Аннотация. Мақалада ұлттық спорт түрлерін жалпы білім беретін мектептердегі дене шынықтыру сабақтарында қолданудың педагогикалық, тәрбиелік және сауықтыру маңызы қарастырылады. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ойындары мен спорт түрлері жас ұрпақтың дене дайындығын жетілдірумен қатар, олардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырып, рухани-адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ұлттық спорт түрлерінің мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне, дене дайындығына және сабақтың мақсатына сәйкес бейімделген жағдайда дене шынықтыру сабағының тиімділігін арттыратын маңызды педагогикалық құралға айналады. Мақалада асық ату, арқан тарту, қазақ күресі, тоғызқұмалақ, аударыспақ элементтері, теңге ілуге негізделген эстафеталар және басқа да ұлттық ойындарды сабақ барысында қолданудың ерекшеліктері сипатталады. Сонымен қатар ұлттық спорт түрлері арқылы оқушылардың күш, жылдамдық, ептілік, төзімділік, икемділік, тепе-теңдік пен қозғалыс үйлесімділігін дамыту мүмкіндіктеріне назар аударылады. Дене шынықтыру пәні мұғалімінің ұлттық спортты сабақ мазмұнына жүйелі енгізуі оқушылардың қозғалыс белсенділігін арттыруға, салауатты өмір салтын қалыптастыруға және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге ықпал ететіні негізделеді.
Түйін сөздер: ұлттық спорт, дене шынықтыру, ұлттық ойындар, асық ату, қазақ күресі, арқан тарту, тоғызқұмалақ, қозғалыс белсенділігі, дене тәрбиесі, ұлттық құндылық, салауатты өмір салты.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының жан-жақты дамуына, денсаулығын нығайтуға, қозғалыс белсенділігін арттыруға және ұлттық құндылықтарды бойына сіңіруге ерекше мән беріледі. Осы міндеттерді жүзеге асыруда дене шынықтыру пәнінің орны айрықша. Дене шынықтыру сабағы оқушының дене қабілеттерін жетілдірумен ғана шектелмей, оның ерік-жігерін, жауапкершілігін, тәртібін, өзара сыйластығын және ұжымдық әрекетке бейімділігін қалыптастырады. Сондықтан сабақ мазмұнын оқушылар үшін қызықты, тәрбиелік мәні жоғары және ұлттық дүниетаныммен сабақтас жаттығулармен толықтыру маңызды. Бұл тұрғыдан алғанда қазақ халқының ұлттық спорт түрлері мен ұлттық қимыл-қозғалыс ойындарын дене шынықтыру сабақтарында қолданудың мүмкіндігі мол.
Қазақ халқының ұлттық спорт түрлері халықтың тұрмыс-тіршілігімен, тарихи дамуымен және қоршаған ортамен тығыз байланыста қалыптасқан. Көшпелі өмір салты адамның шымыр, епті, төзімді, батыл әрі жылдам болуын талап етті. Атқа міну, күресу, садақ ату, жүйрік ат баптау, ауыр зат көтеру, ұзақ қашықтыққа қозғалу сияқты әрекеттер күнделікті тіршіліктің бір бөлігі болды. Осындай өмір салты негізінде бәйге, көкпар, аударыспақ, қазақ күресі, жамбы ату, теңге ілу, асық ату, арқан тарту және басқа да ұлттық спорт түрлері дамыды. Олардың әрқайсысының өзіндік ережесі, тәрбиелік мазмұны және дене қабілеттерін дамытуға бағытталған ерекшелігі бар.
Ұлттық спортты мектептегі дене шынықтыру сабақтарына енгізудің басты артықшылығы – дене тәрбиесі мен ұлттық тәрбиенің өзара үйлесуінде. Оқушы белгілі бір ұлттық ойынға қатысқанда тек қозғалыс әрекетін орындап қоймайды, сол ойынның шығу тарихымен, мағынасымен, атауларымен және халқымыздың дәстүрлі өмір салтымен танысады. Мысалы, асық ойыны арқылы оқушы дәлдік пен ептілікті дамытумен бірге асықтың қазақ балаларының дәстүрлі ойын мәдениетіндегі орнын түсінеді. Қазақ күресінің қарапайым элементтері арқылы күш пен тепе-теңдікті дамытып қана қоймай, ұлттық күрес мәдениетінің ерекшеліктерімен танысады. Ал арқан тарту оқушыларды күш жұмсауға, бірлесіп әрекет етуге, топ мүшелерінің іс-қимылын үйлестіруге үйретеді.
Дене шынықтыру сабағының нәтижелілігі көп жағдайда оқушының сабаққа қызығушылығына байланысты. Бірсарынды жаттығулардың ұзақ уақыт қайталануы кейбір оқушылардың белсенділігін төмендетуі мүмкін. Ал ойын элементтері енгізілген сабақ оқушының эмоциялық белсенділігін арттырып, қозғалыс тапсырмаларын қызығушылықпен орындауына жағдай жасайды. Ұлттық ойындардың ерекшелігі – олардың көпшілігінде жарыс, бәсекелестік, шапшаң шешім қабылдау және нәтижеге ұмтылу элементтерінің болуы. Оқушы ойында жеңіске жетуге талпына отырып, жүгіреді, секіреді, еңкейеді, лақтырады, тартысады, тепе-теңдігін сақтайды және әртүрлі қозғалыс әрекеттерін табиғи жағдайда орындайды. Нәтижесінде дене жүктемесі оқушы үшін тек міндетті жаттығу ретінде емес, қызықты әрекет ретінде қабылданады.
Ұлттық спорт түрлерін сабақта қолдану барысында мұғалім ең алдымен оқушылардың жас және физиологиялық ерекшеліктерін ескеруі қажет. Ұлттық спорттың барлық түрін мектеп жағдайында бастапқы қалпында өткізу мүмкін емес. Мысалы, көкпар, бәйге, аударыспақ, теңге ілу сияқты ат спортына негізделген жарыстар арнайы жағдайды, құрал-жабдықтарды және қауіпсіздік шараларын қажет етеді. Сондықтан мектептегі дене шынықтыру сабағында олардың мазмұнын сақтай отырып, қауіпсіз әрі қолжетімді бейімделген нұсқаларын пайдалануға болады. Теңге ілу ойынын эстафеталық жүгіру түрінде ұйымдастырып, оқушы белгіленген аралықта орналасқан затты еңкейіп алып, мәреге жеткізуі мүмкін. Мұндай жаттығу жылдамдықты, ептілікті және қозғалыс кезінде денені басқару қабілетін дамытады.
Көкпардың кейбір қозғалыс элементтерін де қауіпсіз эстафета түріне бейімдеуге болады. Мысалы, допты немесе арнайы жұмсақ затты белгіленген орынға жеткізу тапсырмасы беріледі. Командалар кезекпен жүгіріп, затты алып, межелі орынға апарады. Бұл жерде ұлттық спорттың толық ережесі қолданылмайды, тек оның қозғалыстық және жарыстық идеясы пайдаланылады. Мұндай тәсіл ұлттық спорттың мазмұнын балаларға түсінікті түрде таныстыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге мұғалім әр жаттығудың алдында оның қандай ұлттық спорт түрімен байланысты екенін қысқаша түсіндірсе, сабақтың танымдық мазмұны да артады.
Мектеп жағдайында қолдануға ең қолайлы ұлттық спорт түрлерінің бірі – асық ату. Асық ойыны қазақ халқының балалар мен жасөспірімдер арасында кең тараған дәстүрлі ойындарының бірі. Оның көптеген түрлері бар және әрқайсысында дәлдік, есептеу, көз мөлшері, қозғалыс үйлесімділігі мен зейін қажет. Дене шынықтыру сабағында асық атуды оқушылардың жас ерекшелігіне қарай әртүрлі деңгейде ұйымдастыруға болады. Бастауыш сыныптарда асықты белгілі бір сызықтан нысанаға қарай ату, шеңбер ішіндегі асықтарды шығару сияқты қарапайым тапсырмалар қолданылса, жоғары сыныптарда қашықтықты ұлғайтып, жарыс ережесін күрделендіруге болады.
Асық ату кезінде оқушы денесінің қалпын дұрыс ұстап, қол қозғалысын көзбен дәл үйлестіруі қажет. Бұл ұсақ және жалпы қозғалыс үйлесімділігінің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар асық ату оқушыны сабырлылыққа, дәлдікке және әрекетін алдын ала жоспарлауға үйретеді. Мұнда тек күш жеткіліксіз, нысананы дұрыс бағалау және тиімді тәсілді таңдау маңызды. Осы себепті асық ойыны дене қабілеттерімен қатар зейін мен ойлау әрекетін де талап етеді. Мұғалім асық атуды жеке, жұптық немесе командалық жарыс ретінде ұйымдастыру арқылы барлық оқушыны сабаққа қатыстыруға мүмкіндік алады.
Ұлттық спорттың мектеп бағдарламасына тиімді кіріктірілетін тағы бір түрі – қазақ күресі. Қазақ күресі халқымыздың дәстүрлі спорт мәдениетінде ерекше орын алады. Оның негізгі мазмұны қарсыласпен белдесу, күш пен әдісті дұрыс пайдалану, тепе-теңдікті сақтау және қарсыластың қозғалысын сезіне білуге негізделеді. Мектепте қазақ күресінің күрделі әдістерін бірден үйрету дұрыс емес. Сабақ барысында ең алдымен қауіпсіз тұрыс, тепе-теңдік сақтау, қарапайым қозғалыс, жұппен орындалатын күш жаттығулары және күрестің қауіпсіз элементтері меңгертілуі тиіс.
Қазақ күресінің элементтері әсіресе оқушылардың күшін, ептілігін, денені басқару қабілетін және батылдығын дамытуға ықпал етеді. Жұптық жаттығулар барысында оқушылар қарсыласына құрметпен қарауды, белгіленген ережені сақтауды және өз күшін бақылауды үйренеді. Мұғалім үшін мұндағы ең маңызды мәселе – қауіпсіздік. Оқушылардың дене дайындығы мен салмақ айырмашылығы ескеріліп, жұптар дұрыс таңдалуы керек. Күрес элементтері арнайы төсеніш үстінде орындалып, қауіпті лақтырулар мен жарақат алу қаупі жоғары әрекеттерге жол берілмеуі қажет. Әрбір әдіс мұғалімнің тікелей бақылауымен орындалғаны дұрыс.
Қазақ күресін дене шынықтыру сабағында қолданудың тәрбиелік қыры да маңызды. Күрес барысында оқушы жеңуге ұмтылғанымен, қарсыласын жау ретінде емес, спорттық бәсекелес ретінде қабылдауды үйренеді. Жеңіске лайықты түрде қуану, жеңілісті сабырмен қабылдау, қарсыластың жетістігін мойындау сияқты спорттық әдеп нормалары қалыптасады. Бұл қасиеттер оқушының күнделікті қарым-қатынасына да оң әсер етеді. Ұлттық спорттағы адал бәсеке қағидасын сабақта жүйелі түрде түсіндіру арқылы мұғалім оқушылардың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға үлес қоса алады.
Арқан тарту да дене шынықтыру сабақтарында кеңінен қолдануға болатын ұлттық сипаттағы командалық ойындардың бірі. Оны ұйымдастыру күрделі құрал-жабдықтарды қажет етпейді, алайда қауіпсіз әрі сапалы арқан және жеткілікті кеңістік болуы тиіс. Арқан тарту кезінде аяқ, қол, иық белдеуі мен дене бұлшықеттері белсенді жұмыс істейді. Оқушылар күшті бір мезетте дұрыс жұмсауды, дене қалпын сақтауды және команданың ортақ ырғағына бейімделуді үйренеді.
Арқан тартудың тәрбиелік мүмкіндігі оның командалық сипатында айқын көрінеді. Бір адамның күші бүкіл команданың жеңісін қамтамасыз ете алмайды. Нәтижеге жету үшін топ мүшелері бір уақытта әрекет жасап, бір-бірін қолдап, ортақ мақсатқа жұмылуы қажет. Осы арқылы оқушыларда ынтымақтастық, жауапкершілік және ұжымдық бірлік қалыптасады. Мұғалім командаларды оқушылардың дене мүмкіндіктерін ескере отырып теңдей құруы керек. Егер бір командаға физикалық тұрғыдан мықты оқушылар түгел жиналса, жарыстың қызығушылығы төмендейді. Сондықтан командалардың шамамен тең болуы педагогикалық тұрғыдан маңызды.
Ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағында қолданғанда олардың тек жарыстық сипатына басымдық беру жеткіліксіз. Әрбір ойын белгілі бір педагогикалық мақсатқа қызмет етуі тиіс. Мұғалім сабақ жоспарын құру кезінде «бұл ойын оқушының қандай дене қабілетін дамытады, қандай қозғалыс дағдысын қалыптастырады, қандай тәрбиелік міндетті жүзеге асырады?» деген сұрақтарға жауап бере алуы қажет. Мысалы, жылдамдықты дамыту мақсаты қойылса, жүгіруге негізделген ұлттық ойын элементтері, күшті дамыту қажет болса арқан тарту мен күреске жақын жаттығулар, дәлдікті дамытуда асық ату, ал ептілік пен тепе-теңдікті жетілдіруде әртүрлі эстафеталық ұлттық ойындар қолданылуы мүмкін.
Осы тұрғыдан ұлттық спортты дене шынықтыру сабағына енгізу кездейсоқ ойын өткізумен шектелмеуі керек. Ол мұғалімнің оқу мақсатына сәйкес жоспарланған, қауіпсіздік талаптары сақталған және оқушылардың жас ерекшеліктеріне бейімделген жүйелі педагогикалық жұмыс болған жағдайда ғана жоғары нәтиже береді.
Ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабақтарына жүйелі енгізудің маңызды шарттарының бірі – сабақ құрылымымен дұрыс үйлестіру. Дене шынықтыру сабағының әр кезеңінде ұлттық ойын элементтерін мақсатқа сай пайдалануға болады. Сабақтың бастапқы кезеңінде оқушылардың ағзасын негізгі дене жүктемесіне дайындайтын, қозғалыс белсенділігін біртіндеп арттыратын жеңіл ұлттық ойындарды қолдану тиімді. Ал сабақтың негізгі кезеңінде белгілі бір дене қабілетін дамытуға бағытталған ұлттық спорт элементтерін енгізуге болады. Сабақтың соңғы кезеңінде оқушылардың ағзасын тыныштандыратын, аса жоғары дене жүктемесін қажет етпейтін ойындар мен тапсырмаларды қолдану орынды. Мұндай жүйелілік сабақтың мақсаты мен мазмұнының бірлігін қамтамасыз етеді.
Ұлттық ойындарды сабақтың бастапқы кезеңінде қолдану оқушылардың психологиялық тұрғыдан сабаққа бейімделуіне де оң әсер етеді. Оқушылар сабаққа әртүрлі көңіл күймен келеді. Қызықты қимыл-қозғалыс ойыны олардың назарын бір әрекетке бағыттап, сыныптағы жағымды эмоциялық ортаны қалыптастырады. Мысалы, қысқа қашықтықтағы қуып жету, белгіленген нысанды айналып өту, жұппен немесе шағын топпен орындалатын қарапайым ұлттық ойын элементтері жалпы денені қыздыру жаттығуларына қосымша ретінде берілуі мүмкін. Мұнда мұғалім дене жүктемесін бірден жоғарылатпай, оқушы ағзасының негізгі жаттығуларға біртіндеп дайындалуын қадағалауы қажет.
Сабақтың негізгі кезеңінде ұлттық спорт элементтері нақты оқу міндеттерін шешуге бағытталады. Егер сабақтың мақсаты оқушылардың жылдамдық қабілетін жетілдіру болса, ұлттық ойындар негізіндегі қысқа қашықтықтағы эстафеталарды ұйымдастыруға болады. Оқушылар белгіленген аралықты жылдам жүгіріп өтіп, белгілі бір затты алып келу, нысанды айналып қайту немесе командаласына эстафетаны беру тапсырмаларын орындайды. Мұндай жаттығуларды теңге ілу, көкпар секілді ұлттық спорт түрлерінің бейімделген элементтерімен байланыстыруға болады. Бұл жерде ұлттық спорттың түпнұсқа нұсқасын қайталау міндетті емес. Ең маңыздысы – оның негізгі қозғалыстық идеясын қауіпсіз ортаға бейімдеу.
Теңге ілу ойынының бейімделген нұсқасы оқушылардың ептілігін дамытуда тиімді. Белгілі бір аралыққа бірнеше шағын зат орналастырылып, оқушы жүгіріп келе жатып оларды кезекпен жинауы мүмкін. Жаттығудың күрделілік деңгейін оқушының жасына қарай өзгертуге болады. Бастауыш сынып оқушылары үшін жүгіру жылдамдығы төмен және заттар бір-бірінен алшақ орналасса, жоғары сыныптарда қашықтық пен жылдамдықты арттыруға мүмкіндік бар. Оқушы қозғалыс үстінде еңкейіп, затты алып, қайтадан жылдам қозғалысқа ауысқан кезде оның ептілігі, тепе-теңдігі және кеңістікті бағдарлау қабілеті жетіледі.
Осыған ұқсас көкпар элементтері қолданылған эстафетада арнайы жұмсақ допты немесе қауіпсіз спорттық құралды белгілі бір межеге жеткізу тапсырмасы орындалады. Команданың әр мүшесі затты белгіленген орынға жеткізіп, қайта оралады немесе келесі ойыншыға береді. Жаттығудың мақсаты оқушыларды көкпар ойнауға үйрету емес, көкпарға тән жылдамдық, ептілік, табандылық және командалық әрекет секілді қасиеттерді дене шынықтыру сабағында дамыту болып табылады. Сонымен бірге мұғалім ойын басталар алдында көкпардың халқымыздың дәстүрлі ат спортының бірі екенін түсіндіріп, оның мәдени маңызын қысқаша таныстыра алады.
Оқушылардың дене қасиеттерінің ішінде жылдамдық пен ептілікті дамыту мектеп жасында ерекше маңызға ие. Ұлттық қимыл-қозғалыс ойындарының көпшілігі күтпеген жағдайда әрекет етуді, қозғалыс бағытын тез өзгертуді және қарсыластың әрекетіне жылдам жауап беруді талап етеді. Осындай ойындар кезінде оқушының әрекеті алдын ала толық белгіленбейді. Ол ойын жағдайына байланысты шешім қабылдайды. Бірде алға жүгіруі, бірде кері бұрылуы, бірде жанындағы ойыншының қозғалысын бақылауы қажет болады. Бұл оқушының қозғалыс реакциясын жетілдіреді.
Ұлттық ойындардың осы ерекшелігі оларды қарапайым дене жаттығуларынан ажыратады. Мысалы, белгілі бір қашықтықты бірнеше рет жүгіру жылдамдықты дамытуға бағытталса, ойын түріндегі жүгіруде жылдамдықпен қатар зейін, кеңістікті бағдарлау және тактикалық шешім қабылдау да іске қосылады. Сондықтан мұғалім дәстүрлі жаттығулар мен ұлттық ойындарды бір-біріне қарсы қоймай, оларды өзара толықтыратын құрал ретінде пайдаланғаны дұрыс. Алдымен оқушыға белгілі бір қозғалыс техникасы үйретіліп, кейін оны ойын жағдайында қолдануға мүмкіндік берілуі мүмкін.
Ұлттық спорт түрлері оқушылардың төзімділігін дамытуда да тиімді қолданылады. Ұзақ уақыт белсенді қозғалысты қажет ететін командалық ойындар, бірнеше кезеңнен тұратын эстафеталар және қайталанатын қимыл-қозғалыс тапсырмалары оқушы ағзасының жұмыс қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен төзімділікті дамыту кезінде оқушының жас ерекшелігі мен денсаулық жағдайын ескеру аса маңызды. Мұғалім ойын қызығына берілген оқушының шамадан тыс шаршап қалуына жол бермеуі керек. Жүктеме мен демалыс арақатынасы сақталып, жаттығудың ұзақтығы біртіндеп арттырылуы қажет.
Ұлттық спортты қолдануда күш қабілетін дамытуға арналған жаттығулардың да орны ерекше. Арқан тарту, қазақ күресінің қарапайым элементтері, жұптық қарсылық жаттығулары оқушылардың негізгі бұлшықет топтарын дамытуға ықпал етеді. Бірақ күш жаттығуларын ұйымдастырғанда қауіпсіздік пен мөлшерлеу бірінші орында болуы тиіс. Әсіресе жасөспірімдер арасында өз күшін дәлелдеуге деген ұмтылыс жоғары болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім жарыстың мақсаты қарсыласты қандай жолмен болса да жеңу емес, белгіленген ережені сақтай отырып өз мүмкіндігін көрсету екенін үнемі түсіндіріп отырғаны дұрыс.
Ұлттық ойындар арқылы икемділік пен тепе-теңдікті дамытуға да мүмкіндік бар. Кейбір ойындарда еңкею, бұрылу, төмен орналасқан затты алу, белгілі бір кедергіден өту немесе дене қалпын өзгерте отырып қозғалу қажет болады. Осындай әрекеттер дененің әртүрлі буындарының қозғалыс мүмкіндігін жетілдіреді. Мұғалім мұндай тапсырмаларды жалпы дамыту жаттығуларымен ұштастырса, олардың тиімділігі артады. Мысалы, сабақтың дайындық кезеңінде буындарды қыздыру жаттығулары орындалғаннан кейін ғана еңкею мен шапшаң бұрылуды қажет ететін ойындарды өткізу жарақаттың алдын алуға көмектеседі.
Дене шынықтыру сабақтарында ұлттық спорт түрлерін қолданудың тағы бір маңызды бағыты – оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту. Дене тәрбиесі мен ақыл-ой әрекеті бір-бірінен бөлек үдерістер емес. Қозғалыс кезінде де оқушы жағдайды талдайды, шешім қабылдайды, қарсыластың әрекетін болжайды және өз іс-әрекетінің нәтижесін бағалайды. Бұл тұрғыдан тоғызқұмалақтың орны ерекше. Тоғызқұмалақ жоғары дене жүктемесін талап етпегенімен, ұлттық спорт мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде оқушылардың логикалық ойлауын, есептеу дағдысын, шыдамдылығын және стратегиялық жоспарлау қабілетін жетілдіреді.
Тоғызқұмалақты дене шынықтыру сабағында негізгі қозғалыс жаттығуларының орнына тұрақты түрде қолдану мақсат емес. Оны сабақтың белгілі бір кезеңінде, ұлттық спортқа арналған арнайы сабақтарда, жарыстарда немесе дене жүктемесі шектелген оқушылармен жүргізілетін жұмыстарда тиімді пайдалануға болады. Сонымен қатар қозғалыс эстафетасы мен тоғызқұмалақ элементін біріктіретін тапсырмалар ұйымдастыруға мүмкіндік бар. Мысалы, оқушылар белгілі бір аралықты жүгіріп өтіп, белгіленген орында қарапайым логикалық тапсырманы орындап, кейін кері қайтады. Мұндай тапсырма қозғалыс пен ойлау әрекетін бір сабақта үйлестіруге жағдай жасайды.
Ұлттық спорт түрлерінің тәрбиелік әлеуеті олардың мазмұнындағы бәсекелестік пен өзара әрекеттен анық көрінеді. Жарыс барысында оқушы өзінің ғана емес, командасының нәтижесіне жауап береді. Командалық ойындарда әр оқушының әрекеті жалпы нәтижеге ықпал етеді. Осы арқылы жауапкершілік, жолдастық қолдау, өзара көмек және тәртіп қалыптасады. Мәселен, эстафетада бір оқушы тапсырманы дұрыс орындамаса, бүкіл команданың уақытына әсер етуі мүмкін. Сондықтан балалар бір-бірін қолдауға, тапсырманы мұқият орындауға және ортақ нәтижеге ұмтылуға үйренеді.
Мұғалім ұлттық ойындарды өткізген кезде жеңіс пен жеңіліске дұрыс көзқарас қалыптастыруға ерекше назар аударуы қажет. Кейбір оқушылар жеңілген жағдайда ренжуі немесе қарсыласына наразылық білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайды педагогикалық мүмкіндік ретінде пайдаланып, спорттық мәдениетті түсіндіру маңызды. Спорттағы басты құндылық тек жеңіс емес, адал қатысу, өз мүмкіндігін жетілдіру, қарсыласты құрметтеу және ережені сақтау екенін оқушылар түсінуі керек. Мұғалім ойын соңында тек жеңген команданы атап өтумен шектелмей, жақсы ұйымшылдық, ережені дұрыс сақтау, белсенділік, әділдік сияқты қасиеттерді де бағалағаны тиімді.
Осы арқылы ұлттық спорт сабақтағы тәрбие жұмысының табиғи құралына айналады. Қазақ халқының дәстүрлі ойындарында үлкенді сыйлау, қарсыласты құрметтеу, сертке беріктік, батылдық, төзімділік және намыс секілді ұғымдар маңызды орын алған. Бұл қасиеттерді қазіргі мектеп оқушысының бойына қалыптастыруда ұлттық спорттың мазмұнын дұрыс түсіндірудің маңызы зор. Ұлттық ойынның атауын айтып, оны ойнатумен ғана ұлттық тәрбие толық жүзеге аспайды. Мұғалім ойынның мәнін, оның қандай қасиеттерді талап ететінін және халқымыздың тұрмысында қандай орын алғанын оқушының жасына сай түсіндіруі қажет.
Ұлттық спорт түрлерін қолдану оқушылардың өз халқының мәдени мұрасына қызығушылығын арттырады. Қазіргі оқушы ақпараттық технологиялар мен жаһандық мәдени кеңістікте өсіп келеді. Бұл үдеріс жаңа білім мен мүмкіндіктерге жол ашқанымен, жас ұрпақтың ұлттық мәдени мұрамен байланысын жүйелі түрде нығайтып отыру қажеттілігін де туындатады. Мектеп оқушысы ұлттық спортпен тек мерекелік іс-шараларда ғана емес, күнделікті оқу үдерісінде танысқанда оның ұлттық мәдениет туралы түсінігі тереңдей түседі. Дене шынықтыру сабағы осы байланысты қалыптастыруға қолайлы орта болып саналады.
Сабақ барысында ұлттық терминдерді дұрыс қолдану да маңызды. Асық, сақа, алшы, тәйке, бүк, шік, балуан, белдесу, көкпар, бәйге, жамбы, тоғызқұмалақ сияқты ұғымдардың мағынасын түсіндіру оқушының сөздік қорын кеңейтеді. Осылайша дене шынықтыру сабағы пәнаралық байланысты жүзеге асыратын білім беру кеңістігіне айналады. Ұлттық спорт тарих, әдебиет, қазақ тілі, музыка және өлкетану бағыттарымен сабақтастырылуы мүмкін. Мәселен, мұғалім белгілі бір ұлттық спорттың шығу тарихына қысқаша тоқталып, оның халық ауыз әдебиетіндегі көріністерін атап өте алады. Бірақ теориялық мәлімет тым ұзақ болмауы керек, себебі дене шынықтыру сабағының негізгі міндеті қозғалыс белсенділігін қамтамасыз ету болып қала береді.
Ұлттық спортты сабақта қолдану барысында барлық оқушының белсенді қатысуына жағдай жасау қажет. Сыныптағы балалардың дене дайындығы бірдей болмайды. Бір оқушы жылдам жүгірсе, екіншісі дәлдікке негізделген тапсырмаларды жақсы орындауы, үшіншісі логикалық ойындарда жоғары нәтиже көрсетуі мүмкін. Ұлттық спорт түрлерінің алуан түрлілігі әр оқушының қабілетін көрсетуге мүмкіндік береді. Сондықтан мұғалім сабақта тек физикалық тұрғыдан мықты балалар ғана жеңіске жететін тапсырмаларды қолданбай, әртүрлі қабілеттерді талап ететін ойындарды алмастырып отырғаны дұрыс.
Мысалы, бір эстафетада жылдамдық маңызды болса, келесі кезеңде асық ату арқылы дәлдік бағалануы, одан кейін командалық үйлесімділікті қажет ететін тапсырма берілуі мүмкін. Сонда әр оқушы команданың нәтижесіне өз қабілеті арқылы үлес қосады. Бұл әсіресе дене дайындығы төмен оқушылардың сабаққа деген сенімін қалыптастыру үшін маңызды. Егер оқушы үнемі соңғы болып келіп, жеңіліс таба берсе, оның дене шынықтыру пәніне қызығушылығы төмендеуі ықтимал. Ал өзіне қолайлы тапсырмада жетістікке жетуі оның белсенділігін арттырады.
Дене шынықтыру мұғалімінің кәсіби шеберлігі ұлттық ойындарды оқушылардың мүмкіндіктеріне қарай өзгерте білуінен де байқалады. Бір ойынды әртүрлі сыныпта бірдей ережемен өткізу міндетті емес. Бастауыш сыныпта ереже қарапайым, қашықтық қысқа және ойын уақыты аз болуы мүмкін. Орта буында тапсырма күрделендіріліп, жарыстық сипат күшейтіледі. Жоғары сыныптарда тактикалық ойлау, күш пен төзімділікті қажет ететін элементтер қосылады. Осылайша бір ұлттық ойын бірнеше жас тобында түрлі педагогикалық мақсатпен пайдаланылуы мүмкін.
Ұлттық спорт түрлерін қолдануда қыз балалар мен ұл балалардың барлығына тең мүмкіндік беру де назардан тыс қалмауы керек. Кейбір ұлттық спорт түрлері тарихи тұрғыдан ер адамдар арасында көбірек тарағанымен, мектептегі бейімделген жаттығуларды барлық оқушының қатысуына қолайлы етіп ұйымдастыруға болады. Мәселен, асық ату, арқан тарту, эстафеталық ойындар, дәлдік пен ептілікке арналған тапсырмалар оқушылардың барлығына ортақ өткізіледі. Жаттығудың күрделілігі жынысына қарай ғана емес, әр баланың жеке дене мүмкіндігіне сәйкес реттелгені жөн.
Ұлттық спортты сабақта ұйымдастыру кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау – мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі. Ойын басталар алдында алаңның жағдайы, спорттық құралдардың жарамдылығы және оқушылардың киімі тексерілуі тиіс. Асық ату кезінде ойыншылардың ату бағытына шығып кетпеуі, арқан тартуда қол мен денеге жарақат келтіретін әрекеттердің жасалмауы, күрес элементтерінде арнайы төсеніштің болуы, эстафетада оқушылардың бір-бірімен соқтығыспауы алдын ала ескеріледі. Әр ойынның ережесі қысқа әрі нақты түсіндіріліп, мұғалім белгі бергеннен кейін ғана әрекет басталуы қажет.
Сонымен бірге дене жүктемесін педагогикалық тұрғыдан дұрыс мөлшерлеу қажет. Ұлттық ойын қызықты болғандықтан, оқушы шаршағанын бірден байқамауы мүмкін. Мұғалім балалардың тыныс алу жиілігін, қимыл белсенділігін, сыртқы шаршау белгілерін бақылап, қажет болған жағдайда демалыс уақытын көбейтуі тиіс. Жарыс кезінде де қауіпсіздік нәтижеден жоғары тұруы қажет. «Қалай болғанда да жеңу» ұстанымы емес, «ережені сақтап, өз мүмкіндігіңді дұрыс пайдалану» қағидасы басшылыққа алынуы керек.
Ұлттық спорт түрлерін жүйелі қолданудың нәтижесінде дене шынықтыру сабағының мазмұны байып, оқушылар үшін оның тартымдылығы артады. Ең бастысы, ұлттық ойын сабақтың көңіл көтеру бөлігі ретінде ғана емес, белгілі бір дене қасиетін дамытатын, қозғалыс дағдысын қалыптастыратын және тәрбиелік міндетті жүзеге асыратын педагогикалық құрал ретінде қарастырылуы тиіс. Сонда ұлттық спорт пен заманауи дене тәрбиесінің сабақтастығы қалыптасып, оқушы әрі дене жағынан дамып, әрі ұлттық мәдени мұраның мәнін түсінетін тұлға ретінде қалыптасады.
Ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабақтарында тиімді қолдану үшін мұғалім оларды оқу бағдарламасындағы мақсаттармен байланыстыра білуі қажет. Ұлттық ойындарды сабаққа енгізу негізгі оқу мазмұнын алмастыру емес, керісінше оны толықтырып, оқушылардың меңгерген қозғалыс дағдыларын тәжірибеде қолдануына мүмкіндік беруі тиіс. Мәселен, жүгіру техникасын меңгерген оқушыларға ұлттық ойын элементтеріне негізделген эстафета ұйымдастыру арқылы жылдамдық пен ептілікті жетілдіруге болады. Лақтыру дағдыларын меңгеру барысында асық ату, нысанаға дәл тигізу сияқты тапсырмалар енгізіледі. Ал күшті дамыту кезінде арқан тарту, жұптық қарсылық жаттығулары және қазақ күресінің қауіпсіз элементтері қолданылуы мүмкін. Осылайша ұлттық спорт сабақтың жалпы мақсатына табиғи түрде кіріктіріледі.
Дене шынықтыру пәні мұғалімі ұлттық спорт түрлерін жоспарлау барысында олардың жүйелілігіне назар аударғаны жөн. Ұлттық ойындарды тек мерекелік күндерде немесе арнайы апталықтарда қолдану оқушылардың тұрақты дағдысын қалыптастыруға жеткіліксіз. Оларды оқу жылының әр кезеңінде сабақтың мақсатына сәйкес қайталап, біртіндеп күрделендіріп отыру тиімді. Мысалы, алғашқы сабақтарда асық атудың қарапайым ережелері меңгертіліп, кейін нысана аралығы ұлғайтылуы, командалық жарыстар өткізілуі мүмкін. Сол сияқты арқан тартуда алдымен қауіпсіздік пен дұрыс дене қалпы үйретіліп, кейін командалық жарысқа көшуге болады. Мұндай бірізділік оқушының ұлттық спорт түрін үстірт танып қана қоймай, оның негізгі тәсілдерін саналы меңгеруіне жағдай жасайды.
Ұлттық спорт элементтері сабақтың вариативтілігін арттыруға мүмкіндік береді. Бір тақырыпты бірнеше сабақ бойы меңгеру кезінде мұғалім жаттығуларды әртүрлі ұлттық ойындармен толықтырса, оқушының қызығушылығы сақталады. Мәселен, жылдамдықты дамытуға арналған сабақтардың бірінде теңге ілуге негізделген эстафета, келесі сабақта көкпар элементтері бар командалық жүгіру, одан кейін қуып жетуге негізделген ұлттық қимыл ойыны ұйымдастырылуы мүмкін. Физиологиялық тұрғыдан олардың барлығы жылдамдық пен ептілікті дамытуға бағытталғанымен, мазмұнының өзгеруі оқушыларға әр сабақты жаңа әрекет ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Мұғалімнің шығармашылық ізденісі осы жерде ерекше маңызға ие. Ұлттық ойындардың дәстүрлі мазмұнын сақтай отырып, оларды мектептің спорт залына, алаңына, құрал-жабдық мүмкіндігіне және сыныптағы оқушы санына бейімдеу қажет. Мектепте белгілі бір ұлттық спорт түріне қажетті құрал болмаса, оның қауіпсіз баламасын пайдалануға болады. Мысалы, көкпар элементтерін өткізу үшін арнайы жабдықтың орнына жұмсақ доп қолдану, теңге ілуде ұсақ әрі қауіпсіз заттарды пайдалану, жамбы атуға ұқсас дәлдік тапсырмасында жұмсақ доппен нысана көздеу секілді тәсілдер сабақтың ұлттық мазмұнын сақтай отырып, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Мұндай бейімдеу барысында ұлттық ойынның мағынасын жоғалтып алмау маңызды. Сондықтан мұғалім жаттығуды бастамас бұрын оның қандай ұлттық спорт түріне негізделгенін және дәстүрлі нұсқасының негізгі ерекшелігін қысқаша түсіндіруі тиіс. Оқушы, мысалы, спорт залында доппен орындалатын эстафетаның көкпардың өзі емес, тек оның қозғалыстық элементтеріне негізделген жаттығу екенін түсінгені дұрыс. Бұл ұлттық мұра туралы қате түсініктің қалыптасуына жол бермейді және оқушылардың шынайы ұлттық спорт түрлеріне қызығушылығын оятады.
Ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабағында қолдану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын да дамытуға болады. Оқушы ойын ережесін түсініп, оны нақты жағдайда қолданады, қозғалыс тәсілін таңдайды, уақыт пен арақашықтықты бағалайды, өзінің және командасының әрекетін жоспарлайды. Мысалы, асық атқанда оқушы нысанаға дейінгі қашықтықты, соққының бағыты мен күшін шамалайды. Арқан тартуда дене қалпын, күш жұмсау уақытын және командаластарымен қозғалыс бірлігін үйлестіреді. Эстафеталық ойында қай уақытта жылдамдықты арттыру керектігін және бұрылыстан қалай тиімді өту қажеттігін тәжірибе жүзінде анықтайды. Мұндай әрекеттер алған білімді нақты жағдайда пайдалану қабілетін қалыптастырады.
Ұлттық ойындардың тағы бір маңызды ерекшелігі – оқушылар арасындағы қарым-қатынасты дамыту мүмкіндігі. Қазіргі білім беру ортасында оқушылардың бірлесіп әрекет етуі, бірін-бірі тыңдауы, жауапкершілікті бөлісуі және ортақ шешім қабылдауы маңызды құзыреттердің қатарына жатады. Командалық ұлттық ойындар осы дағдыларды табиғи қозғалыс жағдайында қалыптастырады. Ойын барысында балалар бір-біріне кеңес береді, қолдау көрсетеді, өзара келіседі және ортақ нәтижеге ұмтылады. Бұл әрекеттер оқушының әлеуметтік ортаға бейімделуіне ықпал етеді.
Әсіресе арқан тарту, командалық эстафеталар мен көкпар элементтеріне негізделген жаттығуларда командалық бірліктің маңызы айқын көрінеді. Мұғалім командаларды әр сабақта өзгертіп отырса, оқушылар тек жақын достарымен ғана емес, сыныптағы әртүрлі балалармен бірлесіп әрекет етуге дағдыланады. Бұл сыныптағы психологиялық ахуалды жақсартуға көмектеседі. Сонымен қатар көшбасшылық қасиеті бар оқушылар өз тобын ұйымдастыруға мүмкіндік алса, тұйықтау балалар да команданың белгілі бір тапсырмасына жауап беру арқылы белсенділік танытады.
Дене шынықтыру сабақтарында ұлттық спортты қолданудың маңызды нәтижелерінің бірі – салауатты өмір салтына жағымды көзқарас қалыптастыру. Баланың спортпен тұрақты айналысуына әсер ететін факторлардың бірі оның дене белсенділігінен жағымды эмоция алуы болып табылады. Егер дене шынықтыру сабағы оқушы үшін тек норматив орындау немесе міндетті жаттығулар жиынтығы ретінде қабылданса, оның спортқа деген ішкі қызығушылығы жеткілікті деңгейде қалыптаспауы мүмкін. Ал ойын мен жарыс элементтері бар сабақтар қозғалыс белсенділігін тартымды етеді.
Ұлттық спорттың артықшылығы – оқушы дене белсенділігімен бірге мәдени мағынасы бар әрекетке қатысады. Ол асық ату арқылы ата-бабасының ойынымен танысады, қазақ күресі арқылы ұлттық спорт дәстүрін сезінеді, тоғызқұмалақ арқылы халқымыздың зияткерлік мәдениетін таниды. Осы тәжірибе оқушының спортты тек дене жаттығуы ретінде емес, ұлттық мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қабылдауына ықпал етеді. Ұлттық спортқа қызыққан бала сабақтан тыс уақытта да асық ойнауға, тоғызқұмалақ үйренуге немесе спорт секцияларына қатысуға ынталануы мүмкін.
Мектепте ұлттық спортты дәріптеуді тек дене шынықтыру сабағымен шектемей, сыныптан тыс іс-шаралармен байланыстыру да нәтижелі. Ұлттық спорт күндерін, мектепішілік жарыстарды, асық ату және тоғызқұмалақ сайыстарын, қазақ күресінен көрсетілімдерді, отбасылық ұлттық ойындар жарысын ұйымдастыру оқушылардың қызығушылығын арттырады. Мұндай шараларда сабақта меңгерілген дағдылар бекітіледі. Сонымен бірге ата-аналарды қатыстыратын ұлттық спорттық іс-шаралар мектеп пен отбасы арасындағы байланысты нығайтып, ұлттық құндылықтарды ортақ тәрбие құралына айналдыра алады.
Ұлттық спорт түрлерін насихаттау барысында жергілікті ерекшеліктерді де пайдалануға болады. Әр өңірде белгілі бір ұлттық ойын немесе спорт дәстүрі жақсы сақталуы мүмкін. Мұғалім жергілікті спортшылар, жаттықтырушылар немесе ұлттық спортты жақсы білетін мамандармен кездесулер ұйымдастырып, оқушыларға тәжірибелік сабақ өткізуге мүмкіндік жасай алады. Ұлттық спорт шеберінің тәжірибесін көру оқушыға үлкен әсер береді. Әсіресе белгілі спортшының өзінің жетістік жолын, спорттағы тәртіп пен еңбек туралы әңгімесін тыңдау оқушылардың ынтасын арттырады.
Дене шынықтыру мұғалімі ұлттық спорт түрлерін қолдану барысында оқушы жетістігін бағалаудың тиімді жолдарын да қарастырғаны дұрыс. Бағалау тек жеңіс немесе жеңіліс нәтижесіне негізделмеуі тиіс. Оқушының техниканы дұрыс орындауы, ережені сақтауы, сабақтағы белсенділігі, командалық әрекетке қатысуы, қауіпсіздік талаптарын орындауы және алдыңғы көрсеткішімен салыстырғандағы ілгерілеуі назарға алынуы қажет. Бұл әр баланың жеке мүмкіндігін ескеруге жағдай жасайды.
Мысалы, асық атуда тек нысанаға тигізген асық саны емес, ату техникасын сақтау мен ережені білу де ескеріледі. Командалық ойында жеңген топ мүшелеріне ғана жоғары баға қою дұрыс болмайды. Жеңілген командадағы оқушы тапсырманы өте жақсы орындауы, жолдастарына көмектесуі және ойын ережесін толық сақтауы мүмкін. Сондықтан қалыптастырушы бағалау кезінде мұғалім оқушының әрекетіне нақты кері байланыс бергені тиімді. «Нысананы жақсы көздедің», «командамен әрекетің үйлесімді болды», «қауіпсіздік ережесін дұрыс сақтадың» деген мазмұндағы нақты пікір оқушыға қай әрекетінің нәтижелі болғанын түсінуге көмектеседі.
Ұлттық спортты сабақта қолданудың нәтижесін бақылау мұғалімнің өзінің педагогикалық жұмысын жетілдіруіне де мүмкіндік береді. Қай ойынға оқушылардың қызығушылығы жоғары болды, қандай тапсырмада қауіпсіздік мәселесі туындады, қай жаттығу жоспарланған дене жүктемесін қамтамасыз етті, қандай ережені оқушылар түсінуде қиналды деген мәселелерді сабақтан кейін талдау пайдалы. Осындай рефлексия нәтижесінде мұғалім келесі сабақтың мазмұнын жетілдіріп, ұлттық ойындарды тиімдірек ұйымдастырады.
Қазіргі кезеңде ұлттық спортты насихаттауда ақпараттық технологияларды орынды пайдалануға болады. Мұғалім сабақтың алдында ұлттық спорттың қысқа бейнематериалын көрсету, белгілі спортшылардың жетістіктерін таныстыру немесе ойын ережесін көрнекі материал арқылы түсіндіру тәсілдерін қолдана алады. Алайда цифрлық материал дене шынықтыру сабағындағы қозғалыс уақытын қысқартпауы тиіс. Оның қызметі – оқушыға қысқа әрі нақты ақпарат беру және тәжірибелік әрекетке қызығушылық туғызу. Негізгі уақыт белсенді қозғалысқа жұмсалғаны дұрыс.
Ұлттық спорт түрлерін мектептегі дене тәрбиесіне енгізу мұғалімнің кәсіби даярлығына да белгілі бір талаптар қояды. Педагог ұлттық ойындардың ережесін, тарихын, қауіпсіз өткізу жолдарын және олардың қандай дене қасиеттерін дамытатынын білуі керек. Әсіресе күрес элементтері сияқты техникалық тұрғыдан күрделі жаттығуларда мұғалімнің әдістемелік дайындығы маңызды. Өзі толық меңгермеген күрделі әдісті оқушыға орындату жарақат қаупін арттыруы мүмкін. Сондықтан педагог ұлттық спорт бойынша әдістемелік әдебиеттермен танысып, кәсіби біліктілігін жетілдіріп отырғаны жөн.
Сонымен қатар мұғалім әрбір ұлттық спорт түрін қазіргі педагогикалық талаптарға сәйкес бейімдей алуы тиіс. Дәстүрлі ойындардың кейбірінде қатысушылардың жасына немесе мектептегі қауіпсіздік нормаларына сәйкес келмейтін әрекеттер болуы мүмкін. Мұндай жағдайда тарихи нұсқаны дәл қайталау емес, оның тәрбиелік және қозғалыстық мәнін сақтай отырып қауіпсіз нұсқасын жасау маңызды. Бұл ұлттық мұраны өзгерту дегенді білдірмейді. Керісінше, оның білім беру жағдайында өміршең қолданылуына мүмкіндік береді.
Ұлттық спорт сабақ барысында оқушының жеке қасиеттерін қалыптастыруға да ықпал етеді. Жарыста бала өз эмоциясын басқаруды, сәтсіздіктен кейін әрекетін жалғастыруды, жеңіске жету үшін еңбек етуді үйренеді. Асық атуда бірнеше рет сәтсіз болған оқушы келесі әрекетінде дәлдігін жақсартуға тырысады. Эстафетада қателескен бала командаластарының қолдауымен қайтадан белсенді әрекетке қосылады. Қазақ күресінің элементтерінде қарсыласының мықтылығын мойындап, өзінің әлсіз тұстарын түсінеді. Мұндай тәжірибе табандылық пен өзін-өзі бақылаудың қалыптасуына әсер етеді.
Ұлттық спорттағы адалдық қағидасының тәрбиелік мәні де жоғары. Ойын ережесін бұзбай жарысу, төрешінің шешімін қабылдау, қарсыласқа құрметпен қарау, жеңісті асыра мақтанға айналдырмау және жеңілістен кейін қарсыласын кінәламау – спорт мәдениетінің негізгі белгілері. Мұғалім осы нормаларды ұлттық тәрбие ұғымдарымен байланыстыра отырып түсіндіре алады. Адалдық, намыс, сыйластық, жауапкершілік сияқты қасиеттер спорт алаңында нақты әрекет арқылы көрініс табады. Сондықтан дене шынықтыру сабағы оқушының мінез-құлқын тәрбиелейтін маңызды орта болып табылады.
Ұлттық спорттың тәрбиелік мүмкіндігін патриоттық тәрбиемен де байланыстыруға болады. Өз елінің спорттық дәстүрін білу және оны құрметтеу оқушының ұлттық мәдениетке деген мақтаныш сезімін қалыптастырады. Бірақ мұнда ұлттық спортты тек өткен заманның мұрасы ретінде көрсету жеткіліксіз. Оқушы ұлттық спорттың бүгінгі күні де дамып келе жатқанын, жарыстар ұйымдастырылатынын, спортшылардың кәсіби деңгейде шеберлігін арттыратынын түсінуі керек. Сонда ұлттық спорт оқушы санасында тек тарихи ұғым емес, қазіргі қоғамның белсенді спорттық мәдениетінің бір бөлігі ретінде орнығады.
Дене шынықтыру сабақтарында ұлттық спорт түрлерін пайдалану басқа халықтардың спорттық мәдениетіне құрметпен қарауға да қайшы келмейді. Керісінше, өзінің мәдени мұрасын жақсы таныған оқушы өзге халықтардың дәстүрлерін де түсінуге және құрметтеуге бейім болады. Мектептегі дене тәрбиесінде футбол, баскетбол, волейбол, жеңіл атлетика, гимнастика секілді әлемдік спорт түрлерімен қатар ұлттық спорттың болуы оқу мазмұнының бай әрі жан-жақты болуына мүмкіндік береді. Осы үйлесім оқушыға заманауи спорттық дағдыларды меңгерумен қатар өзінің ұлттық тамырын тануға жағдай жасайды.
Ұлттық спорт түрлерінің болашақ ұрпаққа берілуі олардың күнделікті өмірде қолданылуына байланысты. Егер ұлттық ойындар тек кітаптарда сипатталып немесе мерекелік көріністерде көрсетіліп қана қойса, балалар оларды өзінің өмірлік тәжірибесінің бір бөлігі ретінде қабылдамауы мүмкін. Ал оқушы мектеп қабырғасында асықты өз қолымен атып, арқан тартып, тоғызқұмалақ ойнап, ұлттық спорт элементтері бар эстафетаға қатысқанда ұлттық мәдени мұрамен тікелей байланыс орнатады. Бұл тәжірибе ұлттық құндылықтың ұрпақтан ұрпаққа табиғи жолмен берілуіне мүмкіндік береді.
Осы бағыттағы жұмыстың нәтижелі болуы мектеп әкімшілігі, дене шынықтыру мұғалімі, сынып жетекшілері және ата-аналардың бірлескен қолдауына байланысты. Ұлттық спортқа қажетті қарапайым құралдарды дайындау, мектепішілік жарыстар ұйымдастыру, спорттық үйірмелер жұмысын дамыту және оқушылардың жетістіктерін насихаттау жүйелі түрде жүргізілгенде оның тәрбиелік ықпалы күшейеді. Мектепте ұлттық спортқа қолайлы орта қалыптасуы оқушылардың қызығушылығын тұрақтандырып, олардың бос уақытын пайдалы ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабақтарында қолдану – ұлттық құндылық пен заманауи білім беру міндеттерін байланыстыратын тиімді педагогикалық бағыт. Оның нәтижесі ұлттық ойындардың санымен емес, оларды қаншалықты мақсатты, қауіпсіз және әдістемелік тұрғыдан сауатты қолданумен анықталады. Мұғалім әрбір ұлттық ойынды сабақтың оқу мақсатына сәйкестендіріп, оқушылардың жас ерекшелігін, дене дайындығын және жеке мүмкіндігін ескерген жағдайда ұлттық спорт оқыту мен тәрбиенің пәрменді құралына айналады.
Қорытынды. Ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабақтарында қолдану оқушылардың денсаулығын нығайту, қозғалыс белсенділігін арттыру және дене қасиеттерін жан-жақты дамыту міндеттерін ұлттық тәрбие мазмұнымен сабақтастыруға мүмкіндік береді. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан асық ату, қазақ күресі, арқан тарту, тоғызқұмалақ, көкпар, теңге ілу және басқа да ұлттық спорт түрлері мен ойындарының әрқайсысында оқушының белгілі бір қабілетін жетілдіруге мүмкіндік беретін мол тәжірибе жинақталған.
Ұлттық ойындарды сабақта мақсатты қолдану арқылы оқушылардың күшін, жылдамдығын, ептілігін, төзімділігін, дәлдігін, тепе-теңдігін және қозғалыс үйлесімділігін дамытуға болады. Сонымен бірге ойын ережесін сақтау, қарсыласқа құрмет көрсету, команда үшін жауапкершілік алу, жеңіс пен жеңілісті дұрыс қабылдау арқылы тәртіптілік, адалдық, табандылық, батылдық, өзара көмек пен ұжымшылдық қасиеттері қалыптасады. Осы тұрғыдан ұлттық спорт дене тәрбиесінің ғана емес, тұлғалық тәрбиенің де маңызды құралы болып табылады.
Ұлттық спорттың тағы бір құндылығы – оқушыны халықтың тарихи-мәдени мұрасымен іс жүзінде таныстыруында. Ұлттық ойынға тікелей қатысқан бала оның мәнін теориялық ақпараттан гөрі тереңірек қабылдайды. Бұл оқушылардың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттырып, тарихи сабақтастықты сезінуіне жағдай жасайды. Өз халқының спорттық дәстүрін таныған жас ұрпақ ұлттық құндылықтарды құрметтеуге және оларды кейінгі ұрпаққа жеткізуге бейім болады.
Сонымен бірге ұлттық спорт түрлерін сабаққа енгізуде педагогикалық талаптар мен қауіпсіздік қағидалары қатаң сақталуы қажет. Ойындар оқушының жасына, дене дайындығына, денсаулық жағдайына, сабақ мақсатына және мектептің материалдық мүмкіндігіне сәйкес бейімделуі тиіс. Ұлттық спорттың күрделі немесе мектеп жағдайында тікелей өткізуге келмейтін түрлерін қауіпсіз эстафеталар мен жаттығулар арқылы таныстыру тиімді. Бұл жерде мұғалімнің кәсіби шеберлігі, шығармашылық ізденісі және әдістемелік дайындығы шешуші рөл атқарады.
Қорыта айтқанда, ұлттық спорт түрлерін дене шынықтыру сабақтарында жүйелі әрі мазмұнды пайдалану – дені сау, белсенді, ұлттық мәдениетін құрметтейтін, рухани және физикалық тұрғыдан дамыған жас ұрпақ тәрбиелеудің тиімді жолдарының бірі. Ұлттық спортты қазіргі дене тәрбиесінің мазмұнымен үйлестіру арқылы мектеп оқушысына қозғалыс мәдениетін ғана емес, ата-бабадан жеткен құндылықтарды да меңгертуге болады. Сондықтан дене шынықтыру пәні мұғалімдерінің ұлттық спорт түрлерін сабақтың оқу және тәрбие мақсаттарына сәйкес кеңінен пайдалануы білім беру үдерісінің мазмұнын байытып, ұлттық тәрбие мен салауатты өмір салтының өзара сабақтастығын қамтамасыз етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасында білім беруді дамытуға қатысты нормативтік-құқықтық құжаттар.
- Дене шынықтыру пәні бойынша жалпы орта білім беруге арналған үлгілік оқу бағдарламалары. – Астана.
- Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: Қайнар, 1994.
- Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: Санат, 2001.
- Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы: Білім.
- Қазақтың ұлттық спорт түрлері мен ойындарына арналған әдістемелік еңбектер. – Алматы.
- Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі: оқу-әдістемелік құрал. – Алматы.
- Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие үдерісінде қолдануға арналған педагогикалық-әдістемелік материалдар.