ҮЙ ҚҰСТАРЫ

Аннотация: Мақалада мектепке дейінгі жастағы балаларға үй құстары туралы түсінік берудің тәрбиелік және танымдық маңызы қарастырылады. Үй құстарының түрлері, олардың тіршілік ерекшеліктері, адам өміріндегі пайдасы, қоректенуі, мекен ету ортасы мен бала тәрбиесіндегі орны туралы жан-жақты баяндалады. Сонымен қатар балабақша жағдайында балалардың қоршаған орта туралы білімін қалыптастыру, табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыру, құстарға қамқорлықпен қарауға тәрбиелеу жолдары сөз болады. Үй құстарын таныстыру барысында бақылау, әңгімелесу, ойын, көркем әдебиет, шығармашылық жұмыстар мен тәжірибелік әрекеттерді тиімді ұйымдастырудың маңызы көрсетіледі. Мақаланың негізгі мақсаты – мектеп жасына дейінгі балалардың үй құстары туралы білімдерін кеңейту арқылы олардың танымдық белсенділігін, тілдік қорын, логикалық ойлау қабілетін және табиғатқа деген жауапкершілік сезімін дамыту.

Мектепке дейінгі кезең – баланың қоршаған дүниені белсенді танып, табиғаттағы заттар мен құбылыстар туралы алғашқы жүйелі түсініктері қалыптасатын маңызды шақ. Осы кезеңде берілген білім мен тәрбие баланың кейінгі өмірлік көзқарасына, мінез-құлқына және табиғатқа деген қарым-қатынасына үлкен әсер етеді. Сондықтан балабақшадағы оқу-тәрбие үдерісінде табиғат әлемімен таныстыруға ерекше көңіл бөлінеді. Табиғаттың ажырамас бөлігі болып саналатын құстар туралы білім беру де балалардың дүниетанымын кеңейтудің тиімді жолдарының бірі. Әсіресе күнделікті тұрмыста жиі кездесетін үй құстарын таныстыру баланың қоршаған ортаны нақты мысалдар арқылы түсінуіне мүмкіндік береді.

Үй құстары – адамдардың ежелден қолға үйретіп, түрлі мақсатта өсіріп келе жатқан құстары. Олардың қатарына тауық, әтеш, күркетауық, үйрек, қаз және басқа да құстар жатады. Бұл құстар адамның күнделікті өмірімен тығыз байланысты. Олар жұмыртқа, ет, мамық пен қауырсын сияқты пайдалы өнімдер береді. Үй құстарын күтіп-баптау арқылы адам еңбек етеді, табиғатпен байланысын сақтайды. Сондықтан балаларға үй құстары туралы түсінік беру олардың тек жануарлар әлемі жөніндегі білімін толықтырып қана қоймай, еңбектің маңызын түсінуге де көмектеседі.

Балалар үшін үй құстары тақырыбы өте қызықты. Себебі олардың көпшілігі тауықты, әтешті, үйректі немесе қазды ауылда, табиғат аясында, кітаптан, теледидардан немесе суреттерден көріп өскен. Бала өзіне таныс нысан туралы жаңа мәлімет естіген кезде оны тез қабылдайды және есте сақтайды. Тәрбиеші осы ерекшелікті пайдалана отырып, үй құстарының сыртқы түрін, дене құрылысын, қозғалысын, дыбысын, тіршілік ету ортасын түсіндіре алады. Мысалы, тауықтың денесі қауырсынмен қапталғанын, оның екі аяғы, екі қанаты және тұмсығы бар екенін көрсетуге болады. Әтештің тауыққа қарағанда айдары үлкен, құйрығы ұзын әрі әдемі, дауысы қатты болатынын балалар қызығушылықпен қабылдайды.

Үй құстарының әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Тауық – кең таралған үй құстарының бірі. Ол жерде жүріп, дән, шөп, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тауық жұмыртқа басып, балапан шығарады. Балапан жұмыртқадан шыққаннан кейін анасының соңынан еріп жүреді. Тәрбиеші осы үдерісті түсіндіру арқылы балаларға құстардың өсуі мен көбеюі туралы қарапайым түсінік бере алады. «Тауық – балапанның анасы», «Әтеш – үй құстарының бірі», «Балапан жұмыртқадан шығады» сияқты қарапайым сөйлемдер баланың сөздік қорын толықтырып, байланыстырып сөйлеу дағдысын қалыптастырады.

Әтештің ерекшеліктерін таныстыру да балалардың қызығушылығын оятады. Әтеш таңертең шақырып, айналасына өзіндік белгі береді. Балалар оның «ку-ка-ре-ку» деп шақырған дыбысын еліктеп айту арқылы дыбыстық мәдениетін дамытады. Құстардың дауысын ажыратуға арналған ойындар балалардың есту қабілетін жетілдіруге ықпал етеді. Тәрбиеші тауықтың «қыт-қыт», балапанның «шиқ-шиқ», үйректің «барқ-барқ», қаздың өзіндік үнін ажыратуға арналған тапсырмалар ұйымдастыруына болады. Осындай әрекеттер оқу үдерісін қызықты етіп, баланың сабаққа белсенді қатысуына жағдай жасайды.

Үйрек пен қаздың басқа үй құстарынан айырмашылығын көрсету де маңызды. Олар суда жақсы жүзеді. Аяқтарының саусақтарының арасы жарғақ болғандықтан, суда еркін қозғалады. Тұмсықтарының пішіні де олардың қоректену ерекшелігіне бейімделген. Балаларға үйрек пен қаздың суда жүзетін құстар екенін суреттер, бейнематериалдар немесе ойыншықтар арқылы көрсету тиімді. Егер балабақшаның жағдайы мүмкіндік берсе, табиғатқа серуен барысында құстарды тікелей бақылау баланың білімін одан әрі тереңдетеді. Бақылау кезінде тәрбиеші балаларға «Құс қалай қозғалады?», «Оның денесі немен қапталған?», «Қанша аяғы бар?», «Не жейді?», «Қай жерде жүреді?» деген сұрақтар қою арқылы олардың байқағыштығын дамытады.

Күркетауық та өзіндік сыртқы ерекшелігімен балалардың назарын аударатын үй құстарының бірі. Оның денесі ірі, қауырсыны қалың, құйрығын жайған кездегі көрінісі ерекше болады. Осындай айырмашылықтарды салыстыру арқылы балалардың логикалық ойлау қабілетін дамытуға болады. Мәселен, тәрбиеші «Тауық пен күркетауықтың қандай ұқсастығы бар?», «Үйрек пен тауықтың айырмашылығы неде?», «Қай құс суда жақсы жүзеді?» деген сұрақтарды қолдана алады. Балалар сұрақтарға жауап беру барысында нысандарды салыстыруды, белгілерін ажыратуды және өз ойын сөзбен жеткізуді үйренеді.

Үй құстарын таныстыру барысында олардың дене мүшелерін дұрыс атау да маңызды. Құс денесінің бас, мойын, дене, қанат, аяқ, құйрық, тұмсық сияқты бөліктерден тұратынын түсіндіру арқылы баланың қоршаған орта туралы нақты ұғымы қалыптасады. Сонымен бірге «қауырсын», «айдар», «қанат», «тұмсық», «балапан», «ұя», «жұмыртқа», «жем», «дән» сияқты жаңа сөздермен таныстыру баланың сөздік қорын молайтады. Тәрбиеші жаңа сөздерді жай ғана айтып қоймай, оларды сөйлем ішінде қолдануға үйреткені жөн. Мысалы, «Тауықтың денесі қауырсынмен қапталған», «Үйрек суда жүзеді», «Қаздың мойны ұзын», «Әтештің айдары қызыл» деген сөйлемдер арқылы бала заттың белгісі мен әрекетін байланыстыра түсінеді.

Мектепке дейінгі ұйымда үй құстары туралы білім беру тек танымдық мақсатпен шектелмеуі керек. Оның тәрбиелік мүмкіндігі де өте кең. Құстарға қамқорлық жасау, оларға жем мен су беру, мекенін таза ұстау туралы түсіндіру арқылы балалардың бойында мейірімділік, жауапкершілік, еңбекқорлық сияқты қасиеттер қалыптасады. Бала кішкентай кезінен тіршілік иелеріне зиян келтірмеуді, оларды қорғауды үйренуі қажет. Тәрбиеші «Құстарға тас лақтыруға болмайды», «Оларды қорқытуға болмайды», «Құстарға қамқорлық жасау керек» деген қарапайым ережелерді күнделікті тәрбие барысында жүйелі түрде қайталап отырса, бала табиғатты қорғаудың алғашқы қағидаларын меңгереді.

Балалардың табиғатқа деген жағымды көзқарасы үлкендердің үлгісі арқылы қалыптасатынын да ескеру қажет. Егер тәрбиеші құстарға сүйіспеншілікпен қарап, олардың тіршілігі туралы қызықты әңгімелеп, қамқорлық жасаудың маңызын іс-әрекетімен көрсетсе, бала да сондай қарым-қатынасты үлгі етеді. Сондықтан педагог үй құстары тақырыбын өткізген кезде тек ақпарат беруші емес, балаларды табиғатты сүюге жетелейтін бағыттаушы болуы тиіс. Тәрбиеші мен баланың бірлескен бақылауы, сұрақ-жауаптары, ойындары, сурет салуы және әңгіме құрастыруы тақырыпты терең меңгеруге мүмкіндік береді.

Үй құстары тақырыбын басқа білім беру бағыттарымен байланыстыра ұйымдастыру да нәтижелі. Мысалы, математика негіздерінде балапандарды санау, үлкен және кішкентай құстарды салыстыру, бірдей түсті құстарды топтастыруға болады. Сөйлеуді дамыту барысында үй құстары туралы әңгіме құрастыру, жұмбақ шешу, тақпақ жаттау, сұрақтарға толық жауап беру жұмыстары жүргізіледі. Сурет салу кезінде балапан, тауық немесе үйректің бейнесін салу, мүсіндеуде жұмыртқа мен балапан жасау, жапсыру барысында түрлі түсті қағаздан құс бейнесін құрастыру балалардың шығармашылық қабілеттерін жетілдіреді. Музыка сабағында құстардың қимылын бейнелейтін әуендер мен әндерді пайдалану баланың эмоционалдық қабылдауын арттырады.

Осындай кіріктірілген жұмыстардың барлығы үй құстары тақырыбын бала үшін қызықты, түсінікті әрі есте қаларлық етеді. Бала құс туралы тек ауызша мәлімет алып қана қоймай, оны көреді, салыстырады, санайды, бейнелейді, қимылын қайталайды, дауысын салады және өз ойын жеткізеді. Нәтижесінде бір тақырыптың айналасында бірнеше қабілет қатар дамиды. Бұл мектепке дейінгі білім берудің негізгі қағидаларының бірі – баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Үй құстары тақырыбын меңгертуде ойын әдісінің орны ерекше. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін ойын – негізгі әрекет түрі болғандықтан, кез келген жаңа білімді ойынмен ұштастыру оның түсінікті әрі қызықты болуына ықпал етеді. Дидактикалық ойындар арқылы балалар үй құстарының атауларын, олардың төлдерін, ерекшеліктерін, мекен ету ортасын, қоректену тәсілдерін есте сақтайды. Мысалы, «Бұл қай құс?», «Дауысынан таны», «Анасын тап», «Артығын тап», «Не жейді?», «Қайда мекендейді?» сияқты ойындар баланың ойлауын, зейінін, есте сақтау қабілетін дамытады. Тәрбиеші балаларға бірнеше құстың суретін ұсынып, солардың арасынан үй құстарын табуды сұрауы мүмкін. Мұндай тапсырма барысында бала жабайы құс пен үй құсының айырмашылығын ажыратуды үйренеді.

«Анасын тап» ойыны арқылы тауық пен балапанның, үйрек пен үйрек балапанының, қаз бен қаз балапанының арасындағы байланысты түсіндіруге болады. Балаларға үлкен және кіші құстардың суреттері араластырып беріледі. Олар әр балапанды өз анасына сәйкестендіреді. Бұл тапсырма баланың салыстыру, сәйкестендіру, есте сақтау қабілетін арттырады. Сонымен қатар «үлкен – кіші», «ана – балапан» ұғымдарын меңгеруіне мүмкіндік береді. Мұндай ойындар барысында тәрбиеші балаларды толық сөйлеммен жауап беруге ынталандырғаны дұрыс. Мысалы, «Бұл – тауық. Оның балапаны бар», «Бұл – үйрек. Үйрек суда жүзеді» деген сөйлемдерді қолдану сөйлеу дағдысының қалыптасуына әсер етеді.

Үй құстарының дауыстарын ажыратуға арналған ойындар да балаларға ерекше әсер береді. Балалар табиғи дыбыстарды тыңдауға, салыстыруға және ажыратуға үйренеді. Тәрбиеші белгілі бір құстың дауысын салып немесе аудиожазбаны тыңдатып, оның қай құс екенін тапқызады. Мұндай тапсырмалар есту зейінін, есте сақтау қабілетін және фонематикалық қабылдауды жетілдіреді. Сонымен бірге құс дыбыстарына еліктеу арқылы балалардың сөйлеу мүшелерінің қимылы белсенді болып, дыбыстарды анық айтуға жаттығады.

Қимылды ойындар да осы тақырыптың мазмұнын тереңдетуге көмектеседі. Мысалы, «Балапандар мен тауық», «Қаздар», «Үйректер суда», «Құстар жем шоқиды» сияқты ойындар кезінде балалар үй құстарының қозғалысын қимыл арқылы бейнелейді. Балапандар сияқты ұсақ қадаммен жүру, қанат қағып қозғалу, жем шоқығандай еңкею, үйрекше теңселіп жүру балаға үлкен қызығушылық сыйлайды. Бұл ойындар бір жағынан тақырыпты бекітсе, екінші жағынан балалардың ірі моторикасын, тепе-теңдігін, қозғалыс үйлесімділігін дамытады.

Тәрбиеші үй құстары туралы білімді көркем әдебиетпен байланыстыру арқылы балалардың эмоционалдық қабылдауын күшейте алады. Қазақ ауыз әдебиетінде жануарлар мен құстарға қатысты көптеген жұмбақтар, мақал-мәтелдер, ертегілер мен тақпақтар кездеседі. Оларды жас ерекшелігіне сәйкес іріктеп қолдану баланың тілін дамытуға, халық ауыз әдебиетіне деген қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Мысалы, жұмбақ арқылы құстың сыртқы ерекшелігін сипаттап, балаларға жауабын тапқызу олардың логикалық ойлауына ықпал етеді. Бала жұмбақтың мазмұнын тыңдап, белгілі белгілерді ойша салыстырып, дұрыс шешімге келеді.

Ертегі оқу кезінде де үй құстарының бейнесін пайдалануға болады. Ертегі кейіпкерлері арқылы еңбекқорлық, қамқорлық, мейірімділік, достық, көмек көрсету сияқты адамгершілік қасиеттер насихатталады. Тәрбиеші ертегіні оқығаннан кейін балалармен кейіпкерлердің іс-әрекетін талқылап, «Қай кейіпкер саған ұнады?», «Неліктен?», «Құсқа қалай көмектесуге болады?» деген сұрақтар қоя алады. Бұл балалардың өз ойын еркін жеткізуіне, жақсы мен жаманды ажырата білуіне жағдай жасайды.

Балабақшада балалардың шығармашылық қабілетін дамытуда бейнелеу әрекетінің маңызы зор. Үй құстары тақырыбын сурет салу, жапсыру, мүсіндеу жұмыстарымен байланыстыру арқылы баланың алған білімі бекітіледі. Мысалы, балалар сары түсті бояумен балапан бейнесін салып, оның тұмсығын, көзін, аяғын бейнелей алады. Тауықтың қауырсынын әртүрлі әдіспен салу, үйректің бейнесін қағаздан жапсыру немесе ермексаздан жұмыртқа мен балапан жасау да тиімді. Мұндай жұмыстар кезінде балалар құстың дене құрылысын тағы бір рет еске түсіреді және оның бөліктерін дұрыс орналастыруға үйренеді.

Ұсақ моториканың дамуы баланың сөйлеуімен тікелей байланысты болғандықтан, үй құстары тақырыбында саусақ ойындарын ұйымдастыру пайдалы. Саусақтарды балапандардың қимылына ұқсатып қозғалту, алақанды қанат ретінде пайдалану, саусақпен жем шоқыған қозғалысты көрсету сияқты қарапайым жаттығулар балалардың қызығушылығын арттырады. Мұндай жаттығуларды тақпақтармен үйлестіріп өткізу олардың есте сақтау қабілетін де дамытады. Балалар сөз бен қимылды қатар орындау барысында ырғақты сезініп, қозғалысын басқара білуге дағдыланады.

Үй құстары тақырыбы балалардың қарапайым математикалық түсініктерін дамыту үшін де қолайлы. Тәрбиеші бірнеше балапанның суретін көрсетіп, оларды санауды, саны бойынша салыстыруды, белгілі бір ретпен орналастыруды ұсына алады. Мысалы, «Үш балапанның жанына тағы бір балапан келді. Барлығы нешеу болды?», «Қай жерде балапан көп, қай жерде аз?», «Екі үйрек пен үш тауықтың қайсысы көп?» деген қарапайым тапсырмалар баланың сан туралы түсінігін жетілдіреді. Сонымен қатар құстарды үлкендігі, түсі, түрі бойынша топтастыру жіктеу қабілетін дамытады.

Табиғатты танып-білу барысында тәжірибелік жұмыстар ұйымдастыру да маңызды. Әрине, мектеп жасына дейінгі балаларға арналған тәжірибелер өте қарапайым және қауіпсіз болуы тиіс. Мысалы, тәрбиеші құстың қауырсынын көрсетіп, оның жеңіл екенін байқата алады. Қауырсынды ақырын үрлеп, оның ауада жеңіл қозғалатынын бақылауға болады. Балалар қауырсынның жұмсақ, жеңіл, әртүрлі көлемде болатынын қолмен ұстап сезінеді. Осындай қарапайым тәжірибелер арқылы олар заттардың қасиеттерін зерттеуге, сұрақ қоюға, өз болжамын айтуға үйренеді.

Үй құстарының қоректенуі туралы түсіндіру барысында әр құстың қажеттілігіне назар аудару керек. Балалар құстардың дән, шөп, түрлі өсімдік бөліктерін және ұсақ жәндіктерді қорек ететінін біледі. Бірақ үй құстарына кез келген тағамды бере беруге болмайтынын да түсіндіру маңызды. Құстарға таза су қажет екендігін, жем салатын ыдыстың таза болуы тиіс екенін айту балалардың тазалық пен күтім туралы түсінігін кеңейтеді. Бұл жерде тәрбиеші үй жануарлары мен құстарына жауапкершілікпен қараудың маңызын атап көрсетеді.

Құстардың мекен ету ортасын таныстыру да баланың дүниетанымын кеңейтеді. Үй құстары арнайы қорада немесе қоршалған аумақта ұсталады. Олардың мекені таза, құрғақ әрі қауіпсіз болуы тиіс. Балаларға «Құс қай жерде демалады?», «Оған не үшін су керек?», «Қыста құстарға қандай күтім қажет?» деген сұрақтарды қою арқылы жыл мезгілдері мен тіршілік жағдайының байланысын түсіндіруге болады. Мысалы, суық кезде құстарды жылы әрі жел өтпейтін жерде ұстау қажет екенін түсіндіру қамқорлық ұғымын нақтылай түседі.

Мектепке дейінгі ұйымдағы экологиялық тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі – тірі табиғатқа жанашырлықпен қарауды қалыптастыру. Үй құстары осы міндетті орындауға қолайлы тақырыптардың бірі болып табылады. Бала тіршілік иесіне қамқорлық жасау қажеттігін түсінген кезде оның бойында жауапкершілік сезімі біртіндеп қалыптасады. Құстың да қоректенетінін, су ішетінін, тынығатынын, қорқыныш сезінетінін қарапайым тілмен түсіндіру арқылы балалар тірі ағзаға зиян келтірмеу керектігін ұғынады. Бұл түсініктер болашақта табиғатқа саналы көзқарастың негізіне айналады.

Балалардың ата-аналарымен бірлескен жұмыс та үй құстары тақырыбын нәтижелі меңгеруге көмектеседі. Тәрбиеші ата-аналарға балаларымен бірге үй құстары туралы суреттер қарау, шағын әңгіме құрастыру, жұмбақтар жаттау немесе ауылдағы үй құстарын бақылау сияқты қарапайым тапсырмалар ұсына алады. Бала ата-анасымен бірлесіп бақылау жүргізген кезде балабақшада алған білімін күнделікті өмірмен байланыстырады. Ата-ана баласының сұрақтарына жауап бере отырып, оның табиғатқа деген қызығушылығын қолдайды.

Отбасында үй құстары өсірілетін болса, бала үлкендердің еңбегін тікелей бақылауға мүмкіндік алады. Жем беру, су құю, жұмыртқа жинау, қораны тазалау сияқты жұмыстардың барлығы белгілі бір еңбекті қажет ететінін бала көреді. Алайда баланың жас ерекшелігіне сәйкес қауіпсіздік талаптары міндетті түрде сақталуы қажет. Тәрбиеші ата-аналарға баланы құстармен қараусыз қалдырмау, жануарларға зиян келтірмеу ережелерін түсіндірудің маңызын жеткізе алады.

Үй құстары тақырыбы еңбек тәрбиесімен де тығыз байланысты. Балалар құс өсірудің адам еңбегін талап ететінін түсінеді. Құстарды уақытында тамақтандыру, олардың мекенін тазалау, денсаулығын бақылау – күнделікті атқарылатын жауапты жұмыстар. Осы мысалдар арқылы тәрбиеші балаларға кез келген пайдалы нәтижеге еңбек арқылы қол жеткізілетінін түсіндіреді. Бұл ұғым мектеп жасына дейінгі баланың еңбек адамына құрметпен қарауына, өзіне берілген шағын тапсырмаларды жауапкершілікпен орындауына ықпал етеді.

Балалар үй құстарының адамға пайдасы туралы да білуі керек. Тауық, үйрек, қаз және күркетауық адамдарға азық-түлік өнімдерін береді. Тауық жұмыртқасының күнделікті тағамда жиі қолданылатынын балалар жақсы біледі. Құс еті де тағам ретінде пайдаланылады. Қаз бен үйректің мамығы тұрмыстық бұйымдар жасауға қолданылуы мүмкін. Мұндай ақпараттарды тәрбиеші баланың жасына сәйкес қарапайым әрі түсінікті түрде жеткізуі қажет. Негізгі мақсат – балаға құстың пайдасын тізіп беру ғана емес, адам мен табиғаттың өзара байланысын түсіндіру.

Үй құстарын таныстыру барысында балалардың қауіпсіздік дағдыларын да қалыптастыруға болады. Кейбір балалар құсқа тым жақын баруға, оны ұстап көруге немесе артынан жүгіруге тырысуы мүмкін. Тәрбиеші кез келген жануарға тыныштықпен және абайлап жақындау керектігін түсіндіруі тиіс. Үлкен қаз немесе әтеш өзін қорғау үшін балаға қарай ұмтылуы мүмкін екендігін қорқытпай, қарапайым тілмен түсіндіруге болады. Бейтаныс құстарды үлкен адамның рұқсатынсыз ұстамау, қолды кейін міндетті түрде жуу сияқты гигиеналық талаптарды да бала ерте жастан меңгергені дұрыс.

Тәрбиешінің бұл тақырыптағы педагогикалық шеберлігі балалардың қызығушылығын тұрақты ұстай білуінен көрінеді. Бір ғана түсіндіру әдісін пайдаланудың орнына көрнекілік, сұрақ-жауап, ойын, бақылау, тәжірибе, шығармашылық жұмыс, көркем сөз бен қимыл әрекетін алмастырып қолдану қажет. Баланың ұзақ уақыт бір әрекетке назар аударуы қиын болғандықтан, тапсырмалар қысқа, түсінікті және бір-бірімен логикалық байланыста болғаны дұрыс. Тәрбиеші әр баланың жеке мүмкіндігін ескеріп, ұялшақ немесе баяу жауап беретін балаларды да қолдап отыруы керек.

Үй құстары туралы оқу әрекетін ұйымдастыру кезінде балалардың бұрыннан бар білімін анықтау да маңызды. Сабақ басында «Қандай үй құстарын білесіңдер?», «Кім ауылда тауық көрді?», «Үйрек қай жерде жүзеді?» деген сұрақтар қою арқылы тәрбиеші балалардың бастапқы түсінігін бағалай алады. Содан кейін жаңа ақпарат сол білімнің негізінде беріледі. Сабақ соңында қайталау сұрақтары мен ойындар арқылы балалардың нені меңгергенін байқауға болады. Осылайша білім беру үдерісі жүйелі және бірізді сипат алады.

Әр баланың табиғат туралы түсінігі оның өмірлік тәжірибесіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Ауылдық жерде тұратын бала үй құстарын күнделікті көрсе, қалада өсіп келе жатқан бала оларды көбіне суреттен немесе бейнематериалдан ғана тануы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші балалардың тәжірибесіндегі осы айырмашылықтарды ескергені жөн. Көрмеген бала үшін анық суреттерді, ойыншықтарды, бейнематериалдарды пайдалану маңызды болса, құстарды бұрыннан білетін балаға олардың тіршілігі жөнінде қосымша сұрақтар қою арқылы білімін тереңдетуге болады.

Үй құстарын таныстырудағы жүйелі жұмыс баланың қоршаған ортаға деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның зияткерлік, тілдік, эмоционалдық және әлеуметтік дамуына кешенді әсер етеді. Бала құстарды бақылау барысында сұрақ қоюды, жауап іздеуді, салыстыруды, қорытынды жасауды үйренеді. Өзінің көргенін достарына айтып беру кезінде сөйлеу қабілеті дамиды. Бірлескен ойындарда басқа балалармен қарым-қатынас жасау, кезек күту, ортақ ережеге бағыну дағдылары қалыптасады. Құстарға қамқорлық туралы әңгімелер арқылы баланың бойында мейірімділік пен жауапкершілік орнығады.

Сондықтан «Үй құстары» тақырыбын мектепке дейінгі білім беру мазмұнында қарапайым танымдық тақырып ретінде ғана емес, баланың жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін тәрбиелік құрал ретінде қарастыру маңызды. Дұрыс ұйымдастырылған оқу әрекеті барысында бала құстардың атауын жаттап қана қоймайды, олардың табиғаттағы және адам өміріндегі орнын түсіне бастайды. Осындай түсініктердің біртіндеп қалыптасуы баланың табиғатқа жанашыр, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарайтын тұлға болып өсуіне негіз қалайды.

Баланың үй құстары туралы білімін тереңдетуде жүйелі қайталау мен бекіту жұмыстарының маңызы зор. Мектеп жасына дейінгі бала жаңа ақпаратты бір рет естігеннен кейін толық меңгеріп кетпеуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші бір тақырыпты әртүрлі әрекет арқылы бірнеше рет қайталап отырғаны жөн. Мысалы, бір күні үй құстары туралы әңгімелесу жүргізілсе, келесі күні сол тақырыпқа байланысты сурет салу, одан кейін қимылды ойын немесе жұмбақ шешу ұйымдастырылуы мүмкін. Осындай қайталау баланың алған білімін тұрақтандырып, оны күнделікті өмірде қолдануына мүмкіндік береді. Қайталау үдерісі бірсарынды болмауы керек. Әр жолы жаңа тапсырма, жаңа сұрақ немесе жаңа ойын түрі ұсынылса, бала қызығушылығын жоғалтпайды.

Үй құстары туралы білім беру барысында балалардың байланыстырып сөйлеу дағдыларын дамытуға да үлкен мүмкіндік бар. Тәрбиеші белгілі бір құстың суретін көрсетіп, оны сипаттауды ұсына алады. Бала құстың түсін, көлемін, дене бөліктерін, қалай қозғалатынын, немен қоректенетінін айтып үйренеді. Алғашында тәрбиеші жетекші сұрақтар арқылы көмектессе, біртіндеп бала өздігінен шағын әңгіме құрастыруға дағдыланады. Мысалы, «Бұл – тауық. Оның екі аяғы, екі қанаты бар. Денесі қауырсынмен қапталған. Тауық дән шоқиды. Ол жұмыртқа береді» деген қарапайым сипаттау баланың сөздерді мағыналы байланыстыруына көмектеседі.

Байланыстырып сөйлеудің тағы бір тиімді тәсілі – сурет бойынша әңгіме құрастыру. Тәрбиеші аулада жүрген тауық, балапан, үйрек, қаз бейнеленген мазмұнды суретті көрсетіп, балаларға оның ішінде не болып жатқанын айтқызады. «Қай құсты көріп тұрсың?», «Балапандар не істеп жүр?», «Үйрек қайда бара жатыр?», «Құсқа кім жем беріп жатыр?» сияқты сұрақтар баланың сюжетті бірізділікпен жеткізуіне жағдай жасайды. Мұндай жұмыстарда тек дұрыс жауапқа емес, баланың өз ойын еркін айтуына да мән беру қажет.

Тіл дамыту жұмысына тақпақ, жаңылтпаш және қысқа өлеңдерді енгізу балалардың есте сақтау қабілетін күшейтеді. Үй құстары туралы шағын өлеңдерді жаттау барысында бала жаңа сөздерді меңгереді, сөйлеу ырғағын сезінеді, сөздерді анық айтуға жаттығады. Сонымен бірге көркем мәтінді мәнерлеп айтуға қызығушылығы артады. Тәрбиеші өлең мазмұнын қимылмен бейнелетсе, бала мәтінді жылдам есте сақтайды. Мысалы, «қанатын қағу», «жем шоқу», «суда жүзу» әрекеттерін орындау арқылы сөз бен қимыл арасындағы байланыс қалыптасады.

Балалардың табиғат туралы түсінігін қалыптастыруда бақылау әдісі ерекше орын алады. Бақылау – баланың затты немесе құбылысты тікелей қабылдауы арқылы білім алуына негізделген әдіс. Егер мүмкіндік болса, балаларды үй құстары бар қауіпсіз ортаға апарып, оларды алыстан бақылау өте тиімді. Бақылау кезінде балалар құстың қалай жүретінін, жемді қалай шоқитынын, қалай дыбыс шығаратынын, бір-бірімен қалай әрекеттесетінін көре алады. Нақты бақылау барысында алынған әсер сурет немесе әңгіме арқылы берілген мәліметтен әлдеқайда есте қаларлық болады.

Бақылауды ұйымдастырғанда тәрбиеші алдын ала мақсат қоюы керек. Мысалы, балалар тауықтың сыртқы құрылысын бақылауы немесе үйректің қозғалысына назар аударуы мүмкін. Бақылау барысында тым көп сұрақ қоймай, баланың өздігінен байқауына мүмкіндік берген жөн. Кейін тәрбиеші «Не байқадың?», «Құс қалай қозғалды?», «Ол не жеді?» деген сұрақтар арқылы баланың назарын маңызды белгілерге аударады. Осы әдіс арқылы бақылағыштық, зейін тұрақтылығы және себеп-салдарлық байланыстарды түсіну қабілеті дамиды.

Серуен кезіндегі бақылауды қауіпсіздік талаптарына сай ұйымдастыру маңызды. Балалар құстарға тым жақын бармауы, оларды үркітпеуі, қолмен ұстамауы керек. Тәрбиеші табиғатты танып-білу мен табиғатқа зиян келтірмеу қағидаларын қатар түсіндіруі тиіс. Осылайша бала табиғатты зерттеуге қызығушылық таныта отырып, тірі ағзаның тыныштығына құрметпен қарауды да үйренеді.

Үй құстары тақырыбы арқылы балалардың қарапайым зерттеушілік дағдыларын да қалыптастыруға болады. Мәселен, тәрбиеші балаларға әртүрлі құстардың суреттерін беріп, олардың ортақ белгілерін табуды ұсынады. Балалар барлық құстың қанаты, тұмсығы, қауырсыны бар екенін байқайды. Кейін айырмашылықтарын анықтайды: үйректің аяғы жүзуге бейімделген, қаздың мойны ұзындау, әтештің айдары мен құйрығы ерекше. Осындай салыстыру жұмысы баланың талдау, топтау, қорытындылау қабілетін дамытады.

Мектепке дейінгі жаста қарапайым себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіру де қажет. Мысалы, «Құсқа су бермесек не болады?», «Қорасы лас болса неге дұрыс емес?», «Қыста құстарды неге жылы жерде ұстау керек?» деген сұрақтар баланың ойлануына түрткі болады. Мұндай сұрақтарға бір ғана дайын жауап бермей, балалардың өз пікірін айтуына мүмкіндік берген дұрыс. Тәрбиеші олардың жауаптарын толықтырып, дұрыс қорытындыға бағыттайды. Осылайша бала тек мәлімет алушы емес, ойлаушы және ізденуші ретінде қалыптасады.

Үй құстары туралы тақырып тәрбиешіге балалардың адамгершілік қасиеттерін дамытуға да жағдай жасайды. Тірі жанға қамқорлық жасау ұғымы мейірімділік, жауапкершілік, жанашырлық сияқты құндылықтармен тығыз байланысты. Бала құсқа жем беру немесе оның тыныштығын бұзбау қажеттігін түсінген сайын қоршаған ортадағы басқа тіршілік иелеріне де дұрыс қарым-қатынас жасай бастайды. Осындай қарапайым әрекеттер үлкен тәрбиелік мазмұнға ие.

Еңбек тәрбиесін қалыптастыруда да бұл тақырыптың мүмкіндігі кең. Балаларға үй құсын күтіп-баптаудың күнделікті еңбекпен байланысты екендігін түсіндіру керек. Құсты асырау үшін жем дайындау, су беру, қорасын тазалау, жұмыртқа жинау сияқты жұмыстар атқарылады. Бұл әрекеттердің барлығы ұқыптылықты, шыдамдылықты, уақытылы орындауды қажет етеді. Тәрбиеші осы мысалдар арқылы еңбектің нәтижесі болатынын, пайдалы өнімнің артында адамның маңдай тері тұрғанын түсіндіре алады.

Үй құстары тақырыбы ұлттық тәрбие мазмұнымен де ұштасады. Қазақ халқының тұрмысында төрт түлікпен қатар үй құстары да шаруашылықтың бір бөлігі болған. Ауыл тұрмысында тауық, қаз, үйрек өсіру кең тараған. Балаларға ауыл өмірін, ата-әже еңбегін, дәстүрлі тіршілікті таныстыру барысында үй құстары туралы әңгімелерді пайдалануға болады. Бұл баланың ұлттық тұрмысқа, ата-баба еңбегіне, ауыл мәдениетіне қызығушылығын арттырады.

Тәрбиеші үй құстарына қатысты халықтық ұғымдарды, мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды баланың жасына сай қолдана алады. Мұндай материалдар балалардың тек танымдық білімін ғана емес, ана тіліне деген қызығушылығын да арттырады. Қысқа әрі мазмұнды мақал-мәтелдерді түсіндіру кезінде олардың астарлы мағынасын қарапайым тілмен жеткізу қажет. Бұл балалардың тілдік сезімін және ұлттық мәдениетке деген құрметін қалыптастырады.

Мектепке дейінгі ұйымда тақырыптық көрме ұйымдастыру да тиімді тәсілдердің бірі. «Үй құстары» бұрышына балалардың салған суреттерін, жапсырма жұмыстарын, ермексаздан жасаған мүсіндерін орналастыруға болады. Сонымен қатар үй құстарының суреттері, макеттері, кітаптар мен карточкалар қойылса, бала бос уақытында оларды өз бетінше қарап, алған білімін бекітеді. Балалардың өз жұмыстарының көрмеде тұруы олардың еңбегіне деген мақтаныш сезімін арттырып, шығармашылық белсенділігін қолдайды.

Тақырып бойынша шағын сахналық көрініс ұйымдастыру да балаларға ерекше әсер береді. Балалар тауық, әтеш, балапан, үйрек немесе қаз рөлдерін ойнап, қарапайым диалогтар орындай алады. Мысалы, бір бала тауық, екіншісі балапан рөлінде болып, ана мен бала арасындағы шағын әңгіме құрады. Бұл әдіс арқылы балалардың сөйлеу шеберлігі, эмоцияны білдіруі, сахнада өзін ұстауы және құрдастарымен әрекеттесуі дамиды.

Сюжеттік-рөлдік ойындар кезінде де үй құстары тақырыбын қолдануға болады. «Құс фермасы», «Ауыл ауласы», «Құстарға қамқор боламыз» сияқты ойындар балалардың әлеуметтік тәжірибесін кеңейтеді. Бір бала құс күтуші, екінші бала жем әкелуші, үшінші бала бақылаушы рөлін атқара алады. Балалар өзара келісіп ойнау, рөлдерді бөлісу, ортақ мақсатқа жету дағдыларын меңгереді. Мұндай ойындарда тәрбиеші тікелей басқарушы емес, қажет кезде бағыт беруші ретінде әрекет етеді.

Балалардың дербестігін қолдау да маңызды. Тәрбиеші барлық тапсырманы өзі түсіндіріп, жауапты өзі айтып бермей, баланың таңдау жасауына мүмкіндік беруі керек. Мысалы, «Қай құсты салғың келеді?», «Қандай түстерді пайдаланасың?», «Құс туралы не айтқың келеді?» деген сұрақтар баланың шығармашылық еркіндігін дамытады. Дербес шешім қабылдау мүмкіндігі баланың өзіне деген сенімін арттырады.

Үй құстары туралы білім беру барысында әр баланың жас және жеке ерекшелігі ескерілуі тиіс. Кіші жастағы балаларға құстың атауын, түсін, дауысын, қарапайым әрекетін таныстыру жеткілікті болса, ересек топтарда олардың тіршілік жағдайы, пайдасы, айырмашылығы және адам еңбегімен байланысы кеңірек қарастырылады. Бір тақырыптың мазмұнын жас ерекшелігіне қарай күрделендіру педагогикалық жұмыстың жүйелілігін қамтамасыз етеді.

Балалардың білімін бағалау да жас ерекшелігіне сай жүргізілуі қажет. Мектепке дейінгі кезеңде дәстүрлі баға қоюдың орнына бақылау, сұрақ-жауап, ойын және шығармашылық тапсырмалар арқылы нәтижені анықтау тиімді. Тәрбиеші баланың үй құсын дұрыс атауын, оның белгісін ажыратуын, сұраққа жауап беруін, құсқа қамқорлық туралы түсінігін бақылап отырады. Баланың кішкентай жетістігінің өзін қолдау оның оқу әрекетіне деген қызығушылығын арттырады.

Тәрбиеші баланың қателесуінен қорықпауына жағдай жасауы тиіс. Егер бала құстың атын шатастырса, оны бірден сынамай, салыстыруға мүмкіндік берген дұрыс. Мысалы, «Бұл құстың мойны қандай? Ол суда жүзе ме?» деген қосымша сұрақтар арқылы бала өз қатесін өзі түзете алады. Мұндай тәсіл ойлау қабілетін жетілдіріп, өзіне сенімділікті қалыптастырады.

Үй құстары тақырыбын меңгеру нәтижесінде балалар бірнеше маңызды білім мен дағдыға ие болады. Олар үй құстарының негізгі түрлерін атайды, сыртқы белгілерін ажыратады, немен қоректенетінін, қайда мекендейтінін түсінеді. Сонымен қатар олардың адамға пайдасы туралы бастапқы түсінік қалыптасады. Бала құстың тірі ағза екенін және оған қамқорлық қажет екенін ұғынады.

Тақырыптың тәрбиелік нәтижесі де ерекше. Балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігі күшейіп, тіршілік иелеріне жанашырлықпен қарау әдеті қалыптасады. Үлкендердің еңбегіне құрмет көрсету, тапсырманы жауапкершілікпен орындау, достарымен бірлесіп әрекет ету сияқты қасиеттер де дамиды. Осындай қарапайым тақырыптың өзі дұрыс ұйымдастырылған жағдайда баланың жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Педагог үшін басты міндет – балаға мүмкіндігінше көп ақпарат беру емес, оның қоршаған ортаға деген қызығушылығын ояту. Егер бала құсты көрген кезде оның атауын айтып қана қоймай, «Ол не жейді?», «Қайда ұйықтайды?», «Неге суда жүзе алады?» деген сұрақтар қоя бастаса, бұл танымдық қызығушылықтың қалыптасқанын көрсетеді. Тәрбиеші осындай қызығушылықты қолдап, әр сұраққа баланың жасына сай жауап беруге ұмтылғаны жөн.

Балабақшадағы табиғатпен таныстыру жұмыстары үздіксіз жүргізілген жағдайда ғана тұрақты нәтиже береді. Бір тақырыпты аяқтағаннан кейін де оның элементтері күнделікті ойындарда, серуенде, әңгімелесуде қайталанып отыруы керек. Үй құстарын басқа жануарлармен салыстыру, жыл мезгілдерімен байланыстыру, тағам өнімдері туралы әңгімеде еске түсіру сияқты әрекеттер білімді өмірлік жағдаймен байланыстырады.

Қазіргі мектепке дейінгі білім беруде баланың белсенді әрекетіне негізделген әдістерге басымдық беріледі. Осы тұрғыдан алғанда «Үй құстары» тақырыбын тек түсіндіру арқылы емес, бақылау, зерттеу, ойын, шығармашылық жұмыс, қарым-қатынас және тәжірибелік әрекет арқылы меңгерту тиімді. Бала өзі көрген, қолымен орындаған, ойнап үйренген ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтайды.

Тәрбиешінің шығармашылық ізденісі де оқу үдерісінің сапасына әсер етеді. Бір тақырыпты әртүрлі әдіспен ұсыну, көрнекі материалды орынды пайдалану, балалардың қызығушылығына қарай тапсырмаларды түрлендіру педагогтың кәсіби шеберлігін көрсетеді. Әсіресе табиғат тақырыптарында нақты бейнелер, қозғалыс, дыбыс және ойын элементтерін үйлестіру нәтижелі болады.

Ата-анамен тұрақты байланыс орнату да маңызды. Тәрбиеші ата-аналарға баланың табиғатқа деген қызығушылығын үйде де қолдауға кеңес бере алады. Бірге кітап қарау, құстар туралы әңгімелесу, ауылға барған кезде оларды бақылау, қауіпсіз қашықтықтан суретке түсіру сияқты әрекеттер баланың білімін бекітеді. Ата-ана мен балабақша арасындағы бірізділік тәрбиелік жұмыстың нәтижелілігін арттырады.

Жалпы алғанда, үй құстары балаларға қоршаған табиғатты танытудың ең қолжетімді және қызықты нысандарының бірі болып табылады. Олар арқылы бала тіршілік әлемінің алуан түрлілігін, адам мен табиғат арасындағы байланысты, еңбектің маңызын, қамқорлықтың мәнін түсіне бастайды. Бұл білімдер кейінгі экологиялық мәдениеттің, адамгершілік құндылықтардың және жауапты мінез-құлықтың бастапқы негізін құрайды.

Қорытынды: Мектепке дейінгі жастағы балаларды үй құстарымен таныстыру – танымдық, тілдік, шығармашылық, әлеуметтік және адамгершілік дамуды бір арнаға тоғыстыратын маңызды педагогикалық жұмыс. Үй құстары тақырыбы арқылы бала олардың түрлерін, сыртқы ерекшеліктерін, тіршілік ортасын, қоректенуін және адамға тигізетін пайдасын меңгереді. Сонымен қатар тірі табиғатқа жанашырлық таныту, құстарға қамқор болу, үлкендердің еңбегін бағалау сияқты тәрбиелік құндылықтар қалыптасады. Бұл тақырыпты нәтижелі меңгерту үшін тәрбиеші бақылау, ойын, әңгімелесу, көркем әдебиет, шығармашылық жұмыс, қимылды әрекет және қарапайым зерттеу тәсілдерін өзара байланыстыра қолдануы қажет. Әр баланың жас ерекшелігін, тәжірибесін және қызығушылығын ескере отырып ұйымдастырылған жұмыс оның белсенділігін арттырады және алған білімінің тұрақты болуына мүмкіндік береді. Балабақша мен отбасының бірлескен әрекеті де маңызды рөл атқарады. Табиғатқа сүйіспеншілік кішкентай кезден қалыптасатындықтан, балаларға тіршілік иелерін қорғау мен қамқорлық жасаудың мәнін қарапайым әрекеттер арқылы түсіндіру қажет. Осындай жүйелі тәрбие мен білім беру нәтижесінде табиғатты құрметтейтін, жауапкершілігі жоғары, мейірімді және қоршаған ортаны танып-білуге құштар тұлғаның қалыптасуына негіз қаланады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
4. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
5. Сәтімбеков Р. Биология және табиғатты танып-білу негіздері. – Алматы.
6. Мектепке дейінгі педагогика бойынша әдістемелік құралдар. – Алматы.
7. Балаларды табиғатпен таныстыруға арналған әдістемелік ұсынымдар. – Алматы.
8. Қазақ балалар әдебиеті: өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар және ертегілер жинағы.
9. Экологиялық тәрбие негіздері: мектепке дейінгі ұйым педагогтеріне арналған әдістемелік құрал.
10. Мектепке дейінгі ұйымдарда танымдық әрекетті ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы.