қимыл арқылы көрсетіледі. Содан кейін ғана қосымша ақпаратпен танысып, өз болжамдарымен салыстыруға болады.
Жасанды интеллектті қолданудың тағы бір маңызды бағыты – шығармашылық проблемалық жағдаяттар ұйымдастыру. Тәрбиеші балаларға шешімі алдын ала белгісіз қарапайым міндет ұсынады. Мысалы: «Ертегі кейіпкерінің үйіне баратын көпір бұзылып қалды. Оған өзеннен өтуге қалай көмектесеміз?» Балалар тас, қайық, ағаш, арқан, ұшатын көлік сияқты түрлі шешімдер ұсынуы мүмкін. Тәрбиеші олардың бірнеше идеясын жасанды интеллект көмегімен бейнелеп көрсетіп, кейін балаларға құрылыс материалдарынан өз шешімдерін құрастыруды ұсынады. Бір ғана дұрыс жауаптың болмауы баланың шығармашылық еркіндігін арттырады.
Осындай жұмыстар барысында тәрбиешінің педагогикалық ұстанымы шешуші рөл атқарады. Жасанды интеллект қаншалықты жетілгенімен, ол баланың эмоциясын, мінез ерекшелігін, сол сәттегі қызығушылығын тәрбиеші сияқты толық сезіне алмайды. Тәрбиеші баланың қай кезде қолдауға мұқтаж екенін, қай кезде оған дербес әрекет етуге мүмкіндік беру керектігін байқайды. Сондықтан жасанды интеллект тәрбиешіні алмастырушы емес, оның кәсіби мүмкіндігін кеңейтетін құрал ретінде қарастырылуы керек.
Сонымен қатар тәрбиеші баланың әрбір идеясын «дұрыс» немесе «дұрыс емес» деп бағалаудан сақ болғаны жөн. Шығармашылық тапсырмаларда ерекше шешімнің өзі құндылық болып табылады. Мысалы, бала күнді жасыл түспен салса, оны бірден түзетудің орнына «Неліктен сенің ертегіңдегі күн жасыл?» деп сұрауға болады. Бала «өйткені бұл басқа ғаламшар» деп жауап беруі мүмкін. Осындай жағдайда тәрбиеші баланың қиялын қолдап, өз идеясын түсіндіруге мүмкіндік береді. Жасанды интеллект те дәл осы шығармашылық диалогты жалғастырудың құралы ретінде қолданылғанда педагогикалық тұрғыдан тиімді болады.
Мектепке дейінгі ұйымдағы жасанды интеллектке негізделген шығармашылық жұмыс баланың технологиялық құралды қаншалықты жақсы меңгергенімен өлшенбеуі тиіс. Негізгі нәтиже – баланың қанша идея ұсынғаны, өз ойын қалай жеткізгені, жаңа шешім табуға қаншалықты талпынғаны, құрдастарымен бірлесіп әрекет ете алғаны және шығармашылық үдеріске қызығушылық танытқаны. Осы ұстаным сақталған жағдайда цифрлық технология баланың табиғи шығармашылығына кедергі келтірмей, керісінше оны жаңа мазмұнмен толықтыра алады.
Жасанды интеллект мүмкіндіктерін шығармашылық әрекетте қолданудың тиімділігі көбіне тәрбиешінің тапсырманы қалай ұйымдастырғанына байланысты. Технологияның өзі баланың шығармашылық қабілетін автоматты түрде дамытпайды. Егер балаға тек дайын суреттер мен дайын мәтіндер көрсетіліп, оларды қайталау ұсынылса, оның дербес ойлауына мүмкіндік азаяды. Сондықтан тәрбиеші әрбір цифрлық материалды жаңа сұрақ, жаңа идея немесе практикалық әрекет туғызатын бастапқы құрал ретінде пайдалануы қажет. Баланың көргенін қайталауы емес, оны өзгертуі, толықтыруы, өзіндік нұсқасын жасауы маңызды.
Мысалы, жасанды интеллект көмегімен жасалған ертегі кейіпкерінің суретін көрсеткеннен кейін «Бұл кейіпкер қайда тұрады?», «Оның досы кім?», «Ол нені жақсы көреді?», «Оған қандай ерекше қабілет берер едің?», «Оның үйі қандай болады?» деген сұрақтар қоюға болады. Балалардың жауаптары әртүрлі болуы мүмкін. Тәрбиеші барлық жауаптың ішінен ерекше нұсқаларды атап, балалардың бір-бірінің идеясын жалғастыруына жағдай жасайды. Осы әрекеттің нәтижесінде бір ғана сурет бірнеше шығармашылық бағыттың бастамасына айналады: балалар әңгіме құрастырады, сурет салады, кейіпкерді мүсіндейді, оның үйін құрастырады немесе шағын сахналық көрініс ұйымдастырады.
Жасанды интеллект арқылы балалардың сөйлеу шығармашылығын дамытуға да мол мүмкіндік бар. Мектеп жасына дейінгі кезеңде байланыстырып сөйлеуді қалыптастыру баланың кейінгі оқу әрекеті үшін маңызды негіз болып табылады. Әңгіме құрастыру кезінде бала оқиғалардың ретін анықтап, кейіпкерлердің іс-әрекетін сипаттап, себеп пен салдарды байланыстыруға үйренеді. Тәрбиеші балаларға бірнеше сурет немесе кейіпкер ұсынып, солардың негізінде ортақ оқиға құрастыруды ұйымдастыра алады. Жасанды интеллект балалардың айтқан идеялары бойынша оқиғаға қосымша иллюстрациялар дайындауға көмектеседі.
Мысалы, балалар «Ормандағы кішкентай робот» тақырыбында ертегі құрастырсын. Алдымен олар роботтың орманға қалай келгенін өздері ойлайды. Бір бала робот адасып қалды десе, екіншісі оның жануарларға көмектесу үшін келгенін айтуы мүмкін. Үшінші бала роботтың орманда сиқырлы гүл іздейтінін ұсынады. Тәрбиеші балалардың идеяларын біріктіріп, әңгімені жалғастыруға бағыттайды. Кейін жасанды интеллект арқылы робот пен орманның иллюстрациялық бейнесін жасап көрсетуге болады. Балалар бейнені қарап, «Біздің роботымыз бұдан несімен ерекшеленеді?» деген сұраққа жауап береді. Осы арқылы олар дайын бейнені қабылдап қана қоймай, өз ойының ерекшелігін сезінеді.
Музыкалық шығармашылықты дамыту барысында да жасанды интеллект элементтерін тәрбиешінің көмегімен қолдануға болады. Музыка баланың эмоциялық сезімталдығын, ырғақты қабылдауын және қиялын дамытады. Балалар белгілі бір әуенді тыңдап, оның қандай көңіл күйді білдіретінін айтып, музыкаға сәйкес сурет немесе оқиға ойлап таба алады. Мысалы, көңілді әуен тыңдалғаннан кейін балалар «Бұл музыка қай кейіпкерге сәйкес келеді?» деген сұраққа жауап береді. Бір бала оны билеп жүрген қоянға, екіншісі мерекеге бара жатқан балаларға, үшіншісі жаңбырдан кейінгі кемпірқосаққа ұқсатуы мүмкін.
Тәрбиеші балалардың осындай ассоциацияларын қолдап, олардың негізінде шағын шығармашылық қойылым ұйымдастыра алады. Жасанды интеллект бұл жерде музыкаға сәйкес ертегі сюжетін, кейіпкерлердің бейнелерін немесе тәрбиешіге арналған бірнеше шығармашылық идеяны дайындауға көмектеседі. Бірақ баланың эмоциялық қабылдауын технологияның дайын түсіндірмесімен алмастыруға болмайды. Ең алдымен баланың «Мен бұл музыканы тыңдағанда…» деп өз сезімін айтуына жағдай жасалғаны дұрыс.
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық дамуына драмалық және театрландырылған ойындар ерекше ықпал етеді. Театр ойынында бала кейіпкердің рөлін қабылдап, оның сөзін, қимылын және мінезін өз түсінігі бойынша бейнелейді. Бұл әрекет сөйлеу, эмоциялық интеллект, қиял және қарым-қатынас дағдыларын бір мезгілде дамытады. Жасанды интеллект көмегімен балалармен бірге жаңа ертегінің оқиғасын ойластырып, кейін сол ертегіні сахналауға болады.
Мысалы, балаларға «Сиқырлы асықтың саяхаты» атты жаңа ертегі құрастыру ұсынылады. Асық бір күні өзінің достарын іздеуге жолға шығады. Балалар оның жолда кімдермен кездесетінін өздері анықтайды. Бір топ қыранды, екінші топ ақылды түлкіні, үшінші топ кішкентай роботты таңдауы мүмкін. Әр кездесуде кейіпкердің алдында белгілі бір мәселе туындайды. Балалар сол мәселені шешеді. Тәрбиеші балалардың идеяларын реттеп, жасанды интеллект арқылы ертегінің кейбір көріністерінің иллюстрациясын әзірлей алады. Кейін балалар рөлдерді өздері таңдап, қарапайым материалдардан қажетті заттарды жасап, ертегіні сахналайды. Осы әрекет ұлттық мазмұн мен заманауи технологияны табиғи байланыстыруға мүмкіндік береді.
Баланың шығармашылық қабілетін дамытуда ұлттық мәдениетке негізделген мазмұнды қолданудың тәрбиелік мәні жоғары. Жасанды интеллектті пайдалану баланы ұлттық құндылықтардан алыстатпауы керек. Керісінше, тәрбиеші жаңа технологияның көмегімен қазақ халқының ертегілерін, ұлттық ою-өрнектерін, дәстүрлі ойындарын, музыкалық аспаптарын және тұрмыс мәдениетін балаларға қызықты шығармашылық формада таныстыра алады. Мысалы, балаларға қазақтың ою-өрнектерінің бірнеше үлгісі көрсетіліп, олардың элементтері талқыланады. Содан кейін «Егер сен жаңа ою ойлап тапсаң, ол қандай болар еді?» деген тапсырма беріледі.
Балалар өз оюларын қағазға салады, түстерін таңдайды және оған ат қояды. Тәрбиеші балалардың сипаттамасы негізінде жасанды интеллект көмегімен қосымша нұсқалар жасап көрсетуі мүмкін. Мұнда ұлттық оюдың мағынасы мен дәстүрлі сипатын түсіндіру тәрбиешінің жетекшілігімен жүргізіледі. Жасанды интеллект жасаған кез келген бейнені тарихи немесе мәдени тұрғыдан толық дұрыс деп қабылдауға болмайтынын педагог ескеруі қажет. Цифрлық құрал ұсынған материалды тексеріп, балаға ұсынылатын мазмұнның сапасына жауапкершілікпен қарау – тәрбиешінің маңызды міндеттерінің бірі.
Жобалық сипаттағы шығармашылық жұмыстар да тиімді нәтиже береді. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін жоба ұзақ әрі күрделі зерттеу болмауы керек. Ол балаларға түсінікті тақырып төңірегінде бірнеше әрекетті біріктіретін шағын шығармашылық жұмыс болуы мүмкін. Мысалы, «Менің арманымдағы балабақша», «Болашақтың көлігі», «Жануарларға арналған мейірімді қала», «Табиғатты қорғайтын робот», «Ертегілер әлемі» сияқты тақырыптар балалардың қызығушылығын оятады.
«Табиғатты қорғайтын робот» шығармашылық жобасын ұйымдастырғанда тәрбиеші алдымен балалармен табиғатты қорғау туралы әңгімелеседі. «Орманда қоқыс көбейіп кетсе не болады?», «Жануарларға кім көмектесе алады?», «Егер біз табиғатты қорғайтын робот жасасақ, ол қандай жұмыс атқарар еді?» деген сұрақтар қойылады. Балалар роботтың қоқыс жинайтынын, ағаштарға су құятынын, жануарларды қорғайтынын немесе ауаны тазартатынын ұсына алады. Балалардың идеялары негізінде тәрбиеші жасанды интеллект арқылы шартты робот бейнесін көрсетеді. Одан кейін балалар өз роботтарының суретін салып, құрылыс материалдары немесе қайта қолданылатын заттардан үлгісін жасайды.
Бұл тапсырмада шығармашылықпен бірге экологиялық тәрбие де жүзеге асады. Бала технология туралы ойлай отырып, табиғатқа қамқорлық жасау идеясын меңгереді. Мұндай кіріктірілген жұмыстар мектепке дейінгі білім берудің бірнеше міндетін бір уақытта жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект баланың шығармашылық әрекетін даралауға да көмектесе алады. Бір топтағы балалардың қызығушылықтары мен даму қарқыны бірдей емес. Бір бала сурет салғанды ұнатса, екіншісі әңгіме айтуды, үшіншісі құрастыруды, төртіншісі қимылды ойындарды жақсы көруі мүмкін. Бір тақырып аясында әр балаға өзін қызықтыратын шығармашылық тәсілді таңдауға мүмкіндік беру маңызды. Мысалы, «Ертегі қаласы» тақырыбында бір бала қаланың суретін салады, екінші бала оның тұрғындары туралы әңгіме құрастырады, үшінші бала текшелерден қала жасайды, төртінші бала кейіпкердің рөлін ойнайды.
Жасанды интеллект тәрбиешіге осындай тапсырмаларды әртүрлі деңгейде және формада ойластыруға көмектесе алады. Педагог бір тақырыпқа байланысты сурет салуға, әңгімелеуге, қимылға, құрастыруға және қарапайым зерттеуге арналған тапсырмалар дайындай алады. Бұл жерде басты назар цифрлық құралға емес, әр баланың шығармашылық белсенділігіне аударылады.
Шығармашылық қабілетті дамытуда баланың қателесуге құқығы болуы өте маңызды. Дайын үлгіні қайталауға негізделген тапсырмада бала өзінің жұмысын басқалармен салыстырып, «дұрыс жасамадым» деп ойлауы мүмкін. Ал шығармашылық тапсырмада әртүрлі нәтиже қалыпты құбылыс ретінде қабылдануы керек. Тәрбиеші «Сен неге осылай жасадың?», «Бұл идея саған қалай келді?», «Тағы қандай нұсқа ойлап табуға болады?» деген сұрақтар арқылы нәтижеден гөрі шығармашылық үдеріске назар аударады.
Жасанды интеллект жасаған сапалы әрі әсерлі суреттерді баланың қарапайым суретімен салыстыру педагогикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мұндай салыстыру баланың өз күшіне сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші «Жасанды интеллект осындай нұсқа ұсынды, ал сенің идеяң қандай?» деген ұстанымды қолдануы қажет. Баланың суретіндегі ерекшелікті тауып, оның ойын тыңдау әлдеқайда маңызды. Кейде баланың техникалық жағынан қарапайым жұмысының артында өте қызықты оқиға мен ерекше идея болуы мүмкін.
Жасанды интеллектті мектепке дейінгі білім беру үдерісіне енгізуде цифрлық қауіпсіздік мәселесіне ерекше көңіл бөлінеді. Баланың жеке мәліметтері, фотосуреттері, дауысы немесе басқа да деректері цифрлық жүйелерге негізсіз енгізілмеуі қажет. Қолданылатын платформалардың қауіпсіздігі мен жас ерекшелігіне сәйкестігін алдын ала бағалау керек. Балалардың жасанды интеллект жүйелерімен өз бетінше бақылаусыз жұмыс істеуіне жол берілмеуі тиіс. Цифрлық құралдарды таңдау мен пайдалану жауапкершілігі ересек адамның бақылауында болады.
Сонымен бірге экран алдындағы уақытты шамадан тыс көбейтпеу маңызды. Мектеп жасына дейінгі бала әлемді денесі, сезім мүшелері және нақты әрекеттер арқылы танып-біледі. Ол затты ұстап көруі, құммен және сумен ойнауы, қағазды қиып-жапсыруы, ермексазды илеуі, табиғатты бақылауы, жүгіріп, секіріп, құрдастарымен сөйлесуі қажет. Сондықтан жасанды интеллект осы әрекеттерді алмастырмауы керек. Технологияның ең тиімді қолданылуы – бірнеше минуттық цифрлық әрекетті ұзақ әрі мазмұнды нақты шығармашылық жұмысқа айналдыру.
Мысалы, балаларға жасанды интеллект арқылы жасалған «ертегі бағының» бейнесі көрсетіледі. Оны ұзақ уақыт экраннан қараудың орнына тәрбиеші балаларды аулаға шығарып, табиғи материалдар жинауға бағыттайды. Балалар жапырақ, бұтақ, тас және бүрлерден өздерінің шағын ертегі бақтарын жасайды. Кейін әр бала өз туындысы туралы әңгімелейді. Мұндай жағдайда цифрлық бейне тек шығармашылық импульс беріп, негізгі жұмыс нақты ортада орындалады.
Жасанды интеллектті қолдану барысында ақпараттың шынайылығын тексеру мәселесі де тәрбиешінің назарында болуы керек. Жасанды интеллект кей жағдайда нақты емес, сәйкес келмейтін немесе баланың жасына түсініксіз ақпарат ұсынуы мүмкін. Сондықтан педагог кез келген материалды балаларға көрсетпес бұрын өзі қарап, мазмұнын тексеруі тиіс. Әсіресе ұлттық мәдениет, табиғат, тарихи деректер мен қауіпсіздік мәселелеріне қатысты ақпаратты сенімді дереккөздермен салыстыру маңызды.
Балаларға да біртіндеп «экраннан көргеннің бәрі шындық емес» деген қарапайым түсінік қалыптастыруға болады. Мысалы, жасанды интеллект фантастикалық жануардың суретін жасағанда тәрбиеші: «Мұндай жануар табиғатта бар ма, әлде біз оны ойлап таптық па?» деп сұрайды. Балалар шынайы және қиялдағы бейнені ажырата бастайды. Бұл кейінгі медиасауаттылықтың бастапқы негіздерін қалыптастырады.
Тәрбиешінің жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалануы оның цифрлық құзыреттілігімен қатар педагогикалық шеберлігін де талап етеді. Педагог технологияның қандай мүмкіндігі бар екенін ғана емес, оны не үшін қолданып отырғанын анық түсінуі керек. Егер цифрлық құралсыз тапсырма баланың дамуына тиімдірек болса, оны міндетті түрде жасанды интеллектпен толықтырудың қажеті жоқ. Технология педагогикалық мақсатқа қызмет еткен жағдайда ғана құнды.
Мысалы, тәрбиеші ертегі бойынша балалардың шығармашылық әңгімесін дамыту мақсатын қойса, жасанды интеллект жаңа кейіпкердің бейнесін ұсынуға немесе күтпеген оқиға ойластыруға көмектесе алады. Егер мақсат қолдың ұсақ моторикасын дамыту болса, негізгі әрекет мүсіндеу, сурет салу, жапсыру және құрастыру арқылы жүзеге асуы тиіс. Жасанды интеллект бұл жағдайда тек идеялық қолдау қызметін атқарады.
Балалардың шығармашылық жетістіктерін бағалау да ерекше тәсілді қажет етеді. Мектепке дейінгі кезеңде шығармашылық жұмысты баллмен бағалау немесе балаларды бір-бірімен салыстыру дұрыс емес. Педагог баланың қызығушылығы, бастамашылдығы, идея ұсынуы, өз шешімін түсіндіруі, жұмысты жалғастыруға ынтасы, жаңа тәсілдерді байқап көруі сияқты көрсеткіштерді бақылауы мүмкін. «Бүгін сен жаңа кейіпкер ойлап таптың», «Сен досыңның идеясын жалғастырдың», «Сен мәселенің екі шешімін ұсындың» сияқты нақты қолдау сөздері баланың шығармашылық сенімділігін күшейтеді.
Тәрбиеші балалардың жұмыстарынан шағын шығармашылық портфолио қалыптастыра алады. Оған суреттер, қолөнер жұмыстарының фотосуреттері, балалардың айтқан қызықты әңгімелері және ортақ жобалардың нәтижелері енгізіледі. Мұндай портфолио баланың шығармашылық дамуын уақыт өте бақылауға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект педагогке портфолио материалдарын тақырып бойынша жүйелеу немесе келесі шығармашылық тапсырмаларды жоспарлау кезінде көмекші бола алады. Алайда баланың жеке деректерінің құпиялығы міндетті түрде сақталуы қажет.
Жасанды интеллект негізіндегі шығармашылық әрекеттерді ата-аналармен ынтымақтастықта ұйымдастыру да маңызды. Кейбір ата-аналар жаңа технологияның балаға әсеріне алаңдауы мүмкін, ал басқалары керісінше баланың цифрлық құралдарды неғұрлым ерте меңгеруін қолдайды. Тәрбиеші ата-аналарға мектепке дейінгі ұйымда жасанды интеллекттің қандай мақсатта және қандай шекте қолданылатынын түсіндіруі қажет. Оның баланы экран алдында ұзақ отырғызу үшін емес, қиялын дамытатын қысқа шығармашылық стимул ретінде пайдаланылатынын көрсету маңызды.
Отбасылық шығармашылық тапсырмалар да ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Отбасымыздың ертегісі» жобасында бала ата-анасымен бірге отбасы туралы ойдан шығарылған шағын ертегі құрастырып, оның суретін өзі салады. Жасанды интеллект тек ата-анаға ертегіні бастауға арналған сұрақтар немесе идеялар ұсынатын көмекші болуы мүмкін. Негізгі құндылық – бала мен ата-ананың бірге сөйлесуі, ойлануы және ортақ өнім жасауы.
Осындай педагогикалық тәсілдер жүйелі қолданылған жағдайда жасанды интеллект мектепке дейінгі ұйымдағы шығармашылық ортаны байытуға мүмкіндік береді. Бірақ оның тиімділігі технологияның күрделілігімен емес, баланың белсенділігімен анықталады. Егер бала сұрақ қойса, ойлап тапса, таңдаса, өзгертсе, құрастырса, әңгімелесе және өзінің идеясын жүзеге асырса, онда технология педагогикалық мақсатқа қызмет етіп отыр деп айтуға болады.
Жасанды интеллектіні шығармашылық әрекетке жүйелі енгізу барысында тәрбиеші балалардың жас және жеке ерекшеліктеріне сүйенуі қажет. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін ең маңыздысы – технологияның қалай жұмыс істейтінін техникалық тұрғыдан түсіну емес, оның көмегімен жаңа идеяны елестету, өз ойын жеткізу және оны нақты әрекетке айналдыру. Сондықтан педагог цифрлық құралды мүмкіндігінше қарапайым, түсінікті әрі баланың күнделікті тәжірибесімен байланысты формада ұсынғаны дұрыс. Баланың назарын «жасанды интеллект не істей алады?» деген сұрақтан гөрі «біз қандай жаңа нәрсе ойлап таба аламыз?» деген шығармашылық бағытқа аудару қажет.
Мысалы, серуен кезінде балалар күзгі жапырақтарды бақылап, олардың түсі мен пішініндегі айырмашылықтарды анықтай алады. Топқа оралғаннан кейін тәрбиеші: «Егер табиғатта төртбұрышты немесе жұлдыз тәрізді жапырақтар өссе, ағаштар қандай болар еді?» деген сұрақ қояды. Балалар өз қиялындағы ағашты сипаттайды. Олардың ұсыныстары негізінде жасанды интеллект арқылы фантастикалық ағаштың бейнесін жасауға болады. Кейін балалар табиғи материалдардан өз ағаштарын құрастырады. Бұл әрекет табиғатты бақылауды, қиялды, бейнелеу әрекетін және цифрлық мүмкіндікті бір ортақ шығармашылық міндетке біріктіреді.
Осындай жұмыстарда баланың тек нәтижесі емес, идеяның пайда болу жолы маңызды. Тәрбиеші баланың нені ойлағанын, не себепті белгілі бір түсті немесе пішінді таңдағанын, жұмыс барысында қандай өзгеріс енгізгенін сұрауы керек. «Алғашында қандай ойың болды?», «Жұмыс барысында не өзгерттің?», «Тағы бір рет жасасаң, нені басқаша жасар едің?» сияқты қарапайым сұрақтар рефлексияның бастапқы дағдыларын қалыптастырады. Бала өзінің шығармашылық әрекеті туралы айтуға біртіндеп үйренеді.
Жасанды интеллект балалардың топтық шығармашылығын ұйымдастыруда да пайдалы болуы мүмкін. Топтық тапсырма барысында әр бала ортақ идеяға өз үлесін қосады. Мысалы, «Біздің болашақ қаламыз» тақырыбында бір бала ерекше үйлерді, екіншісі көліктерді, үшіншісі саябақты, төртіншісі жануарларға арналған орындарды ойластырады. Тәрбиеші олардың ұсыныстарын жинақтап, жасанды интеллект көмегімен ортақ қаланың бастапқы визуалды бейнесін көрсете алады. Кейін балалар үлкен қағазда немесе құрылыс материалдары арқылы қаланың өз нұсқасын жасайды.
Топтық шығармашылық әрекет барысында балалар өз пікірін білдірумен қатар басқаның ойын тыңдауды, келісуді, ортақ шешімге келуді және міндеттерді бөлісуді үйренеді. Сондықтан жасанды интеллект арқылы шығармашылық қабілетті дамыту тек жеке креативтілікпен шектелмей, әлеуметтік дағдыларды да қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бір баланың идеясы екінші баланың жаңа ойын туғызуы мүмкін. Осылайша шығармашылық орта өзара әрекет негізінде кеңейеді.
Балалардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін тәрбиеші ұйымдастырылған әрекетпен ғана шектелмей, еркін ойын уақытында да шығармашылық бастамаларды қолдауы қажет. Топта сурет салуға, құрастыруға, рөлдік ойындарға, кітап қарауға, табиғи материалдармен жұмыс істеуге арналған қолжетімді ортаның болуы маңызды. Жасанды интеллект арқылы алынған кейбір идеяларды осындай ортаны жаңартуға пайдалануға болады. Мысалы, балалар ғарыш тақырыбына қызығушылық танытса, тәрбиеші олардың ұсыныстарымен «ғарыш зертханасын» ұйымдастырып, картоннан басқару панелін, ғарыш кемесін, планеталардың үлгілерін жасауға жағдай туғызады.
Баланың қызығушылығын бақылау – шығармашылық дамуды ұйымдастырудағы маңызды қағидалардың бірі. Егер балалар белгілі бір тақырыпқа ерекше қызықса, педагог сол қызығушылықты бірнеше әрекетке негіз ете алады. Мысалы, динозаврларға қызығатын балалармен қиялдағы жаңа динозавр түрін ойлап табуға болады. Балалар оның атын, түсін, қорегін, мекенін сипаттайды. Жасанды интеллект олардың сипаттамасы бойынша шартты бейне жасауға көмектеседі. Кейін балалар өз динозаврын мүсіндеп, оның мекенін құрастырып, шағын әңгіме ойлап табады. Бір қызығушылықтың айналасында сөйлеу, бейнелеу, құрастыру және танымдық әрекеттер біріктіріледі.
Тәрбиеші жасанды интеллект көмегімен шығармашылық тапсырмаларды дайындағанда олардың бір ғана дұрыс жауабы болмауына мән бергені жөн. «Қандай түсті таңдайсың?», «Тағы қалай жасауға болады?», «Егер кейіпкер басқаша шешім қабылдаса не болады?» сияқты ашық сұрақтар баланың дивергентті ойлауына ықпал етеді. Дивергентті ойлау дегеніміз – бір мәселе бойынша бірнеше түрлі идея мен шешім ұсына алу қабілеті. Бұл шығармашылық ойлаудың маңызды құрамдас бөлігі.
Мысалы, балаларға «Қағаз стақанды қандай затқа айналдыруға болады?» деген тапсырма беріледі. Бір бала одан зымыран, екіншісі үй, үшіншісі гүл құмырасы, төртіншісі робот жасайтынын айтады. Тәрбиеші балалардың жауаптарын қолдап, қосымша идеялар туғызу үшін жасанды интеллект көмегімен бірнеше тосын нұсқа көрсете алады. Бірақ одан кейін балаларға сол нұсқаларды көшірмей, өз өнімдерін жасау ұсынылады. Осы арқылы цифрлық технология шығармашылық ойды шектемей, керісінше жаңа бағыттарға жетелейді.
Жасанды интеллектті қолданудың педагогикалық нәтижесін бағалағанда бірнеше көрсеткішке назар аударуға болады: баланың тапсырмаға қызығушылығы, өздігінен идея ұсынуы, бірнеше нұсқа ойлап табуы, бұрынғы тәжірибесін жаңа жағдайда пайдалануы, өзінің шешімін түсіндіруі, құрдастарының идеясын толықтыруы және бастаған жұмысын аяқтауға талпынысы. Бұл көрсеткіштерді тәрбиеші күнделікті бақылау арқылы анықтай алады. Арнайы күрделі диагностикадан гөрі баланың табиғи әрекетін бақылау мектепке дейінгі кезең үшін қолайлы.
Жасанды интеллектті қолданатын шығармашылық тапсырмалардың нәтижелілігін арттыру үшін «идея – цифрлық қолдау – практикалық әрекет – әңгімелеу» ретін қолдануға болады. Алдымен бала өз идеясын ұсынады. Содан кейін ғана жасанды интеллект қосымша бейне немесе нұсқа көрсетеді. Одан кейін бала нақты материалмен әрекет етеді: сурет салады, мүсіндейді, құрастырады, ойнайды немесе сахналайды. Соңында жасаған жұмысы туралы әңгімелейді. Мұндай реттілік баланың технологияға тәуелді болып қалмауына және оның бастапқы авторлық позициясының сақталуына көмектеседі.
Мәселен, «Менің ерекше үйім» тапсырмасында балалар алдымен көздерін жұмып, өздері тұрғысы келетін қиялдағы үйді елестетеді. Әр бала үйінің ерекшелігін айтады. Біреуі ағаштың үстіндегі үйді, екіншісі су астындағы үйді, үшіншісі бұлттың үстіндегі үйді таңдайды. Содан кейін тәрбиеші бірнеше идеяны цифрлық бейнеге айналдырады. Балалар суреттерді қарап, өз ойларын толықтырады. Соңында картон, қағаз, текше және табиғи материалдарды пайдаланып, үйдің макетін жасайды. Осы жұмыстың негізгі авторы бала болып қалады.
Балаларға жасанды интеллект туралы алғашқы түсінік бергенде де қарапайым әрі шынайы тіл қолдану маңызды. Оны «бәрін білетін сиқыршы» ретінде көрсету дұрыс емес. Тәрбиеші жасанды интеллекттің адамдар жасаған технология екенін, оның тапсырма бойынша сурет немесе мәтін ұсына алатынын, бірақ кейде қателесуі мүмкін екенін түсіндіре алады. Бұл баланың технологияға саналы көзқарасының бастапқы негізін қалайды.
Жасанды интеллекттің қателесу мүмкіндігін шығармашылық тапсырмаға да айналдыруға болады. Егер цифрлық жүйе жануардың бейнесінде ерекше немесе шынайы өмірге сәйкес келмейтін элемент жасаса, тәрбиеші балалардан оны табуды сұрайды. «Бұл суретте не қызық?», «Табиғатта осылай бола ма?», «Біз оны қалай түзетер едік?» деген сұрақтар балалардың байқампаздығын және сыни ойлауын дамытады. Осылайша технологияның кемшілігінің өзі педагогикалық мүмкіндікке айналады.
Мектепке дейінгі ұйымның педагогтері арасында тәжірибе алмасу да маңызды. Бір тәрбиеші ертегі құрастыруда тиімді тәсіл тапса, екіншісі бейнелеу әрекетінде, үшіншісі жобалық жұмыста жасанды интеллектті қолданудың пайдалы үлгісін ұсынуы мүмкін. Педагогтердің бірлескен талқылауы технологияны мақсатсыз қолданудан сақтап, нақты тәрбиелік және дамытушылық міндеттерге бағыттауға көмектеседі. Әдістемелік отырыстарда балалардың жеке мәліметтерін көрсетпей, тапсырма үлгілерін, сәтті тәсілдерді және кездескен қиындықтарды талқылауға болады.
Жасанды интеллект тәрбиешінің шығармашылық әлеуетін де кеңейтеді. Педагог күн сайын балаларға қызықты тапсырма, ойын, ертегі немесе проблемалық жағдаят ойластыруы қажет. Жасанды интеллект белгілі бір тақырыпқа бірнеше идея ұсыну, тапсырманы жас ерекшелігіне бейімдеу, ертегінің бастапқы сюжетін жасау немесе шығармашылық сұрақтар дайындау барысында көмекші қызмет атқара алады. Бұл тәрбиешінің уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді, бірақ педагог ұсынылған материалды міндетті түрде өзі саралап, балалардың ерекшелігіне бейімдеуі керек.
Жасанды интеллект арқылы алынған тапсырмаларды дайын әдістемелік шешім ретінде қабылдау дұрыс емес. Бір топта тиімді болған жұмыс басқа балаларға қызық болмауы мүмкін. Тәрбиеші өз тәрбиеленушілерінің қызығушылығын, тілдік деңгейін, эмоциялық жағдайын және топтағы қарым-қатынасты жақсы біледі. Сондықтан соңғы педагогикалық шешім әрдайым тәрбиешіге тиесілі.
Балабақшадағы шығармашылық ортаның негізгі ерекшелігі – бала өзін қауіпсіз әрі еркін сезінуі. Ол ерекше идея айтудан, қателесуден немесе басқалардан өзгеше жұмыс жасаудан қорықпауы тиіс. Егер тәрбиеші әр баланың бастамасына құрметпен қарап, «сенің ойың қызық екен», «осы идеяны тағы қалай жалғастыруға болады?» деп қолдап отырса, шығармашылық белсенділік артады. Жасанды интеллект осындай ортада ғана пайдалы қосымша құрал бола алады.
Технология мен ұлттық тәрбиені үйлестіру «Алтын асық» бөбекжай-балабақшасының білім беру ортасы үшін де мазмұнды бағыттардың бірі бола алады. Мысалы, асық, домбыра, киіз үй, ұлттық ою, қазақ ертегілерінің кейіпкерлері сияқты балаларға түсінікті мәдени элементтерді шығармашылық тапсырмаларға енгізуге болады. «Болашақтағы киіз үй қандай болады?», «Сиқырлы асық қандай қасиетке ие болуы мүмкін?», «Егер ертегі батыры роботпен кездессе не болар еді?» сияқты тапсырмалар ұлттық мазмұнды баланың қиялымен байланыстырады.
Мұндай жұмыста ұлттық құндылықтар тек сыртқы безендіру ретінде қолданылмауы керек. Тәрбиеші балалармен үлкенді құрметтеу, достық, мейірімділік, қонақжайлық, табиғатқа қамқорлық, өзара көмек сияқты құндылықтарды ертегі мен ойын мазмұнына енгізе алады. Жасанды интеллект осы мазмұнға байланысты иллюстрация немесе оқиғаға түрткі берсе, негізгі тәрбиелік мағынаны педагог қалыптастырады.
Жасанды интеллекттің дамуы болашақта білім беру саласына жаңа мүмкіндіктер енгізе беретіні анық. Сондықтан балаларды технологиядан толық оқшаулау да, оны шексіз пайдалануға мүмкіндік беру де тиімді тәсіл емес. Мектепке дейінгі ұйым үшін ең орынды жол – жас ерекшелігіне сәйкес, ересектің бақылауымен, қысқа мерзімді және нақты педагогикалық мақсатқа бағытталған пайдалану. Ең бастысы, баланың шынайы ойын, қарым-қатынас, қозғалыс, табиғатты бақылау және қолмен шығармашылық жұмыс жасау тәжірибесі басым болуы тиіс.
Жасанды интеллект арқылы шығармашылық қабілетті дамыту технологиялық жаңашылдықты ғана емес, тәрбиешінің кәсіби ұстанымының жаңаруын да талап етеді. Педагог дайын білімді берушіден баланың идеясын қолдаушы, сұрақ қоюшы, шығармашылық ортаны ұйымдастырушы тұлғаға айналады. Баланың «мен өзім ойлап таптым», «мен басқаша жасай аламын», «менің тағы бір идеям бар» деп айтуы шығармашылық тәрбиенің маңызды нәтижесі болып табылады.
Баланың шығармашылық қабілеті бір немесе бірнеше арнайы ұйымдастырылған әрекет арқылы бірден қалыптаспайды. Ол күнделікті қарым-қатынас, ойын, бақылау, сұрақ, тәжірибе және шығармашылық ізденіс барысында дамиды. Сондықтан жасанды интеллект құралдарын да жүйелі педагогикалық жұмыстың шағын әрі мақсатты бөлігі ретінде қарастырған дұрыс. Бала технологияны пайдаланудың объектісі емес, шығармашылық үдерістің белсенді авторы болып қалуы қажет.
Қорытынды. Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – заманауи мектепке дейінгі тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі. Шығармашылық қабілет баланың қиялынан, дербес ойлауынан, жаңа идея ұсынуынан, мәселенің бірнеше шешімін іздеуінен, өз ойын түрлі тәсілдермен бейнелеуінен және шығармашылық әрекетке қызығушылығынан көрінеді. Осы қасиеттерді ерте жастан қолдау баланың кейінгі оқу әрекетіне, өзіндік сенімділігіне және өзгермелі ортаға бейімделуіне негіз қалайды.
Жасанды интеллект мектепке дейінгі білім беру үдерісінде дұрыс ұйымдастырылған жағдайда шығармашылықты қолдайтын қосымша педагогикалық құрал бола алады. Оның көмегімен тәрбиеші балалардың идеяларын визуализациялап, жаңа ертегілер мен кейіпкерлер ойластыруға, проблемалық жағдаяттар құруға, бейнелеу, құрастыру, музыка, театрландырылған және жобалық әрекеттерді түрлендіруге мүмкіндік алады. Сонымен бірге технология ешқашан баланың өз қолымен жасаған жұмысының, еркін ойынының, табиғатпен байланысының және ересектер мен құрдастар арасындағы тірі қарым-қатынастың орнын алмастырмауы тиіс.
Жасанды интеллектті қолдануда «алдымен баланың идеясы, содан кейін технологияның көмегі» қағидасын сақтау маңызды. Осындай ұстаным баланың дайын цифрлық өнімді қабылдаушыға айналуына жол бермей, оның шығармашылық автор ретіндегі орнын сақтайды. Тәрбиеші технология ұсынған ақпаратты тексеріп, баланың жас ерекшелігін, цифрлық қауіпсіздігін және жеке деректерінің қорғалуын қамтамасыз етуі қажет.
Жасанды интеллект пен ұлттық құндылықтарды, дәстүрлі ойындарды, ертегілерді, қол еңбегін және заманауи шығармашылық әдістерді үйлестіру баланың жан-жақты дамуына қолайлы жағдай қалыптастырады. «Алтын асық» бөбекжай-балабақшасының тәжірибесінде де технологияны ұлттық тәрбие мазмұнымен байланыстыру балалардың танымдық қызығушылығын арттырып, өз мәдениетіне құрметпен қарайтын, қиялы бай, бастамашыл және шығармашылық тұлғаны тәрбиелеуге бағытталған нәтижелі педагогикалық орта құруға мүмкіндік береді.
Демек, мектепке дейінгі білім берудегі жасанды интеллекттің негізгі құндылығы технологияның өзінде емес, оның баланың ойын, қиялын және шығармашылық әрекетін қаншалықты қолдай алатынында. Тәрбиеші жасанды интеллектіні саналы, қауіпсіз және мақсатты қолданған жағдайда ол баланың шығармашылық әлемін кеңейтетін тиімді көмекші құралға айналады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
- Выготский Л. С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение.
- Венгер Л. А. Развитие познавательных способностей в процессе дошкольного воспитания. – Москва: Педагогика.
- Дьяченко О. М. Развитие воображения дошкольника. – Москва: Международный образовательный и психологический колледж.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. – Paris: UNESCO, 2024.
- UNESCO. AI Competency Framework for Students. – Paris: UNESCO, 2024.
- UNICEF. Policy Guidance on AI for Children. – New York: UNICEF, 2021.
- OECD. Starting Strong: Supporting Meaningful Interactions in Early Childhood Education and Care. – Paris: OECD Publishing, 2021.
- Resnick M. Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Projects, Passion, Peers, and Play. – MIT Press, 2017.