Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесіндегі тәрбиешінің кәсіби қызметі, баланың тұлғалық қалыптасуындағы педагогтің орны, әр тәрбиеленушінің жүрегіне жол табудың психологиялық-педагогикалық маңызы қарастырылады. Тәрбиеші қызметіндегі мейірімділік, сүйіспеншілік, жауапкершілік, шыдамдылық, балаға құрметпен қарау, оның жеке ерекшеліктерін ескеру мәселелеріне ерекше назар аударылады. Балабақшадағы қолайлы психологиялық ахуалдың, тәрбиеші мен бала арасындағы сенімді қарым-қатынастың бүлдіршіннің эмоционалдық, әлеуметтік, танымдық және рухани дамуына ықпалы талданады. Сонымен қатар әр баланың қабілетін танып, қызығушылығын қолдау, дербестігін дамыту, ұлттық және адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіру тәрбиешінің маңызды міндеттерінің бірі екендігі баяндалады. Мақаланың негізгі идеясы – баланы шынайы түсіне білген, оның жан дүниесін құрметтеген, әрқайсысына дара тұлға ретінде қараған тәрбиеші ғана тәрбиеленушінің жүрегіне жол тауып, оның болашақ өміріне оң ықпал ете алады деген тұжырымға негізделеді.
Мектепке дейінгі кезең – адам өміріндегі аса маңызды әрі қайталанбас уақыт. Баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсінігі, адамдармен қарым-қатынас жасау мәдениеті, жақсы мен жаманды ажыратуы, өзіне және өзгелерге деген көзқарасы дәл осы кезеңде қалыптаса бастайды. Бүлдіршін балабақша табалдырығын аттаған сәттен бастап өзінің отбасынан бөлек жаңа әлеуметтік ортаға енеді. Ол жаңа адамдармен танысады, құрдастарымен араласады, ортақ ережелерге бағынуды, өз ойын білдіруді, өзгелерді тыңдауды, белгілі бір тәртіппен әрекет етуді үйренеді. Осындай жауапты кезеңде баланың жанынан табылып, оған бағыт-бағдар беретін негізгі тұлғалардың бірі – тәрбиеші. Сондықтан тәрбиешінің еңбегін тек балаға білім беру немесе күн тәртібін ұйымдастырумен ғана шектеуге болмайды. Тәрбиеші – баланың жан дүниесін түсінетін, оған қамқорлық танытатын, бойындағы жақсы қасиеттерін дамытатын, өмірге деген алғашқы сенімінің қалыптасуына ықпал ететін тұлға.
«Әр баланың жүрегіне жол табу – тәрбиешінің асыл міндеті» деген сөздің мағынасы терең. Баланың жүрегіне жол табу – оны жақсы көрумен ғана шектелмейді. Бұл – баланың мінезін танып, сезімін түсіну, қабілеті мен қызығушылығын байқау, қиындықтарына бейжай қарамау, қуанышын бірге бөлісу, қателескен кезде айыптамай, дұрыс бағыт көрсету. Балалар бір-біріне ұқсамайды. Бір бала өте белсенді, ашық әрі көпшіл болса, екіншісі тұйық, ұялшақ болуы мүмкін. Бір тәрбиеленуші жаңа тапсырманы тез меңгерсе, екіншісіне бірнеше рет түсіндіру қажет болады. Кейбір балалар өз ойын еркін жеткізе алады, ал кейбіреулері сезімін сөзбен білдіруге қиналады. Осындай ерекшеліктерді тәрбиеші күнделікті жұмыс барысында байқап, әр балаға өзіне лайықты тәсіл қолдана білуі тиіс.
Тәрбиеші үшін ең маңызды қасиеттердің бірі – баланы қабылдай білу. Баланы тек жақсы әрекеті үшін мақтап, жағымсыз қылығы кезінде одан сырт айналу дұрыс емес. Мектеп жасына дейінгі бала әлі де өз эмоциясын толық басқара алмайды, кейде ашуланады, жылайды, қырсығады, қорқады немесе басқа балаға ренжуі мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші баланың мінез-құлқының сыртқы көрінісіне ғана емес, оның себебіне де назар аударуы қажет. Мысалы, бала ойыншықты басқаға бергісі келмесе, оны бірден «сараң» деп бағалау педагогикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мүмкін, ол өзінің сүйікті затын жоғалтып алудан қорқатын шығар немесе ортақ пайдаланудың мәнін әлі түсініп үлгермеген болар. Тәрбиеші осы жағдайды түсіндіру, үлгі көрсету, келісімге келуге үйрету арқылы баланың әлеуметтік дағдыларын біртіндеп дамытады.
Балаға деген шынайы сүйіспеншілік тәрбиешінің күнделікті іс-әрекетінен байқалады. Баланы таңертең жылы жүзбен қарсы алу, оның көңіл күйін сұрау, айтқан әңгімесін мұқият тыңдау, жақсы әрекетін дер кезінде бағалау, қиын тапсырманы орындауда көмектесу – қарапайым болып көрінгенімен, бала үшін өте маңызды әрекеттер. Кішкентай бала ересек адамның қарым-қатынасын сезімталдықпен қабылдайды. Тәрбиешінің жүзіндегі қуаныш, дауысындағы мейірімділік, жылы сөзі оның балабақшаға деген жағымды көзқарасын қалыптастырады. Керісінше, үнемі ұрысу, өзгелермен салыстыру, баланың пікірін елемеу оның өзіне деген сенімін төмендетіп, қоршаған ортамен қарым-қатынасына кері әсер етуі мүмкін.
Тәрбиеші мен бала арасындағы сенім – табысты тәрбиенің маңызды шарты. Бала тәрбиешінің жанында өзін қауіпсіз сезінгенде ғана қоршаған ортаны еркін танып, сұрақ қойып, ойын айтып, жаңа әрекеттерге талпынады. Сенімді қарым-қатынас бір күнде орнамайды. Ол педагогтің күн сайынғы ізгілікті әрекеті, тұрақты қарым-қатынасы, уәдесінде тұруы, баланың сырын құрметтеуі арқылы қалыптасады. Тәрбиеші бір баланы екіншісінен артық көрмей, топтағы әр тәрбиеленушіге бірдей құрмет көрсетуі керек. Әрине, балалардың қажеттілігі әртүрлі болғандықтан, олардың әрқайсысына берілетін педагогикалық қолдау да біркелкі бола бермейді. Бір балаға жылы сөз жеткілікті болса, екінші балаға тәрбиешінің жанында отырып, сабырмен түсіндіруі қажет болуы мүмкін. Сондықтан шынайы педагогикалық әділеттілік барлық балаға бірдей қарау емес, әрқайсысына қажет қолдауды дұрыс анықтай білуден көрінеді.
Мектепке дейінгі ұйымда баланың эмоционалдық саулығына ерекше мән берілуі қажет. Себебі баланың эмоциялық жағдайы оның оқу әрекетіне, қарым-қатынасына, сөйлеуіне, ойынына және жалпы дамуына тікелей әсер етеді. Тәрбиеші баланың көңіл күйіндегі өзгерістерді дер кезінде байқай білуі тиіс. Әдетте белсенді болып жүрген баланың кенет тұйықталуы, ойынға араласпауы немесе себепсіз жылауы белгілі бір жағдайдың белгісі болуы мүмкін. Осындай сәтте педагог баланы көпшілік алдында сұрақтың астына алмай, оңаша сөйлесіп, оның сезімін түсінуге тырысқаны жөн. «Неге жылап тұрсың?» деген талапшыл сұрақтың орнына «Көңілің түсіп тұрған сияқты, қаласаң маған айтып беруге болады» деген жұмсақ сөз баланың сенімін арттырады. Осы арқылы тәрбиеші бүлдіршінге өзінің сезімін тануға және оны дұрыс жеткізуге үйретеді.
Балалық шақтың басты әрекеті – ойын. Сондықтан тәрбиешінің бала жүрегіне жол табуы көбіне ойын арқылы жүзеге асады. Ойын барысында бала өзін еркін ұстайды, қоршаған әлем туралы түсінігін білдіреді, түрлі әлеуметтік рөлдерді меңгереді, басқа балалармен қарым-қатынас жасауды үйренеді. Тәрбиеші ойынның жай бақылаушысы емес, қажет кезде оны бағыттайтын, жаңа мазмұнмен толықтыратын, балалар арасындағы ынтымақтастықты қалыптастыратын ұйымдастырушы болуы тиіс. Сюжеттік-рөлдік ойындарда балалар дәрігер, мұғалім, аспаз, сатушы, жүргізуші, ата-ана секілді түрлі рөлдерді орындай отырып, үлкендер әлеміне жақындайды. Осындай ойындарды бақылау арқылы тәрбиеші баланың қандай тақырыпқа қызығатынын, оның қарым-қатынас дағдысын, көшбасшылық немесе тұйықтық ерекшеліктерін де байқай алады.
Тәрбиеші үшін баланың кішкентай жетістігінің өзін байқап, қолдау өте маңызды. Бала алғаш рет өздігінен аяқкиімін киіп алса, суретін ұқыпты бояса, тақпақты жатқа айтса, досына көмектессе немесе бұрын орындауға қорқып жүрген тапсырманы сәтті орындаса, педагогтің жылы сөзі оның келесі жетістігіне ынталандырады. «Жарайсың!» деген жалпы мақтаумен қатар «Сен бүгін ойыншықтарды өз еркіңмен жинап, достарыңа көмектестің, бұл өте жақсы әрекет» деген нақты баға баланың қай ісінің дұрыс болғанын түсінуіне мүмкіндік береді. Мұндай қолдау баланың ішкі уәжін дамытып, өз мүмкіндігіне деген сенімін қалыптастырады.
Сонымен бірге тәрбиеші баланы басқа балалармен салыстырмауы тиіс. «Қарашы, Айдана сенен жақсы сурет салады», «Әли тақпақты жаттап алды, ал сен әлі білмейсің» деген сөздер баланың намысына тиіп, өзіне деген сенімсіздік туғызуы ықтимал. Әр баланың даму қарқыны әртүрлі. Сондықтан тәрбиеші тәрбиеленушінің бүгінгі нәтижесін оның кешегі жетістігімен салыстырғаны жөн. «Кеше екі жолын айтқан едің, бүгін бүкіл тақпақты айтып шықтың» деген пікір баланың алға ілгерілеуін сезінуіне ықпал етеді. Бұл тәсіл баланың өз еңбегін бағалауына, келесі мақсатқа ұмтылуына және сәтсіздіктен қорықпауына көмектеседі.
Баланың жүрегіне жол табу оның ойын тыңдаудан басталады. Кейде ересек адамдар баланың сөзін маңызды емес деп қабылдап, оған толық назар аудармай жатады. Ал бала үшін өзі көрген құмырсқа, салған сурет, үйдегі қызықты оқиға немесе досымен болған шағын жағдай үлкен маңызға ие болуы мүмкін. Тәрбиеші баланың әңгімесіне қызығушылықпен қараса, бала өзінің құнды екенін сезінеді. Өз ойының тыңдалатынын түсінген бала кейін де тәрбиешіге қуанышын, ренішін, қорқынышын ашық айта алады. Бұл өзара сенімді байланысты нығайтады.
Педагогтің сөйлеу мәдениеті де бала тәрбиесінде ерекше маңызға ие. Мектеп жасына дейінгі бала ересектердің сөзін, дауыс ырғағын, қарым-қатынас үлгісін тез қабылдайды. Сондықтан тәрбиешінің сөздік қоры бай, сөйлеуі анық, мәдениетті және түсінікті болуы қажет. Баламен сөйлескен кезде бұйрық пен тыйымды шамадан тыс қолданбай, әрекеттің себебін түсіндіру маңызды. «Жүгірме!» дегеннің орнына «Бөлмеде асықпай жүрейік, әйтпесе бір-бірімізді қағып кетуіміз мүмкін» деп түсіндіру баланың ережені саналы қабылдауына әсер етеді. Тәрбиеші балаға тек не істеуге болмайтынын емес, оның орнына не істеу керектігін де көрсете білуі тиіс.
Бала тұлғасын қалыптастыруда үлгі көрсету әдісінің орны ерекше. Бүлдіршіндер көбінесе айтылған сөзден гөрі көрген әрекетін тез қайталайды. Егер тәрбиеші балалардан бір-біріне сыпайы сөйлеуді талап ете отырып, өзі дөрекі қарым-қатынас жасаса, тәрбиелік нәтиже болмайды. Сондықтан педагог балаларға құрмет көрсету, кешірім сұрау, алғыс айту, тыңдау, көмектесу сияқты құндылықтарды ең алдымен өзінің мінез-құлқы арқылы көрсетуі қажет. Тәрбиешінің әр әрекеті – бала үшін тірі үлгі. Оның еңбекке көзқарасы, тазалықты сақтау мәдениеті, табиғатқа қамқорлығы, әріптестерімен қарым-қатынасы да бүлдіршіндердің назарынан тыс қалмайды.
Тәрбиешінің кәсіби шеберлігі оның әр тәрбиеленушінің ішкі мүмкіндігін аша білуімен өлшенеді. Кейде бала өзінің қабілетін бірден көрсете алмауы мүмкін. Біреуі музыкаға қызықса, екіншісі сурет салуды ұнатады, үшіншісі құрастыруға бейім болады, төртіншісі әңгіме құрауда ерекшеленеді. Педагог баланың осындай бейімділіктерін байқап, дамытуға жағдай жасауы тиіс. Ең бастысы – барлық баладан бірдей нәтиже күтпеу. Тәрбиешінің міндеті – баланы белгілі бір қалыпқа салу емес, оның табиғи ерекшелігін сақтай отырып, жан-жақты дамуына мүмкіндік беру. Осындай көзқарас қалыптасқан ортада бала өзінің қабілетін көрсетуге қорықпайды, жаңа нәрсені үйренуге қызығушылық танытады және өз мүмкіндігіне сенуді үйренеді.
Мектепке дейінгі жастағы баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі – оның қоршаған ортамен еркін әрі қауіпсіз қарым-қатынас жасай алуы. Балабақшадағы әр күн бала үшін жаңалыққа, ізденіске, танып-білуге толы болуы тиіс. Осы үдерісті мазмұнды ұйымдастыруда тәрбиешінің орны ерекше. Педагог дайын білімді ұсынушы ғана емес, баланың өздігінен ізденуіне, бақылауына, сұрақ қоюына, жауап табуына мүмкіндік беретін бағыттаушы болуы қажет. Балаға бәрін бірден айтып беру оның танымдық белсенділігін шектеуі мүмкін. Ал «Сен қалай ойлайсың?», «Неге бұлай болды?», «Тағы қандай тәсілмен жасауға болады?» деген сұрақтар баланы ойлануға, өз болжамын айтуға және шешім қабылдауға жетелейді. Мұндай тәсіл арқылы тәрбиеші баланың танымдық қабілетін ғана емес, өз пікіріне деген сенімін де дамытады.
Әр баланың жүрегіне жол табу үшін оның жас ерекшелігін ғана емес, жеке мінез-құлқын, темпераментін, қызығушылығын, отбасылық тәрбие ерекшелігін де ескеру маңызды. Бір отбасында балаға еркіндік көбірек берілсе, екінші отбасында талап пен тәртіпке басымдық берілуі мүмкін. Кейбір балалар көпшілік ортаға тез бейімделсе, өзгелері үшін жаңа ортаға үйренуге ұзағырақ уақыт қажет болады. Сондықтан тәрбиеші баланың әрекетін бір ғана өлшеммен бағаламауы керек. Оның мінез-құлқының артында қандай себеп тұрғанын түсінуге ұмтылу – кәсіби педагогикалық мәдениеттің белгісі. Әсіресе балабақшаға жаңадан келген бүлдіршіндер үшін бейімделу кезеңі аса маңызды. Бұл уақытта бала ата-анасынан ажырауға қиналып, жылауы, тамақтанудан немесе ойынға қатысудан бас тартуы мүмкін. Осындай кезде тәрбиешінің жылы қарым-қатынасы, сабырлылығы мен тұрақты қамқорлығы баланың жаңа ортаға тезірек үйренуіне ықпал етеді.
Бейімделу кезеңінде тәрбиеші баланы бірден көп әрекетке мәжбүрлемей, оған айналасын бақылап, ортаға біртіндеп қосылуға мүмкіндік бергені жөн. Кей бала алғашында тәрбиешінің жанында отырып қана өзіне сенімді сезінуі мүмкін. Екіншісі сүйікті ойыншығын қасына ұстап жүргісі келеді. Мұндай жағдайларды уақытша қолдау баланың эмоционалдық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Уақыт өте келе ол топтағы балалармен ойнауға, ұйымдастырылған әрекеттерге қатысуға және жаңа ортамен еркін қарым-қатынас жасауға бейімделеді. Тәрбиеші үшін осы үдерістегі ең маңызды қағида – асықтырмау, баланың жеке бейімделу қарқынын құрметтеу.
Тәрбиеші мен ата-ана арасындағы ынтымақтастық та баланың жүрегіне жол табуда үлкен рөл атқарады. Себебі бала туралы ең алғашқы және толық ақпараттың көп бөлігін ата-ана береді. Оның үйдегі мінезі, қызығушылығы, жақсы көретін ойындары, қорқатын нәрселері, күн тәртібі туралы мәлімет тәрбиешіге тәрбиеленушіні жақсырақ түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар тәрбиеші де баланың балабақшадағы әрекеті, құрдастарымен қарым-қатынасы, жетістігі мен кездескен қиындықтары туралы ата-анамен жүйелі түрде пікір алмасып отырғаны дұрыс. Мұндай екіжақты байланыс балаға қойылатын талаптардың үйлесімді болуына жағдай жасайды.
Ата-анамен жұмыс жүргізуде тәрбиеші сын айтушы емес, серіктес позициясын ұстануы тиіс. Егер балада белгілі бір қиындық байқалса, мәселені ата-анамен талқылағанда айыптаудан аулақ болып, нақты бақылауларға сүйенген жөн. Мысалы, «Сіздің балаңыз тыңдамайды» деген жалпы пікірдің орнына «Соңғы күндері топтық тапсырмалар кезінде назарын ұзақ уақыт ұстап тұруда қиналып жүр, бірге қолдау жолдарын қарастырсақ» деген кәсіби әрі жұмсақ сөз тиімдірек болады. Мұндай қарым-қатынас ата-ананың қорғаныс ұстанымына көшпеуіне, керісінше тәрбиешімен бірлесіп шешім іздеуіне мүмкіндік береді. Баланың тәрбиесі отбасы мен мектепке дейінгі ұйымның ортақ жауапкершілігі болғандықтан, өзара түсіністік пен құрмет екі жаққа да қажет.
Баланың бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру да тәрбиешінің маңызды міндеттерінің бірі. Мейірімділік, қамқорлық, үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету, достық, адалдық, жауапкершілік, еңбекқорлық сияқты құндылықтар мектепке дейінгі кезеңнен бастап күнделікті әрекеттер арқылы беріледі. Балаға адамгершілік туралы ұзақ түсіндіруден гөрі нақты өмірлік жағдай арқылы көрсету әлдеқайда әсерлі. Мәселен, бір бала ойын кезінде құлап қалса, тәрбиеші басқа балаларды оған көмектесуге шақыру арқылы қамқорлықтың мәнін көрсетеді. Біреу ойыншығын бөліссе, оның әрекетін атап өтіп, жағымды үлгі ретінде көрсетуге болады. Осындай шағын жағдайлардан баланың мінез-құлқы мен құндылықтық бағдары қалыптаса бастайды.
Қазіргі тәрбие үдерісінде ұлттық құндылықтарды бала санасына сіңіру де маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Баланың өз халқының тіліне, салт-дәстүріне, мәдениетіне, ұлттық ойындары мен өнеріне қызығушылығын арттыру арқылы оның отансүйгіштік сезімінің алғашқы негіздері қаланады. Ұлттық тәрбие баланы тек дәстүрмен таныстыру емес, ата-бабадан жалғасқан ізгі қасиеттерді оның бойына сіңіру деген сөз. Үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, қонақжайлық, бірлік, еңбекқорлық, табиғатты аялау сияқты құндылықтар қазақ халқының тәрбиелік тәжірибесінде маңызды орын алған. Тәрбиеші осы құндылықтарды ертегі, мақал-мәтел, ұлттық ойын, ән, күй, әңгіме және күнделікті әрекет арқылы балаға түсінікті түрде жеткізе алады.
Ұлттық ойындардың да тәрбиелік және дамытушылық мүмкіндігі мол. «Асық ату», «Арқан тарту», «Орамал тастамақ», «Тақия тастамақ» секілді ойындар балалардың қимыл-қозғалысын жетілдіріп қана қоймай, ептілікке, шапшаңдыққа, ұйымшылдыққа және ортақ ережені сақтауға тәрбиелейді. Тәрбиеші ұлттық ойындарды жас ерекшелігіне сай бейімдеп, қауіпсіздік талаптарын сақтай отырып қолданса, балалар әрі ойнайды, әрі ұлттық мәдениетпен табиғи түрде танысады. Осылайша ұлттық тәрбие баланың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналады.
Баланың сөйлеу қабілетін дамыту да оның ішкі әлеміне жол ашатын маңызды бағыт. Сөйлеу арқылы бала ойын, сезімін, тілегін, ренішін және қуанышын жеткізеді. Тәрбиеші баламен жиі сөйлесіп, ашық сұрақтар қойып, әңгімесін бөлмей тыңдап, дұрыс сөйлеуге үлгі көрсету арқылы тілдік ортаны қалыптастырады. Ертегі оқу, сурет бойынша әңгіме құрау, өлең жаттау, жұмбақ шешу, сахналық қойылымдар мен рөлдік ойындар баланың сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеуін жетілдіреді. Әсіресе бала өз ойын айтуға қиналған кезде оны асықтырмай, қажетті сөзді табуына уақыт беру маңызды.
Ертегі – тәрбиешінің бала жүрегіне әсер ететін қуатты құралдарының бірі. Балалар ертегідегі кейіпкерлердің әрекеті арқылы жақсылық пен жамандықты, достық пен сатқындықты, еңбекқорлық пен жалқаулықты ажырата бастайды. Ертегіні жай оқып беру ғана емес, одан кейін балалармен бірге талқылау да маңызды. «Сен кейіпкердің орнында болсаң не істер едің?», «Оның әрекеті дұрыс болды ма?», «Неге ол досына көмектесті?» деген сұрақтар баланың моральдық пайымдауын дамытады. Бала ертегі әлеміндегі оқиғаны өзінің тәжірибесімен салыстырып, белгілі бір құндылықтарға эмоционалдық тұрғыдан жақындайды.
Баланың шығармашылық қабілетін дамытуда да тәрбиешінің қолдауы шешуші рөл атқарады. Сурет салу, мүсіндеу, жапсыру, музыка, би, театрландырылған әрекет, құрастыру секілді шығармашылық жұмыстар барысында бала тек белгілі бір нәтиже шығармайды, сонымен бірге өзінің ішкі сезімі мен қиялын білдіреді. Педагог шығармашылық жұмыста балалардың бәрінен бірдей үлгі талап етпеуі керек. Егер барлық балаға бірдей ағаштың суретін көрсетіп, тек соны дәл көшіртсе, шығармашылық еркіндік шектеледі. Ал «Сен өзің елестеткен ағашты сал», «Қандай түстерді қолданғың келеді?» деген мүмкіндік балаға жеке ойын көрсетуге жол ашады. Мұндай ортада тәрбиеленуші қателесуден қорықпайды және жаңаша әрекет жасауға талпынады.
Тәрбиешінің міндеті – баланың қателесу құқығын да мойындау. Мектепке дейінгі кезеңде бала әрекет арқылы үйренеді. Ол құрастырып отырған мұнарасын құлатып алуы, суретті сызықтан асырып бояуы, тапсырманы бірден дұрыс орындамауы мүмкін. Егер әр қателігі үшін сын ести берсе, бала жаңа нәрсені байқап көруден қорқа бастайды. Сондықтан педагог қателікті сәтсіздік емес, үйренудің табиғи бөлігі ретінде көрсетуі қажет. «Қайтадан байқап көрейік», «Басқа жолын ойлап таба аламыз ба?», «Бұл жолы қалай жасаған тиімді болады?» деген қолдау сөздері баланың табандылығын арттырады.
Тәрбиеші баланың дербестігін қалыптастыруға да жүйелі түрде жағдай жасауы тиіс. Киіну, шешіну, ойыншықтарды орнына жинау, дастарқан басындағы қарапайым әрекеттер, өз заттарына ұқыпты қарау сияқты күнделікті дағдылар тұлғалық дамудың негізін құрайды. Кейде ересектер баланың орнына бәрін тез орындап беруге тырысады. Алайда бұл оның өздігінен әрекет ету тәжірибесін азайтады. Тәрбиеші балаға шамасы жететін істі өзіне орындауға мүмкіндік беріп, қажет жағдайда ғана бағыттауы керек. «Өзің жасап көр, мен қасыңдамын» деген ұстаным баланың сенімділігін арттырады.
Дербестікпен бірге жауапкершілік те қалыптасады. Мысалы, әр бала өзінен кейін ойыншығын жинаса, топтағы гүлге су құюға көмектессе немесе кезекшілік міндетін орындаса, ол ортақ кеңістікке жауапты болуды үйренеді. Осындай шағын міндеттер баланың өзін топтың маңызды мүшесі ретінде сезінуіне мүмкіндік береді. Тәрбиеші тапсырманы баланың жасына сәйкес беріп, орындаған еңбегін бағалауы қажет. Баланың жасаған еңбегін бағалау оның еңбекке деген жағымды қатынасын қалыптастырады.
Құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас жасау да мектепке дейінгі шақта қалыптасатын маңызды әлеуметтік дағды. Балалар арасында ойыншыққа таласу, кезек күтпеу, ренжу, бір-бірін түсінбеу жағдайлары кездесіп тұрады. Мұндай кезде тәрбиеші әр дауға өзі бірден шешім шығарып бермей, балаларға мәселені сөзбен шешуге үйретуі керек. «Сен неге ренжідің?», «Досыңа не айтқың келеді?», «Екеуіңе де қолайлы қандай шешім табуға болады?» деген сұрақтар балалардың келіссөз жүргізу дағдысын дамытады. Бұл тәжірибе болашақта өзара сыйластыққа негізделген қарым-қатынас орнатуға көмектеседі.
Тәрбиеші балалар арасындағы достық қарым-қатынасты әдейі қолдап отырғаны жөн. Ортақ тапсырмалар, жұппен және шағын топпен орындалатын ойындар, бір-біріне көмектесуге бағытталған әрекеттер балаларды ынтымақтастыққа тәрбиелейді. Мысалы, бірге үлкен сурет салу немесе ортақ құрылыс жасау барысында әр бала өз үлесін қосып, басқаның еңбегін де бағалауды үйренеді. Мұндай жұмыстарда тек нәтижені емес, балалардың бір-бірімен қалай әрекеттескенін де атап өту маңызды.
Ерекше назарды қажет ететін немесе белгілі бір әрекетте қиналатын балалармен жұмыс жасауда тәрбиешінің шыдамдылығы мен кәсіби шеберлігі айрықша көрінеді. Барлық баланың білімді қабылдау жылдамдығы, назар тұрақтылығы, сөйлеуі, қозғалыс белсенділігі бірдей емес. Сондықтан баланың әлсіз жағын үнемі алға шығармай, оның күшті қырларына сүйеніп қолдау көрсету тиімді. Мәселен, сөзбен ойын жеткізуге қиналған бала сурет арқылы өзін жақсы білдіруі мүмкін. Тәрбиеші осы қабілетті пайдалана отырып, біртіндеп оның басқа да дағдыларын дамытуға жағдай жасайды. Бұл баланың өзін төмен сезінбеуіне және ұжымда өз орнын табуына көмектеседі.
Инклюзивті мәдениеттің негізі де осындай құрметтен басталады. Балалар бір-бірінің ерекшелігін табиғи түрде қабылдауды мектепке дейінгі кезеңнен үйренсе, болашақта өзгеше адамға төзімділікпен қарау қабілеті қалыптасады. Тәрбиеші топта ешкімді келемеждеуге, шеттетуге немесе әлсіздігіне байланысты мазақтауға жол бермеуі тиіс. Ол әр адамның өзіндік ерекшелігі бар екенін балаларға қарапайым әрі түсінікті мысалдар арқылы түсіндіре алады. Бір бала жақсы ән айтса, екіншісі жылдам жүгіреді, үшіншісі әдемі сурет салады, төртіншісі досына көмектесуге әрдайым дайын болады. Осы айырмашылықтардың әрқайсысы топты байыта түседі.
Қазіргі уақытта ақпараттық технологиялар балалар өміріне ерте еніп отыр. Сондықтан тәрбиеші заманауи құралдарды да мақсатқа сай пайдалануы қажет. Интерактивті тапсырмалар, қысқа танымдық бейнематериалдар, дыбыстық және көрнекі ресурстар балалардың қызығушылығын арттыра алады. Алайда технология баланың тірі қарым-қатынасын, қимыл-қозғалысын, шығармашылық әрекетін немесе еркін ойынын алмастырмауы керек. Мектеп жасына дейінгі бала үшін нақты затпен әрекет ету, табиғатты бақылау, құрдастарымен тілдесу, қолымен жасап көру әлдеқайда маңызды. Сондықтан цифрлық құралды негізгі мақсат емес, қосымша педагогикалық ресурс ретінде қолданған дұрыс.
Баланың табиғатпен қарым-қатынасы да оның адамгершілік және танымдық дамуына ықпал етеді. Тәрбиеші серуен кезінде балаларды қоршаған ортадағы өзгерістерді байқауға, құстарды бақылауға, өсімдіктерді күтуге, табиғатты ластамауға үйрете алады. Гүлге су құю, ауладағы жапырақты жинау, құсқа жем беру сияқты қарапайым әрекеттер баланың қамқорлық сезімін тәрбиелейді. Табиғатты жақсы көрген бала біртіндеп қоршаған әлем алдындағы жауапкершілігін де сезіне бастайды.
Тәрбиеші қызметінің маңызды бөлігі – баланың денсаулығын сақтау және қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру. Күн тәртібін сақтау, таза ауада қимылдау, жеке бас гигиенасы, дұрыс тамақтану, қауіпсіздік ережелері күнделікті тәрбие жұмысымен ұштастырылуы тиіс. Бұл мәселелерді тек талап ретінде емес, баланың түсінігіне сай себеп-салдарымен түсіндіру нәтижелі болады. Мысалы, қолды неге жуу керектігін қарапайым тәжірибе немесе әңгіме арқылы көрсету баланың ережені саналы түрде орындауына көмектеседі.
Баланың дене белсенділігі оның эмоционалдық көңіл күйімен де тығыз байланысты. Қимылды ойындар, таңғы жаттығу, серуен, би және түрлі эстафеталар арқылы балалар артық энергиясын жұмсап, сергектік алады. Әсіресе қимылға белсенді балаларға үнемі «тыныш отыр» деуден гөрі қозғалыс қажеттілігін дұрыс ұйымдастыру тиімді. Тәрбиеші баланың табиғи белсенділігін шектемей, оны пайдалы әрекетке бағыттағанда тәртіп мәселелері де жеңілдей түседі.
Педагогтің кәсіби қызметінде өзін-өзі жетілдірудің маңызы өте зор. Баланың жүрегіне жол табу үшін тек тәжірибе жеткіліксіз, тәрбиеші үнемі білімін толықтырып, жаңа әдістерді меңгеріп, психология мен педагогика саласындағы жаңалықтарды зерделеп отырғаны жөн. Әр бала жаңа тәжірибе әкеледі. Кейбір педагогикалық тәсіл бір балаға жақсы әсер етсе, екінші бала үшін тиімсіз болуы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші өз жұмысын үнемі саралап, «Бұл әдіс нәтижелі болды ма?», «Балаға қалай әсер етті?», «Келесі жолы нені өзгерту керек?» деген сұрақтар арқылы кәсіби рефлексия жасап отыруы қажет.
Өзін-өзі жетілдіретін тәрбиеші өзгерістерден қорықпайды. Ол әріптестерінің тәжірибесін зерттейді, әдістемелік бірлестіктерге қатысады, семинарлар мен кәсіби оқуларда алған білімін іс жүзінде қолдануға талпынады. Бірақ кез келген жаңа әдісті қолдануда баланың мүддесі бірінші орында тұруы керек. Заманауи технология немесе әдіс сәнді болғаны үшін емес, нақты тәрбиелік және дамытушылық мақсатқа қызмет еткен жағдайда ғана құнды.
Тәрбиеші мамандығы үлкен эмоционалдық тұрақтылықты қажет етеді. Бір топтағы бірнеше баланың сұранысына бір уақытта жауап беру, күн тәртібін ұйымдастыру, ата-анамен байланыс жасау, оқу-тәрбие міндеттерін орындау педагогке үлкен жауапкершілік жүктейді. Сондықтан тәрбиешінің өзінің де эмоционалдық саулығын сақтауы маңызды. Шаршаған, үнемі күйзелісте жүрген педагогтің балаға сабырмен қарауы қиындай түседі. Кәсіби мәдениет тек балаға қамқорлық жасаудан емес, өзінің күш-қуатын дұрыс ұйымдастырудан, әріптестермен ынтымақтасудан және жұмыс пен демалыс тепе-теңдігін сақтаудан да көрінеді.
Педагогикалық ұжымдағы жағымды қарым-қатынас балаларға да әсер етеді. Тәрбиешілер, тәрбиеші көмекшісі, музыка жетекшісі, психолог, дене шынықтыру маманы және басқа қызметкерлер өзара сыйластықта жұмыс істесе, балабақшада тұрақты әрі қауіпсіз психологиялық орта қалыптасады. Бала ересектер арасындағы қарым-қатынасты байқайды және соны үлгі ретінде қабылдайды. Сондықтан педагогикалық мәдениет бүкіл ұжымның ортақ құндылығына айналуы қажет.
Тәрбиешінің балаға әсері кейде бірден байқалмауы мүмкін. Оның бүгін айтқан жылы сөзі, көрсеткен қамқорлығы немесе берген сенімі жылдар өте келе баланың жадында сақталып қалуы ықтимал. Адамдар көбіне балалық шағындағы тәрбиешісінің жүзін, ерекше сөзін, мейірімді әрекетін ұзақ уақыт ұмытпайды. Бұл тәрбиеші еңбегінің қаншалықты терең із қалдыратынын көрсетеді. Сондықтан педагогтің әр сөзі мен ісі үлкен жауапкершілікпен өлшенуі тиіс.
Тәрбиеші үшін әр баланың жүрегіне жол табу – бір ғана әдіспен немесе белгілі бір ережелер жиынтығымен шешілетін міндет емес. Бұл – күн сайынғы бақылау, сезімталдық, кәсіби ізденіс, адамгершілік ұстаным және балаға деген шынайы құрмет арқылы жүзеге асатын күрделі әрі жауапты үдеріс. Әр бала тәрбиеші алдына өзіндік әлемімен келеді. Оның көңіл күйі, арманы, қорқынышы, қуанышы, мінезі мен қабілеті әртүрлі. Педагог осы ерекшеліктердің барлығын қабылдай отырып, баланың өзін өзгертуді емес, оның жақсы қасиеттерін дамытуға, әлеуетін ашуға, өзіне деген сенімін қалыптастыруға ұмтылғанда ғана тәрбиенің шынайы мақсатына жақындайды.
Баланы түсіну үшін тәрбиеші оның сөзін ғана емес, іс-әрекетін, көңіл күйін, қарым-қатынасын да байқай білуі қажет. Кейде бала айта алмаған ойын өзінің қылығымен көрсетеді. Мысалы, ол жиі ренжісе, ойынға қатыспаса немесе басқа балалармен тіл табыса алмаса, мұның артында белгілі бір эмоционалдық қажеттілік болуы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші мәселені тек тәртіпсіздік ретінде қабылдамай, оның себебін анықтауға тырысқаны жөн. Бала неге осылай әрекет етті, оған не жетіспейді, қандай қолдау қажет деген сұрақтарға жауап іздеу педагогикалық шеберліктің маңызды бөлігі болып табылады.
Тәрбиешінің тағы бір маңызды міндеті – баланың өз сезімін тануына және оны дұрыс білдіруіне көмектесу. Мектеп жасына дейінгі балалар кейде ашу, реніш, қорқыныш немесе қызғаныш сезімдерін қалай жеткізуді білмеуі мүмкін. Осындай кезде педагог «Сен қазір ренжіп тұрсың ба?», «Бұл жағдай саған ұнамаған сияқты» деген сөздер арқылы баланың сезіміне атау беруге көмектеседі. Уақыт өте келе бала өз эмоциясын тануды, сөзбен жеткізуді және оны қауіпсіз жолмен басқаруды үйренеді. Бұл дағды оның болашақ өміріндегі қарым-қатынас мәдениетінің маңызды негіздерінің біріне айналады.
Баланың жүрегіне жол табуда сенім мен тұрақтылықтың орны ерекше. Егер тәрбиеші бір күні балаға жылы сөйлеп, келесі күні дәл сол әрекеті үшін қатты ұрысса, тәрбиеленуші не күту керектігін түсінбей қалады. Сондықтан педагогтің талаптары жүйелі әрі түсінікті болуы керек. Балалар ережені жақсы қабылдайды, егер оның себебін түсінсе және ересектердің өздері де сол ережені сақтаса. Тұрақты қарым-қатынас пен әділ талап балада қауіпсіздік сезімін қалыптастырады. Ол тәрбиешінің сөзіне сеніп, өз әрекетінің салдарын біртіндеп болжай бастайды.
Тәрбиеші баланың жағымды мінез-құлқын қалыптастыруда тыйымнан гөрі түсіндіру мен бағыттауға көбірек көңіл бөлгені жөн. Баланың әр әрекетін «болмайды», «тиіспе», «жүгірме», «сөйлеме» деген тыйымдармен шектей беру оның табиғи белсенділігіне кері әсер етуі мүмкін. Оның орнына дұрыс әрекетті ұсыну әлдеқайда тиімді. Мысалы, «Айқайлама» дегеннің орнына «Бір-бірімізді есту үшін жай сөйлесейік», «Ойыншықты лақтырма» деудің орнына «Ойыншықты орнына қояйық» деген нақты нұсқау балаға не істеу қажеттігін түсіндіреді. Бұл тәрбие үдерісінде оң бағыт берудің маңызды қағидасы.
Баланың өзіндік бағасын қалыптастыруда тәрбиешінің сөзі ерекше рөл атқарады. Егер бала үнемі «сен істей алмайсың», «сенен түк шықпайды», «тағы да қателестің» деген сөздер ести берсе, біртіндеп сол пікірге сенуі мүмкін. Ал педагог баланың күшті жақтарын көрсетіп, қателігін түзетуге мүмкіндік берсе, оның өзіне деген сенімі артады. «Бұл жолы қиын болды, бірақ сен тырыстың», «Келесіде тағы да байқап көреміз», «Сенің қолыңнан келеді» деген қолдау сөздері баланың ішкі мотивациясын күшейтеді. Тәрбиеші баланың бойында «мен үйрене аламын» деген сенімді қалыптастыруы тиіс.
Балабақшадағы тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі – мәдени-гигиеналық дағдыларды қалыптастыру. Бұл да тәрбиешінің күнделікті сабырлы әрі жүйелі жұмысын қажет етеді. Қол жуу, ұқыпты тамақтану, өз заттарын жинау, киімді реттеу, ойыншықтарды орнына қою сияқты қарапайым әрекеттер баланың дербестігін, жауапкершілігін және тәртіптілігін қалыптастырады. Бұл дағдыларды үйрету кезінде асықтыру, ұрсу немесе баланың орнына бәрін істеп беру дұрыс емес. Тәрбиеші әрекетті кезең-кезеңімен көрсетіп, балаға қайталауға мүмкіндік берсе, ол біртіндеп өздігінен орындауды үйренеді.
Күн тәртібінің дұрыс ұйымдастырылуы да баланың эмоционалдық жайлылығына әсер етеді. Белгілі бір уақытта ойнау, тамақтану, демалу, серуендеу және ұйымдастырылған әрекетке қатысу балаға тұрақтылық береді. Ол алда не болатынын білетіндіктен өзін қауіпсіз сезінеді. Сонымен бірге тәрбиеші күн тәртібін механикалық түрде орындамай, балалардың сол күнгі көңіл күйі мен қажеттілігін де ескергені жөн. Кейде балалар шаршап тұрса, белсенді тапсырманың орнына тыныш шығармашылық әрекет ұйымдастыру тиімді болуы мүмкін. Педагогтің икемділігі де оның кәсіби шеберлігінің бір көрінісі.
Баланың денсаулығын сақтау мен нығайту мектепке дейінгі ұйым жұмысының ажырамас бөлігі. Тәрбиеші қимылды ойындарды, жаттығуларды, серуенді жүйелі ұйымдастырып, балалардың қозғалыс белсенділігін қолдауы қажет. Қозғалыс тек дене дамуына ғана емес, психологиялық жағдайға да оң әсер етеді. Белсенді ойнаған бала эмоциялық кернеуін азайтып, сергек болады. Сонымен қатар таза ауада серуендеу, табиғатты бақылау, қимыл-қозғалыс жаттығулары арқылы балалардың төзімділігі, ептілігі және шапшаңдығы дамиды.
Тәрбиешінің әр балаға жеке көңіл бөлуі оның топпен жұмысына кедергі келтірмейді. Керісінше, әр тәрбиеленушінің ерекшелігін білген педагог топтық жұмысты тиімдірек ұйымдастыра алады. Мысалы, белсенді балаларға жауапты рөл беру, ұялшақ балаларға шағын топта өз ойын айтуға мүмкіндік жасау, шығармашылыққа бейім балаларды көркемдік әрекетке тарту арқылы топтағы әр баланың белсенділігі артады. Бұл жерде ең маңыздысы – баланы белгілі бір таңбаға бекітіп қоймау. «Бұл бала ұялшақ», «мына бала тентек» деген тұрақты бағалар оның өзгеруіне және дамуына кедергі болуы мүмкін. Әр баланың мінез-құлқы жағдайға қарай өзгеруі мүмкін, сондықтан тәрбиеші әрдайым даму мүмкіндігіне сенуі тиіс.
Тәрбиеші мен баланың өзара қарым-қатынасында әзіл мен қуаныштың да орны бар. Балабақша баланың бақытты балалық шағының бір бөлігі болуы керек. Күлімсіреу, жылы әзіл, қызықты ойын, бірге қуану – топтағы жағымды ахуалды қалыптастырады. Балалар ересектің көңіл күйін тез сезеді. Тәрбиеші шынайы ықыласпен жұмыс істесе, балалар да оған жақындай түседі. Педагогтің мейірімді көзқарасы, жылы амандасуы, есімімен атауы, кішкентай жетістігіне қуана білуі бала үшін үлкен эмоционалдық мағынаға ие.
Тәрбиешінің кәсіби этикасы да баланың жүрегіне жол табуда маңызды. Педагог бала туралы жағымсыз пікірді оның көзінше немесе басқа балалардың алдында айтпауы тиіс. Әр тәрбиеленушінің қадір-қасиетін сақтау – басты қағидалардың бірі. Бала қателескен жағдайда оның тұлғасын емес, әрекетін бағалау керек. «Сен жаман баласың» деудің орнына «Бұл әрекет дұрыс болмады, оны қалай түзете аламыз?» деп айту тәрбие тұрғысынан әлдеқайда дұрыс. Себебі бала өзінің тұлғалық құндылығы сақталғанын сезінуі қажет.
Мектепке дейінгі тәрбиеде мадақтау мен талаптың тепе-теңдігі маңызды. Тек мадақтай беру де, үнемі талап қою да дұрыс нәтиже бермейді. Мадақтау нақты әрекетке бағытталғанда ғана тиімді болады. Ал талап баланың жас ерекшелігіне және мүмкіндігіне сәйкес болуы тиіс. Тәрбиеші баладан қолынан келмейтін әрекетті күтпеуі керек. Қол жетімді міндеттерді біртіндеп күрделендіру арқылы балада табандылық пен жауапкершілік қалыптасады.
Балалардың бір-біріне деген құрметін дамыту үшін тәрбиеші топта ортақ ережелер қалыптастыра алады. Мысалы, бір-бірімізді тыңдаймыз, кезек күтеміз, ойыншықты бөлісеміз, ренжіткен жағдайда кешірім сұраймыз, бір-бірімізге көмектесеміз деген қағидалар балаларға күн сайын әрекет арқылы түсіндірілуі керек. Бұл ережелер тек қабырғада жазылып тұрмай, тәрбиешінің өз әрекетінде де көрініс табуы қажет. Балалар ересектің үлгісі арқылы қоғамдық мінез-құлық нормаларын меңгереді.
Тәрбиеші баланың сұрақтарына да құрметпен қарауы қажет. Мектеп жасына дейінгі балалардың «неге?», «қалай?», «қайдан?» деген сұрақтары олардың танымдық белсенділігін көрсетеді. Кейде бір сұрақ бірнеше рет қойылуы мүмкін. Мұндай жағдайда шыдамдылық танытып, баланың жасына сай жауап беру маңызды. Егер тәрбиеші әр сұраққа қызығушылықпен жауап берсе, бала қоршаған әлемді зерттеуге ынталанады. Ал үнемі «көп сұрама», «қазір уақытым жоқ» деген жауап естісе, оның қызығушылығы әлсіреуі мүмкін.
Балабақшадағы мерекелер, ертеңгіліктер, шығармашылық іс-шаралар да баланың өзін көрсетуіне мүмкіндік береді. Алайда мұндай шараларда нәтиже қуалаудан гөрі баланың эмоциялық жайлылығына басымдық беру керек. Кейбір балалар сахнада еркін өнер көрсетсе, кейбіреулері көпшілік алдында қатты қобалжиды. Тәрбиеші әр баланың мүмкіндігін ескеріп, оны күштемей, өзіне ыңғайлы рөл таңдауға мүмкіндік бергені жөн. Бұл баланың мерекеден жағымды әсер алуына көмектеседі.
Тәрбиеші баланың отбасы мәдениетіне де құрметпен қарауы тиіс. Әр отбасының өз дәстүрі, қарым-қатынас ерекшелігі, тәрбие тәсілі бар. Педагог ата-анамен байланыс кезінде отбасының қадір-қасиетіне нұқсан келтірмей, кәсіби серіктестік орната білуі қажет. Балаға қатысты маңызды мәселелерді шешуде ата-ананың пікірін тыңдау, ортақ мақсатқа келу және бірлескен шешім қабылдау нәтижелі тәрбиеге жол ашады.
Ата-аналарды балабақша өміріне тартудың да көптеген тиімді жолдары бар. Бірлескен шығармашылық көрмелер, отбасылық сайыстар, ашық іс-шаралар, кеңестер, шеберлік сағаттары, ұлттық мерекелер ата-ана мен тәрбиеші байланысын нығайтады. Осындай ортақ әрекетте бала өзін ерекше маңызды сезінеді, өйткені оның өміріндегі екі маңызды орта – отбасы мен балабақша – бірлесіп әрекет етеді. Бұл балаға эмоционалдық тұрақтылық береді.
Қазіргі қоғам тәрбиешіге жоғары кәсіби талаптар қояды. Педагог тек дәстүрлі әдістермен шектелмей, жаңа педагогикалық технологияларды игеруі, ақпараттық сауаттылығын арттыруы, бала психологиясын терең түсінуі қажет. Сонымен қатар қандай технология қолданылса да, адамгершілік қарым-қатынас бірінші орында қалуы тиіс. Ең заманауи құралдың өзі тәрбиешінің мейірімді көзқарасын, жылы сөзін және баламен тікелей қарым-қатынасын алмастыра алмайды.
Тәрбиешінің кәсіби дамуы өзіндік білім жетілдірумен тығыз байланысты. Ол педагогикалық әдебиеттер оқып, озық тәжірибелерді зерттеп, әріптестерімен пікір алмасып, өзінің жұмысын талдап отырғаны жөн. Күнделікті тәжірибеде кездескен мәселені жай ғана қиындық деп қабылдамай, кәсіби ізденіске себеп ретінде қарастыру маңызды. Мысалы, белгілі бір бала топқа бейімделуде қиналса, тәрбиеші бейімделу психологиясы туралы қосымша ақпарат іздеп, жаңа тәсілдерді сынап көре алады. Осындай ізденіс педагогтің шеберлігін арттырады.
Тәрбиешінің рефлексия жүргізуі де кәсіби дамудың маңызды бөлігі. Күн соңында «Бүгін балалардың көңіл күйі қандай болды?», «Қай әдіс тиімді болды?», «Қандай бала назардан тыс қалды?», «Мен қандай жағдайда сабырсыздық таныттым?», «Ертең нені өзгертемін?» деген сұрақтарға жауап беру педагогтің өз жұмысын жетілдіруіне көмектеседі. Кәсіби рефлексия тәрбиешінің өз қателігін мойындап, одан қорытынды шығаруына және келесі жолы тиімді әрекет етуіне мүмкіндік береді.
Нағыз тәрбиеші үшін бала – есеп берудегі көрсеткіш емес, ең алдымен тірі тұлға. Оның дамуын тек орындаған тапсырмасының саны немесе жаттаған тақпағымен бағалау жеткіліксіз. Баланың өзін қауіпсіз сезінуі, достарымен тіл табысуы, ойын ашық жеткізе алуы, қателесуден қорықпауы, өзіне сенуі – тәрбиенің маңызды нәтижелері. Кейде көзге көрінбейтін осы өзгерістер педагог еңбегінің ең үлкен жетістігі болуы мүмкін.
Тәрбиеші мамандығының құндылығы да осында. Ол бала өмірінің ең алғашқы маңызды кезеңдерінің бірінде жанынан табылады. Алғашқы достыққа, алғашқы шығармашылық жетістікке, алғашқы қиындықты жеңуге, өздігінен бір нәрсе жасауға тәрбиеші куә болады. Кейде балаға дер кезінде айтылған бір жылы сөз оның бүкіл күнін өзгерте алады. Бір сенім білдіру оның бұрын қорыққан ісін орындауға күш беруі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші еңбегінің әсерін тек сол сәтпен өлшеуге болмайды. Оның жемісі баланың кейінгі өмірінде, адамдармен қарым-қатынасында, өзіне деген көзқарасында көрінуі ықтимал.
Әр баланың жүрегіне жол табу үшін педагог үлкен жүрек иесі болуы тиіс. Бұл сөз тек әсерлі теңеу емес, мамандықтың мәнін дәл сипаттайды. Балаға күн сайын мейіріммен қарау, жүз рет қойылған сұраққа тағы да сабырмен жауап беру, оның ренішін маңызды деп қабылдау, кішкентай жетістігіне қуану, қателескенде қайта тұруға көмектесу – тәрбиешінің күнделікті еңбегі. Бұл еңбек сырт көзге қарапайым көрінгенімен, үлкен эмоционалдық және кәсіби күшті талап етеді.
Мектепке дейінгі кезеңде қаланған тәрбие негіздері баланың келешектегі тұлғалық дамуына ықпал етеді. Сондықтан тәрбиеші өзінің әр әрекетінің жауапкершілігін сезінуі қажет. Бала тәрбиесінде ұсақ-түйек нәрсе жоқ. Бір сөз, бір көзқарас, бір әрекет, бір шешім де баланың есінде қалуы мүмкін. Педагог осыны түсінген кезде балаға қарым-қатынасы одан әрі саналы әрі жауапты бола түседі.
Тәрбиеші үшін әр бала – қайталанбас тұлға. Бір бала тез үйренеді, екіншісі асықпай ойланады; біреуі көп сөйлейді, екіншісі ісімен көрсетеді; біреуі жаңа ортаға тез араласады, екіншісі ұзақ уақыт бақылап барып қана әрекетке қосылады. Осындай айырмашылықтардың бәрін құрметтеу – ізгілікті педагогиканың негізі. Бала өзгелерге ұқсауы үшін емес, өзінің жақсы қасиеттерін дамыту үшін тәрбиеленуі тиіс.
Тәрбиеші балаға қанат бітіруі керек, бірақ оның орнына ұшпауы қажет. Ол жол көрсетуі тиіс, бірақ баланың әр қадамын өзі шешіп бермеуі керек. Педагог қауіпсіздік пен қолдауды қамтамасыз ете отырып, дербестікке орын қалдырғанда бала шынымен дамиды. Бұл тепе-теңдікті сақтау тәрбиешінің кәсіби шеберлігін талап етеді.
Баланың жүрегіне жол табылғанын оның тәрбиешіге деген сенімінен аңғаруға болады. Бала қуанышын бөлісуге асықса, ренжігенде көмек сұрай алса, сұрақ қоюдан қорықпаса, жаңа әрекетке сеніммен кіріссе – бұл педагог пен тәрбиеленуші арасында жылы байланыс қалыптасқанын білдіреді. Мұндай ортада тәрбие де, білім беру де нәтижелі жүреді. Себебі бала өзін бағалайтын және түсінетін ортада ғана толыққанды ашылады.
Қазіргі балабақша тәрбиешісінің негізгі міндеттерінің бірі – әр тәрбиеленушіге бақытты балалық шақ сыйлауға үлес қосу. Бұл міндет тек мерекелік шара өткізумен немесе қызықты ойын ұйымдастырумен шектелмейді. Бақытты балалық шақ – баланың өзін қауіпсіз, сүйікті, қажет және бағалы сезінуі. Осындай сезімді қалыптастыра алған тәрбиеші ғана бала жадында жылы із қалдырады.
Тәрбиешінің асыл міндеті – баланың жан дүниесін түсініп, оның жүрегіне мейірім, сенім және құрмет арқылы жол табу. Балаға берілген шынайы жылылық ешқашан ізсіз кетпейді. Ол ертең сол баланың өзгеге көрсететін мейіріміне, адамдарға деген сеніміне, өз күшіне деген сенімділігіне айналуы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші әр күнгі қарапайым әрекеті арқылы келешек қоғамның адамгершілік негізін қалыптастыруға үлес қосады.
Қорытынды. Мектепке дейінгі тәрбие – баланың болашақ өмірінің іргетасын қалайтын аса жауапты кезең. Осы кезеңдегі тәрбиешінің орны ерекше, өйткені ол баланың отбасынан кейінгі маңызды әлеуметтік ортасын қалыптастыратын тұлғалардың бірі. Әр баланың жүрегіне жол табу үшін тәрбиеші кәсіби біліммен қатар мейірімділік, шыдамдылық, әділеттілік, сезімталдық, жауапкершілік және педагогикалық әдеп сияқты қасиеттерді бойына жинақтауы қажет. Баланың жеке ерекшелігін құрметтеу, оны өзгелермен салыстырмау, жетістігін қолдау, қателесуіне мүмкіндік беру, пікірін тыңдау, сезімін түсіну және дербестігін дамыту – ізгілікті тәрбиенің басты шарттары.
Тәрбиеші мен бала арасында сенімді қарым-қатынас қалыптасқанда тәрбиеленуші өзін қауіпсіз сезінеді, жаңа білім мен әрекетке қызығушылық танытады, ойын еркін жеткізеді, шығармашылық қабілетін көрсетеді және құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас орнатуды үйренеді. Ал ата-анамен өзара серіктестік орнату баланың тәрбие үдерісіндегі бірізділікті қамтамасыз етеді. Ұлттық құндылықтарды, адамгершілік қасиеттерді, еңбекке сүйіспеншілікті, табиғатқа қамқорлықты және қоғамдық мінез-құлық мәдениетін мектепке дейінгі кезеңнен бастап жүйелі қалыптастыру болашақ азаматтың тұлғалық дамуына негіз болады.
Әрбір бала өзіндік ерекшелігімен құнды. Сондықтан тәрбиешінің басты мақсаты – оны белгілі бір қалыпқа салу емес, табиғи болмысын сақтай отырып дамыту, жақсы қасиеттерін ашу және өз күшіне сенуге үйрету. Тәрбиешінің бір жылы сөзі, бір мейірімді көзқарасы, дер кезінде көрсеткен қолдауы бала өмірінде үлкен мағынаға ие болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, тәрбиешілік – тек мамандық емес, бала тағдырына ізгі ықпал ете алатын үлкен жауапкершілік пен жүрек жылуын қажет ететін қызмет. Әр баланың жүрегіне жол тауып, оның бойына ізгілік пен сенім ұялату – тәрбиешінің ең асыл әрі ең мәртебелі міндеттерінің бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
- Выготский Л.С. Баланың психикалық дамуы және оқыту мәселелері.
- Сухомлинский В.А. Балаларға жүрек жылуы.
- Ушинский К.Д. Адам – тәрбие пәні. Педагогикалық еңбектер.
- Макаренко А.С. Тәрбие туралы еңбектер.
- Жарықбаев Қ. Психология негіздері. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Мектепке дейінгі педагогика және психология бойынша әдістемелік құралдар.
- Балалардың жас және дара ерекшеліктерін ескеруге арналған педагогикалық-психологиялық әдістемелік еңбектер.
- Мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық тәрбие мен адамгершілік құндылықтарды қалыптастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.