Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – білімді меңгерген ғана емес, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңірген, жауапкершілігі жоғары, еңбекқор, отансүйгіш, адал, ізденімпаз және қоғаммен үйлесімді қарым-қатынас жасай алатын тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда бастауыш білім беру сатысының орны ерекше. Өйткені бастауыш сынып кезеңінде баланың қоршаған ортаға, адамдарға, еңбекке, Отанға, білімге және өзіне деген қарым-қатынасының алғашқы тұрақты негіздері қалыптасады. Мақалада құндылыққа бағдарланған білім берудің бастауыш сыныптағы тәрбие мен оқыту үдерісіндегі маңызы, оны сабақ мазмұнына кіріктіру жолдары, мұғалімнің тұлғалық үлгісі, отбасы мен мектеп ынтымақтастығы, ұлттық құндылықтарды заманауи білім мазмұнымен сабақтастыру мәселелері қарастырылады. Құндылықтарды жеке тәрбие сағаттарымен шектемей, күнделікті сабақ, қарым-қатынас, топтық жұмыс, шығармашылық тапсырма, рефлексия және сыныптағы орта арқылы жүйелі қалыптастыру қажеттілігі негізделеді. Бастауыш сынып мұғалімінің оқушыға білім берумен қатар, оның адамгершілік ұстанымдарын қалыптастырудағы жетекші рөлі айқындалады.
Түйін сөздер: құндылық, құндылыққа бағдарланған білім беру, бастауыш сынып, тәрбие, оқыту, ұлттық құндылық, адамгершілік тәрбие, жауапкершілік, отансүйгіштік, еңбекқорлық, мұғалім.
Қазіргі қоғамда білім беру мазмұнына қойылатын талаптар айтарлықтай өзгеріп келеді. Мектептің міндеті оқушыға белгілі бір көлемдегі ақпаратты меңгертумен ғана шектелмейді. Бүгінгі оқушы алған білімін күнделікті өмірде қолдана білуі, дұрыс шешім қабылдауы, адамдармен құрметке негізделген қарым-қатынас орнатуы, өз әрекетіне жауап бере алуы және қоғамның белсенді мүшесі ретінде қалыптасуы қажет. Осы тұрғыдан алғанда құндылыққа бағдарланған білім беру қазіргі мектептің негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Оның мәні – білім мен тәрбиені бір-бірінен бөліп қарамай, әр оқу әрекеті арқылы баланың тұлғалық қасиеттерін дамыту.
Бастауыш мектеп – тұлғаның қалыптасуындағы аса маңызды кезең. Бұл жаста баланың мұғалім сөзіне сенімі жоғары, үлкендердің әрекетіне еліктеуі басым болады. Ол жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты, жауапкершілік пен немқұрайлылықты нақты әрекеттер арқылы ажырата бастайды. Сондықтан бастауыш сыныптағы әрбір сабақтың тек білімдік емес, тәрбиелік мәні де болуы тиіс. Мұғалім оқушыға математикалық амалдарды, сауатты жазуды немесе мәтінді түсініп оқуды үйретумен бірге адалдықты, ұқыптылықты, еңбексүйгіштікті, өзара көмекті, сыйластықты және жауапкершілікті күнделікті әрекет арқылы қалыптастырады.
Құндылық дегеніміз – адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқына бағыт беретін, оның өмірдегі таңдауларына ықпал ететін маңызды ұстанымдар жүйесі. Бала үшін құндылықтар бастапқыда күрделі теориялық түсінік ретінде емес, нақты іс-әрекет арқылы танылады. Мысалы, үлкенге құрмет көрсету, жолдасына көмектесу, уәдеде тұру, тапсырманы уақытында орындау, сынып бөлмесін таза ұстау, кітапты күтіп пайдалану, өз қатесін мойындау сияқты күнделікті әрекеттер арқылы бала жауапкершілік, адалдық, еңбекқорлық, қамқорлық, сыйластық секілді құндылықтардың мәнін түсіне бастайды. Демек, құндылыққа бағдарланған білім беру ұран немесе түсіндірумен шектелмей, оқушының тұрақты мінез-құлқына айналуы қажет.
Бастауыш сыныпта құндылықтарды қалыптастыру ең алдымен мұғалімнің өз әрекетінен басталады. Бала мұғалімнің айтқан сөзінен гөрі оның күнделікті іс-әрекетіне көбірек назар аударады. Егер мұғалім оқушыдан уақытты сақтауды талап етіп, өзі сабаққа кешігіп келсе немесе оқушылардың бір-біріне құрметпен қарауын айтып, өзі балаға дөрекі сөйлесе, берілген тәрбиелік түсіндірудің ықпалы төмендейді. Ал мұғалім әр баланың пікірін тыңдап, әділ шешім қабылдап, берген уәдесінде тұрып, қатесін мойындай білсе, мұндай әрекет оқушыға тікелей тәрбиелік үлгі болады. Осы себепті құндылыққа бағдарланған білім беруде мұғалімнің кәсіби білімімен қатар тұлғалық мәдениеті де шешуші орын алады.
Құндылықтарды сабақ мазмұнына табиғи түрде кіріктіру бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігіне байланысты. Бұл үшін әр сабақта міндетті түрде құндылық туралы арнайы дәріс оқудың қажеті жоқ. Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында кейіпкерлердің іс-әрекетін талдау барысында адалдық, достық, мейірімділік, ерлік, жауапкершілік туралы пікір айтуға болады. Оқушыларға «Кейіпкердің әрекеті дұрыс болды ма?», «Оның орнында сен не істер едің?», «Бұл жағдайдан қандай ой түйдің?» деген сұрақтар қою арқылы балаға дайын қорытындыны бермей, құндылықты өз ойымен түсінуге жағдай жасалады. Бұл тәсіл баланың сыни ойлауын дамытумен қатар, адамгершілік ұстанымдарының қалыптасуына ықпал етеді.
Қазақ тілі сабағында да құндылықтарды тиімді кіріктіруге мүмкіндік мол. Сөйлем құрау, мәтін жазу, сөз мағынасын түсіндіру тапсырмаларын отбасы, туған жер, достық, еңбек, табиғат, ұлттық дәстүр сияқты тақырыптармен байланыстыруға болады. Мысалы, «Менің отбасымдағы сыйластық», «Туған жерімнің көрікті орындары», «Еңбек етудің пайдасы» тақырыптарындағы шағын мәтіндер баланың тілдік дағдысын жетілдірумен бірге белгілі бір құндылық туралы ойлануына мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда тәрбиелік мазмұн пәндік білімге сырттан қосылған элемент емес, сабақ мақсатының табиғи бөлігіне айналады.
Математика сабағында да құндылыққа бағдарланған білім беруге жағдай жасауға болады. Бір қарағанда сандар мен есептердің тәрбиелік мазмұнға қатысы жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Алайда математикалық тапсырмаларды орындаудағы ұқыптылық, дәлдік, табандылық, өз қатесін тексеру, тапсырманы соңына дейін жеткізу сияқты әрекеттер еңбекқорлық пен жауапкершілікті қалыптастырады. Жұптық немесе топтық есеп шығару кезінде оқушы өз ойын түсіндіруге, жолдасының шешімін тыңдауға, келіспеген жағдайда дәлел келтіруге үйренеді. Бұл өзара сыйластық, ынтымақтастық және жауапты қарым-қатынас дағдыларын дамытады.
Дүниетану және жаратылыстану сабақтары табиғатқа жауапкершілікпен қарау, қоршаған ортаны қорғау, туған өлкені тану, елдің тарихы мен мәдениетін құрметтеу құндылықтарын қалыптастыруда ерекше мүмкіндік береді. Оқушы табиғат құбылыстарын танып қана қоймай, өзінің қоршаған ортаға әсері туралы да ойлана білуі қажет. Суды үнемдеу, қоқысты орынсыз тастамау, өсімдіктерді қорғау, жануарларға қамқор болу туралы практикалық әрекеттер экологиялық мәдениеттің алғашқы негізін қалыптастырады. Бұл жерде мұғалімнің «табиғатты қорғау керек» деген сөзімен қатар нақты әрекет ұйымдастыруы маңызды. Мысалы, мектеп ауласын таза ұстау, өсімдікке күтім жасау немесе табиғатты қорғау туралы шағын жоба орындау бала үшін құндылықтың нақты көрінісіне айналады.
Құндылыққа бағдарланған білім беруде ұлттық тәрбие де маңызды орын алады. Бала өзінің тілін, тарихын, мәдениетін, дәстүрін және ұлттық мұрасын таныған кезде оның туған еліне деген құрметі қалыптасады. Бастауыш сыныпта ұлттық құндылықтарды жас ерекшелігіне сай, түсінікті және өмірмен байланысты түрде жеткізу қажет. Қазақ халқының салт-дәстүрлері, мақал-мәтелдері, ертегілері, батырлар мен билер туралы танымдық материалдар, ұлттық ойындар, қолөнер элементтері оқу мазмұнын байыта алады. Мұндай материалдар баланың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға, ана тіліне деген құрметін арттыруға және мәдени мұраның маңызын сезінуіне ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру өткенді дәріптеумен ғана шектелмеуі тиіс. Оның қазіргі өмірдегі мағынасын балаға түсіндіру маңызды. Мысалы, қазақ халқының қонақжайлығы – адамдарға құрмет көрсету мен ашықтықтың, үлкенді сыйлау – ізеттілік пен тәртіптің, бірлік – ынтымақтастықтың, бата беру – жақсы тілек пен рухани қолдаудың көрінісі ретінде түсіндірілуі мүмкін. Осылайша ұлттық дәстүрлер қазіргі қоғамдағы жалпыадамзаттық құндылықтармен сабақтастықта беріледі.
Құндылыққа бағдарланған білім беруде оқушының жеке пікірін құрметтеу де ерекше мәнге ие. Кейде тәрбиелік жұмыста мұғалім балаларға дайын пікірді қабылдатуға ұмтылады. Алайда бастауыш мектептен бастап бала өзінің ойын білдіруге, пікірін дәлелдеуге және өзгенің көзқарасын тыңдауға үйренуі қажет. Мұндай дағды демократиялық мәдениет пен жауапты азаматтық мінез-құлықтың негізін қалайды. Мұғалім сыныпта қауіпсіз қарым-қатынас ортасын қалыптастырып, оқушыларға қателесуге, сұрақ қоюға, өз ойымен бөлісуге мүмкіндік беруі керек. Баланың пікірі дұрыс болмаған жағдайда да оны бірден сынаудың орнына сұрақ арқылы ойлануға жетелеу тиімді.
Сыныптағы психологиялық ахуал құндылық тәрбиесінің нәтижесіне тікелей ықпал етеді. Егер оқушы өзін қауіпсіз сезінсе, мұғалімнен және сыныптастарынан құрмет көрсе, ол өз кезегінде басқаларға да құрметпен қарауды үйренеді. Ал қорқынышқа, жазалауға немесе үнемі салыстыруға негізделген орта баланың ішкі құндылықтарын қалыптастырудан гөрі сыртқы талапқа бағынуға ғана үйретуі мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушылардың бір-бірін кемсітуіне, мазақтауына немесе кемшілігін бетіне басуына жол бермеуі тиіс. Керісінше, сыныпта өзара көмек пен қолдауға негізделген мәдениет орнығуы қажет.
Құндылықтарды қалыптастыруда топтық жұмыстардың мүмкіндігі де жоғары. Топтық тапсырма кезінде бала тек пәндік білімді қолданбайды, сонымен бірге кезек күтуді, жауапкершілікті бөлісуді, өзгенің пікірін тыңдауды, ортақ шешім қабылдауды үйренеді. Егер бір оқушы барлық жұмысты орындап, қалғандары бақылаушы болып қалса, топтық жұмыстың тәрбиелік мәні төмендейді. Сондықтан мұғалім топ мүшелеріне нақты рөлдер беріп, әр баланың ортақ нәтижеге үлес қосуына жағдай жасағаны жөн. Бұл әділдік, ынтымақтастық және ортақ жауапкершілік сияқты құндылықтардың тәжірибе арқылы қалыптасуына көмектеседі.
Бастауыш сыныптағы құндылық тәрбиесінде еңбекке баулу да үлкен рөл атқарады. Еңбекқорлықты тек еңбек сабағында ғана қалыптастыру жеткіліксіз. Оқушының күнделікті оқу әрекеті де еңбек мәдениетінің бір бөлігі. Дәптерін ұқыпты жүргізу, тапсырмасын орындау, жұмыс орнын жинақы ұстау, бастаған ісін аяқтау, қателескен жағдайда қайта әрекет ету – осының барлығы еңбекқорлық пен жауапкершіліктің көрінісі. Мұғалім баланың тек соңғы нәтижесіне емес, оның әрекет ету барысына да назар аударуы қажет. Кейде жоғары бағаға жетпегенімен, көп еңбек етіп, бұрынғы нәтижесінен жақсарған оқушының талпынысын атап көрсету маңызды.
Құндылыққа бағдарланған білім берудің тағы бір маңызды шарты – оқушының әрекеті мен сөзінің байланысын қалыптастыру. Бала «адалдық жақсы қасиет», «досқа көмектесу керек», «табиғатты қорғау қажет» деген сөздерді білуі мүмкін. Бірақ бұл түсініктер оның нақты іс-әрекетінде көрінбесе, құндылық толық қалыптасты деп айтуға болмайды. Сондықтан мұғалім оқушыға құндылықты әрекетте көрсетуге мүмкіндік беретін жағдаяттарды жиі ұйымдастыруы қажет. Мысалы, сыныптағы ортақ іске жауапкершілік алу, кішіге көмектесу, кітаптарды ретке келтіру, табиғатты қорғауға арналған бастамаға қатысу немесе сыныптасымен келіспеушілікті мәдени түрде шешу тәрбие нәтижесін нақты әрекетке айналдырады.
Осылайша, бастауыш сыныптағы құндылыққа бағдарланған білім беру сабақ пен тәрбиені біртұтас үдеріс ретінде қарастыруды талап етеді. Оның негізінде баланың тек нені білетіні емес, алған білімін қалай қолданатыны, адамдармен қалай қарым-қатынас жасайтыны, өз әрекетіне қаншалықты жауап беретіні және қоғамның құндылықтарын қалай қабылдайтыны жатыр. Бұл үдерісте мұғалімнің әр сөзі, шешімі, қарым-қатынасы мен ұйымдастырған әрекеті тәрбиелік мағынаға ие болады. Сондықтан құндылықтарды қалыптастыру белгілі бір мерекелік іс-шарамен немесе тәрбие сағатымен шектелмей, бастауыш мектептегі күнделікті білім беру ортасының тұрақты мазмұнына айналуы қажет.
Құндылыққа бағдарланған білім берудің нәтижелілігі көбіне мектеп пен отбасының өзара ынтымақтастығына байланысты. Бастауыш сынып оқушысы мектепте меңгерген құндылықтарды отбасындағы қарым-қатынас арқылы бекітеді. Егер мектепте балаға жауапкершілік, еңбекқорлық, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, адалдық сияқты қасиеттер түсіндіріліп, ал отбасында оған қарама-қайшы мінез-құлық үлгілері көрсетілсе, құндылықтардың тұрақты қалыптасуы қиындайды. Сондықтан мұғалім мен ата-ана баланың тәрбиесіне қатысты ортақ ұстаным қалыптастырып, бір-бірімен тұрақты байланыста болғаны жөн. Бұл байланыс тек оқушының бағасы немесе тәртібі туралы ақпарат алмасумен шектелмей, оның тұлғалық дамуын бірге қолдауға бағытталуы керек.
Ата-аналармен жұмыс барысында құндылық тәрбиесінің мәнін нақты мысалдар арқылы түсіндіру тиімді. Кей жағдайда ата-ана баласының жақсы білім алғанын бірінші орынға қойып, оның мінез-құлқы, қарым-қатынас мәдениеті немесе жауапкершілігіне жеткілікті назар аудармауы мүмкін. Мұғалім білім мен тәрбиенің бір-бірінен ажырамайтынын түсіндіре отырып, баланың жетістігін тек бағамен өлшеудің жеткіліксіз екенін көрсетуі қажет. Мысалы, тапсырманы өздігінен орындау, өз қателігін мойындау, жолдасына көмектесу, үйдегі міндеттерге жауапкершілікпен қарау сияқты әрекеттер де баланың маңызды жетістіктері ретінде қабылдануы тиіс. Осындай көзқарас мектеп пен отбасының тәрбиелік талаптарын жақындастырады.
Отбасылық құндылықтарды оқу үдерісімен байланыстыруға да болады. Оқушыларға ата-анасымен немесе ата-әжесімен бірге отбасы тарихын зерттеу, отбасы дәстүрлері туралы әңгіме дайындау, үлкендерден ұлттық салт-дәстүр жөнінде сұхбат алу тәрізді тапсырмалар беру баланың өз отбасына деген құрметін арттырады. Мұндай жұмыстар арқылы бала тек ақпарат жинап қоймай, өзінің отбасы мен қоғам арасындағы байланысты сезінеді. Сонымен бірге ұрпақ сабақтастығы туралы түсінік қалыптасады. Дегенмен мұғалім әр отбасының жағдайы әртүрлі екенін ескеріп, тапсырмаларды оқушыға психологиялық қолайсыздық туғызбайтындай ұйымдастыруы қажет.
Құндылыққа бағдарланған білім беруде сыныптан тыс іс-шаралар да үлкен мүмкіндік береді. Қайырымдылық, тазалық, экологиялық акциялар, кітап оқу жобалары, ұлттық ойындар, шығармашылық кездесулер мен шағын зерттеу жұмыстары оқушыға құндылықтарды нақты әрекет арқылы танытады. Мысалы, «Қамқорлық апталығы» барысында балалар сыныптағы немесе мектептегі ортақ іске көмектесе алады. «Таза аула» бастамасы арқылы қоршаған ортаны қорғауға қатысады. «Кітап сыйла» немесе «Бірге оқимыз» сияқты әрекеттер білімге құрмет пен өзара қолдауды нығайтады. Мұндай жұмыстардың тәрбиелік құндылығы олардың сыртқы формасында емес, баланың әрекеттің мәнін түсінуінде жатыр.
Оқушыға іс-шараға қатысқаны үшін ғана мақтау жеткіліксіз. Мұғалім әрекеттен кейін қысқа рефлексия жүргізіп, «Біз бұл жұмысты не үшін жасадық?», «Кімге пайдасы тиді?», «Бұл әрекеттен не үйрендік?», «Келесі жолы нені өзгеше жасауға болады?» деген сұрақтар арқылы оның мәнін түсіндіруі қажет. Рефлексия баланың жасаған ісі мен құндылық арасындағы байланысты көруіне көмектеседі. Осылайша тәрбие жай ғана орындалған шаралар тізбегі емес, саналы тәжірибеге айналады.
Құндылықтарды қалыптастыруда көркем әдебиеттің ықпалы ерекше. Бастауыш сынып оқушылары ертегілерді, әңгімелерді, аңыздарды эмоциялық тұрғыдан қабылдайды. Кейіпкерлердің әрекеті арқылы бала жақсылық пен жамандықты, әділдік пен әділетсіздікті, адалдық пен өтірікті салыстырады. Мұғалім шығарманы оқып болғаннан кейін тек мазмұнын сұраумен шектелмей, оның тәрбиелік мәніне назар аударуы керек. Кейіпкердің қандай қасиеті ұнағанын, оның шешімі қандай салдарға әкелгенін, оқушы өзі сондай жағдайда қалай әрекет ететінін талқылау құндылықтарды саналы меңгеруге ықпал етеді.
Халық ауыз әдебиеті де бастауыш сыныптағы құндылық тәрбиесінің маңызды көзі болып табылады. Мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, ертегілер, аңыздар, батырлар жырының жас ерекшелігіне сәйкес үзінділері халықтың ғасырлар бойы жинақтаған өмірлік тәжірибесін балаға жеткізеді. «Еңбек түбі – береке», «Бірлік бар жерде тірлік бар», «Отан – оттан да ыстық» сияқты мазмұндағы халық даналығы еңбек, ынтымақ, туған жерге сүйіспеншілік туралы түсінікті қарапайым әрі есте қаларлық түрде қалыптастырады. Алайда мақалдың өзін жаттатумен шектелмей, оның мағынасын күнделікті өмірдегі нақты жағдаяттармен байланыстыру керек.
Патриоттық құндылықтарды қалыптастыру да бастауыш мектептен басталады. Отансүйгіштік тек мемлекеттік рәміздерді білу немесе мерекелік шараларға қатысу арқылы қалыптаспайды. Ол туған жерін қадірлеуден, өз мектебіне, ауылына немесе қаласына ұқыпты қараудан, ана тілін құрметтеуден, ел тарихына қызығушылық танытудан басталады. Бала үшін «Отан» ұғымы алдымен отбасы, үй, мектеп, туған өлке арқылы түсінікті болады. Сондықтан мұғалім патриоттық тәрбиені баланың күнделікті тәжірибесіне жақын мазмұннан бастап, біртіндеп ел көлеміндегі ұғымдарға жеткізуі қажет.
Мысалы, оқушылар туған өлкенің табиғаты, белгілі тұлғалары, тарихи орындары туралы шағын ақпарат жинай алады. Өз ауылының немесе қаласының көрікті жерлері туралы әңгіме дайындап, туған жерді не үшін жақсы көретінін айтып береді. Мұндай тапсырмалар баланың елге деген сезімін қалыптастырумен қатар, зерттеу, сөйлеу және шығармашылық дағдыларын дамытады. Осы жерде білімдік және тәрбиелік мақсаттардың бірлігі көрінеді.
Бастауыш білімде адалдық құндылығын қалыптастырудың да мәні зор. Бұл жаста бала кейде жазадан қорыққандықтан қатесін жасыруы немесе басқа оқушының жұмысын қайталауы мүмкін. Мұғалім мұндай әрекетке тек тыйым салумен шектелмеуі керек. Балаға адалдықтың не үшін маңызды екенін түсіндіру, өз қатесін мойындауға қауіпсіз мүмкіндік беру қажет. Егер оқушы шындықты айтқаны үшін үнемі қатаң жазаланса, ол келесі жолы қатесін жасыруға үйренуі мүмкін. Сондықтан тәрбие барысында жауапкершілік пен сенімнің тепе-теңдігін сақтау маңызды.
Бағалау үдерісі де құндылықтарды қалыптастыруға әсер етеді. Әділ бағалау баланың мұғалімге сенімін арттырады. Оқушы өз еңбегінің нақты критерийлер бойынша бағаланатынын түсінуі қажет. Бір баланы үнемі басқа оқушымен салыстыру оның өзіндік бағасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушының бүгінгі нәтижесін оның бұрынғы нәтижесімен салыстыруға, алға жылжуын көрсетуге тырысқаны дұрыс. Мұндай тәсіл еңбексүйгіштік, табандылық және өзін-өзі дамыту құндылықтарын қолдайды.
Қалыптастырушы бағалаудың мүмкіндіктерін құндылық тәрбиесімен сабақтастыруға болады. Мұғалім «Жауабың дұрыс» немесе «Қате» деген қысқа баға берудің орнына оқушының әрекетіне қатысты нақты кері байланыс ұсына алады. «Сен тапсырманы мұқият орындадың», «Жолдасыңның пікірін тыңдап, өз ойыңды дәлелдей алдың», «Қатеңді тауып, өзің түзеттің» сияқты пікірлер балаға қандай мінез-құлықтың маңызды екенін көрсетеді. Осылайша бағалау білім нәтижесін ғана емес, оқу мәдениетін де қалыптастырады.
Жауапкершілік құндылығын қалыптастыру үшін оқушыға белгілі бір таңдау мен міндет беру қажет. Егер мұғалім барлық әрекетті өзі ұйымдастырып, әр қадамды бақыласа, бала дербес жауапкершілікке толық үйрене алмайды. Сондықтан бастауыш сыныпта оқушыға жасына сәйкес міндеттер тапсыру маңызды. Мысалы, сынып кітапханасына жауап беру, топтық жұмысқа қажетті материалдарды дайындау, өсімдіктерге күтім жасау, белгілі бір тапсырманың орындалуын бақылау сияқты шағын міндеттер оның жауапкершілігін дамытады. Мұндай міндеттер жазалау немесе қосымша ауыртпалық ретінде емес, сенім білдірудің көрінісі ретінде берілуі керек.
Баланың дербестігін қолдау да құндылыққа бағдарланған білім берудің маңызды бөлігі. Оқушы үнемі дайын нұсқауды орындап қана қоймай, кейде тапсырманы орындаудың тәсілін өзі таңдауы қажет. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша ақпаратты сурет, шағын мәтін, постер немесе ауызша әңгіме арқылы ұсынуға мүмкіндік беру баланың таңдауы мен жауапкершілігін арттырады. Ол өз шешімінің нәтижесіне жауап беруге үйренеді. Бұл болашақта өздігінен әрекет ету қабілетінің қалыптасуына негіз болады.
Құндылыққа бағдарланған білім беру инклюзивті мәдениетпен де тығыз байланысты. Сыныптағы әр бала қабілетіне, оқу жылдамдығына, мінезіне немесе басқа ерекшеліктеріне қарамастан құрметке лайық екенін сезінуі тиіс. Оқушылар бір-бірінің айырмашылығын кемшілік ретінде емес, табиғи ерекшелік ретінде қабылдауға үйренуі қажет. Мұғалім әр баланың күшті жағын көрсету, бірін-бірі мазақтауға жол бермеу, өзара көмекті қалыптастыру арқылы сыйластық пен теңдік құндылықтарын тәжірибеде жүзеге асырады.
Сыйластық құндылығы баланың сөйлеу мәдениетінен де көрінеді. Бастауыш мектепте «рақмет», «өтінемін», «кешіріңіз», «менің ойымша», «сізбен келісемін», «менің басқа пікірім бар» сияқты қарым-қатынас формаларын үйрету қарапайым көрінгенімен, олардың тәрбиелік маңызы жоғары. Бала өз ойын басқаны ренжітпей жеткізуге, пікір қайшылығын жанжалсыз шешуге үйренеді. Бұл дағдылар кейінгі оқу кезеңдерінде де, қоғамдық өмірде де қажет болады.
Мұғалім жанжал жағдайларын да тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдалана алады. Бастауыш сынып оқушылары арасында затқа таласу, ренжу, ойын кезінде келіспеушілік сияқты жағдайлар жиі кездеседі. Мұндай жағдайда кінәліні бірден анықтап, жазалаумен ғана шектелу мәселенің тәрбиелік мүмкіндігін азайтады. Мұғалім екі тараптың да пікірін тыңдап, олардың сезімін түсінуге, әрекеттің салдарын бағалауға және ортақ шешім табуға бағыттауы керек. Осы арқылы бала кешірім сұрауды, жауапкершілікті мойындауды, өзгені түсінуді және мәселені бейбіт жолмен шешуді үйренеді.
Цифрлық ортада да құндылық тәрбиесінің маңызы артып келеді. Қазіргі балалар цифрлық құрылғылармен ерте жастан танысады. Сондықтан бастауыш сыныпта цифрлық мәдениетті қалыптастыру тәрбие жұмысының құрамдас бөлігі болуы керек. Оқушы интернеттегі ақпаратқа жауапкершілікпен қарауды, басқа адамның еңбегін құрметтеуді, рұқсатсыз жеке мәлімет таратпау керектігін, онлайн қарым-қатынаста әдеп сақтау қажеттігін түсінуі тиіс. Цифрлық сауаттылық техникалық дағдымен ғана шектелмей, жауапкершілік, адалдық және қауіпсіздік құндылықтарымен толықтырылуы қажет.
Қазіргі ақпараттық ортада баланың сыни ойлауын дамыту да құндылыққа бағдарланған білім берудің маңызды міндетіне айналып отыр. Оқушы кез келген естіген немесе көрген ақпаратқа бірден сене бермей, сұрақ қоюды, дәлел іздеуді және ақпараттың қайдан алынғанын анықтауды біртіндеп үйренуі керек. Бұл жерде мұғалім «Неліктен олай ойлайсың?», «Оны қалай дәлелдеуге болады?», «Басқа пікір болуы мүмкін бе?» сияқты сұрақтарды жүйелі қолдана алады. Мұндай жұмыс баланың жауапты шешім қабылдау дағдысын қалыптастырады.
Құндылықтарды қалыптастыру бір сабақта немесе бір оқу жылында аяқталатын жұмыс емес. Бұл – баланың жасына, тәжірибесіне және әлеуметтік ортасына байланысты біртіндеп тереңдейтін ұзақ үдеріс. Бастауыш мектепте оның негізі қаланады. Егер бала осы кезеңде адалдықты, еңбекті, білімді, өзара құрметті және жауапкершілікті күнделікті өмірдің табиғи қағидасы ретінде қабылдаса, кейінгі кезеңдерде бұл қасиеттер оның тұрақты мінез-құлық ұстанымына айналуына мүмкіндік бар. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімінің күнделікті жұмысы баланың тек бүгінгі оқу жетістігіне емес, оның болашақ тұлғалық бейнесіне де әсер ететінін ескеру қажет.
Құндылыққа бағдарланған білім берудің басты ерекшелігі – тәрбиелік мақсаттың оқыту үдерісінің әр сәтінде көрінуі. Оқушы мұғалімнің білім түсіндіру тәсілінен әділдікті, сыныптағы қарым-қатынастан сыйластықты, тапсырмадан еңбекқорлықты, топтық жұмыстан ынтымақтастықты, рефлексиядан жауапкершілікті үйренеді. Сондықтан құндылықтар жеке тақырып ретінде ғана емес, мектеп өмірінің мәдениетін айқындайтын негізгі қағидалар ретінде қалыптасуы тиіс.
Құндылыққа бағдарланған білім беруді тиімді жүзеге асыру үшін мұғалім тәрбие нәтижесін тек оқушының айтқан жауабы немесе белгілі бір іс-шараға қатысуы арқылы бағаламауы керек. Құндылықтың шынайы қалыптасуы баланың күнделікті мінез-құлқынан, өздігінен қабылдаған шешімінен, сыныптастарымен қарым-қатынасынан және жауапкершілік танытуынан байқалады. Мысалы, оқушы адалдық туралы жақсы түсінік бере алғанымен, бақылау жұмысы кезінде жолдасының жауабын көшіруге тырысса, бұл құндылықтың әлі оның тұрақты ұстанымына айналмағанын көрсетеді. Сондықтан мұғалім баланың сөзі мен әрекетінің сәйкестігіне назар аударып, құндылықтарды тәжірибеде бекітуге мүмкіндік беретін жағдаяттарды жүйелі ұйымдастыруы қажет.
Құндылықтардың қалыптасуын бақылауда педагогикалық байқау ерекше маңызға ие. Мұғалім оқушының топтық жұмыста қалай әрекет ететінін, тапсырманы орындауда жауапкершілік таныта ма, қиындық кездескенде жұмысты жалғастыра ала ма, жолдасына көмектесе ме, өз қатесін мойындай ма деген мәселелерді күнделікті бақылау арқылы маңызды ақпарат жинайды. Мұндай бақылау баланы белгілі бір санатқа бөлу немесе оған мінездеме тағу үшін емес, оның тұлғалық дамуына қажетті қолдауды анықтау үшін жүргізілуі тиіс. Әр баланың құндылықтарды қабылдау қарқыны әртүрлі болғандықтан, мұғалім салыстырудан гөрі жеке даму динамикасына назар аударғаны дұрыс.
Бастауыш сынып мұғалімі құндылықтық тәрбиеде оқушыға таңдау жасау мүмкіндігін де бере білуі керек. Таңдау арқылы бала шешім қабылдауға және оның нәтижесіне жауап беруге үйренеді. Мысалы, оқушыға бірнеше шығармашылық тапсырманың бірін таңдау, топтағы рөлін анықтау, белгілі бір мәселені шешудің жолын ұсыну мүмкіндігін беру оның дербестігін арттырады. Сонымен бірге мұғалім таңдаудың салдарын талқылап, баланың не себепті сол шешімді қабылдағанын сұрауы мүмкін. Мұндай әрекеттер жауапкершілік пен саналы шешім қабылдаудың бастапқы дағдыларын қалыптастырады.
Құндылыққа негізделген сабақта сұрақ қою мәдениетінің де орны ерекше. Мұғалім тек білімді тексеретін жабық сұрақтармен шектелмей, баланың ойлануына мүмкіндік беретін ашық сұрақтарды көбірек қолдануы қажет. «Сен бұл әрекетті қалай бағалайсың?», «Неліктен осылай ойлайсың?», «Басқа шешім болуы мүмкін бе?», «Егер сен сол жағдайда болсаң, не істер едің?» деген сұрақтар оқушыны моральдық таңдау жасауға жетелейді. Осындай талқылаулар барысында балалар бір жағдайға қатысты бірнеше көзқарастың болуы мүмкін екенін түсінеді және өз пікірін дәлелдеуге үйренеді.
Құндылыққа бағдарланған білім беруде мұғалімнің пайдаланатын тілі де тәрбиелік мәнге ие. Баланы кемсіту, өзге оқушымен салыстыру, «сенен ештеңе шықпайды» деген сияқты бағалаушы сөздер оның өзіне деген сенімін әлсіретеді. Оның орнына әрекетке бағытталған, қолдаушы және нақты кері байланыс берген дұрыс. «Бұл жолы тапсырманың мына бөлігінде қате кетті, келесіде осы тұсына назар аударайық» деген сөз баланың қателікті түзетуге болатын әрекет ретінде қабылдауына ықпал етеді. Мұндай қарым-қатынас құрмет, сенім және ынтымақтастық құндылықтарын қалыптастырады.
Сонымен бірге білім алудағы бәсекелестік пен ынтымақтастықтың тепе-теңдігін сақтау маңызды. Бастауыш жаста балаларды үнемі «ең үздік», «ең жылдам», «ең ақылды» деп жарыстыру кейбір оқушылардың өзіне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұғалім жеке жетістікпен қатар ортақ нәтижеге қол жеткізуді де бағалауы қажет. Мысалы, топ болып тапсырманы дұрыс орындау, бір-біріне көмектесу, ортақ жобаны аяқтау секілді әрекеттер ынтымақтастық мәдениетін қалыптастырады. Бұл балаға өзінің жетістігі басқа адамдардың жетістігіне кедергі келтірмеуі тиіс екенін түсіндіреді.
Құндылыққа бағдарланған білім берудің маңызды бағыттарының бірі – оқушының еңбекке құрметін қалыптастыру. Бала әрбір нәтиженің артында еңбек жатқанын түсінуі қажет. Мұғалім тек жоғары нәтиже көрсеткен оқушыны ғана емес, табандылық танытқан, қателігін түзеткен, қосымша күш жұмсаған баланы да атап өткенде еңбектің құндылығы артады. Бұл тәсіл оқушының «қолымнан келмейді» деген ұстанымынан «үйрену үшін әрекет етуім керек» деген көзқарасқа көшуіне көмектеседі.
Бастауыш сыныпта экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру да құндылықтық тәрбиенің маңызды бөлігі болып саналады. Табиғатты қорғау жөніндегі түсініктер нақты күнделікті әрекеттермен бекітілуі керек. Электр қуатын босқа жұмсамау, суды үнемдеу, қоқысты тиісті жерге тастау, өсімдіктерге күтім жасау, мектеп ауласын таза сақтау сияқты қарапайым әрекеттер баланың қоршаған ортаға жауапты қарым-қатынасын қалыптастырады. Мұндай дағдыларды ерте жастан қалыптастыру баланың табиғатты тек пайдаланылатын ресурс емес, қорғауды қажет ететін орта ретінде қабылдауына ықпал етеді.
Қоғамдық жауапкершілік те бастауыш сыныптан басталады. Оқушы мектеп ережесін орындау, ортақ мүлікке ұқыпты қарау, сынып жұмысына үлес қосу, басқа адамдардың құқығын құрметтеу арқылы қоғамда өмір сүрудің алғашқы қағидаларын меңгереді. Мұғалім мектептегі ережелердің не үшін қажет екенін түсіндіріп, оларды тек жазалау құралы ретінде көрсетпеуі керек. Бала ереженің қауіпсіздік, тәртіп және өзара құрмет үшін қажет екенін түсінген кезде оны саналы орындауға бейім болады.
Құндылыққа бағдарланған білім беру жүйесінде рефлексия тұрақты сипат алуы тиіс. Сабақ соңындағы қысқа рефлексия тек «маған сабақ ұнады» немесе «қиын болды» деген жауаппен шектелмеуі қажет. Оқушыдан «Бүгін кімге көмектестің?», «Қай жерде табандылық таныттың?», «Қандай әрекетіңе ризасың?», «Келесі жолы нені жақсартқың келеді?» деп сұрау арқылы баланың өз мінез-құлқына саналы түрде қарауына мүмкіндік беріледі. Мұндай сұрақтар өзін-өзі бағалау мен жауапкершілік мәдениетін дамытады.
Мектепте құндылықтарды қалыптастыру жұмысы бір мұғалімнің әрекетімен шектелмеуі керек. Мектептің барлық қызметкерлері ортақ педагогикалық мәдениетті ұстанған кезде ғана балаға берілетін тәрбие ықпалы жүйелі болады. Мектепте құрмет, қауіпсіздік, әділдік және жауапкершілік туралы айтылып, бірақ күнделікті қарым-қатынаста бұл қағидалар сақталмаса, тәрбиелік жұмыстың әсері төмендейді. Сондықтан мектептің ішкі мәдениеті құндылықтарға негізделген білім берудің нақты үлгісіне айналуы қажет.
Қазіргі бастауыш мектеп жағдайында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды өзара сабақтастықта беру ерекше маңызды. Ұлттық мәдениетті құрметтеу басқа мәдениеттерді қабылдамау дегенді білдірмейді. Керісінше, өзінің тілі мен дәстүрін жақсы түсінген бала өзгелердің мәдени ерекшеліктерін де құрметтеуге үйренуі тиіс. Осы арқылы отансүйгіштік пен әлемге ашықтық, ұлттық сана мен жалпыадамзаттық гуманизм бір-бірін толықтырады. Мұғалім оқушыларға халықтардың мәдени әртүрлілігін түсіндіре отырып, адамды құрметтеу, бейбітшілік, достық және өзара түсіністік сияқты ортақ құндылықтарды қалыптастырады.
Бастауыш білім беруде құндылыққа бағдарланған тәсілдің тиімділігі мұғалімнің күнделікті педагогикалық шешімдерінен көрінеді. Ол сабақтың мазмұнын қалай таңдайды, оқушыларға қалай сөйлейді, қателікке қалай қарайды, әділдікті қалай сақтайды, топтық жұмысты қалай ұйымдастырады, әр баланың пікірін қаншалықты тыңдайды – осының барлығы құндылықтық тәрбиенің құрамдас бөлігі. Яғни тәрбие арнайы белгіленген сағатта ғана жүргізілмейді. Тәрбие сабақ басталған сәттен аяқталғанға дейін, үзілісте, сыныптан тыс жұмыста және мұғалім мен оқушы арасындағы әрбір қарым-қатынаста жүзеге асады.
Қорытынды. Құндылыққа бағдарланған білім беру – бастауыш сыныптағы оқыту мен тәрбиенің өзара бірлігін қамтамасыз ететін маңызды педагогикалық бағыт. Бастауыш мектепте баланың тұлғалық қасиеттері, адамдармен қарым-қатынасы, еңбекке, білімге, Отанға, табиғатқа және өзіне деген көзқарасы қалыптасатындықтан, бұл кезеңдегі тәрбие жұмысы ерекше жауапкершілікті талап етеді. Құндылықтар оқушыға тек сөз арқылы жеткізілмей, күнделікті әрекет, мұғалімнің тұлғалық үлгісі, оқу тапсырмалары, бірлескен жұмыс, әлеуметтік тәжірибе және рефлексия арқылы меңгертілуі тиіс.
Құндылыққа бағытталған бастауыш білімнің басты ерекшелігі – пәндік білім мен тәрбиелік мазмұнның бірлігінде. Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында адамгершілік, сыйластық, отансүйгіштік туралы ой қалыптастыруға мүмкіндік болса, математика арқылы дәлдік, табандылық, жауапкершілік, жаратылыстану мен дүниетану арқылы экологиялық мәдениет пен туған жерге құрмет дамытуға болады. Осылайша әр пән баланың тек білімін ғана емес, тұлғалық ұстанымдарын да қалыптастыруға қызмет етеді.
Құндылық тәрбиесінің нәтижелі болуы мектеп, мұғалім және отбасы арасындағы ынтымақтастыққа да байланысты. Бала мектепте үйренген құндылықтарды отбасында және күнделікті өмірде қолданған кезде олардың мәнін терең түсінеді. Сондықтан ата-аналармен тұрақты қарым-қатынас орнатып, ортақ тәрбиелік ұстанымдарды қалыптастыру маңызды.
Қорыта айтқанда, бастауыш сыныптағы құндылыққа бағдарланған білім беру болашақ азаматтың рухани-адамгершілік негізін қалыптастырады. Білімді, бірақ жауапкершіліксіз тұлға қоғамның тұрақты дамуына толық үлес қоса алмайды. Сол себепті мектептің мақсаты білімді оқушы тәрбиелеумен ғана шектелмей, адал, еңбекқор, жауапты, отансүйгіш, мейірімді, өзгені құрметтей алатын және саналы шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру болуы қажет. Мұндай нәтижеге қол жеткізудің негізгі шарты – құндылықтарды мектеп өмірінің барлық саласына жүйелі түрде енгізу. Осы тұрғыдан алғанда құндылыққа бағдарланған білім беру бастауыш сыныптағы тәрбие мен оқытудың қосымша бағыты емес, оның мазмұнын айқындайтын негізгі педагогикалық ұстаным болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысына арналған әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
- Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
- Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. – Алматы.
- Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан.
- Жарықбаев Қ.Б. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы.
- Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: Білім.
- Макаренко А.С. Тәрбие туралы еңбектер. – Алматы.
- Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. – Алматы.
- Education for Sustainable Development: A Roadmap. – Paris: UNESCO, 2020.
- Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. – Paris: OECD.
- Жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтарды білім беру үдерісіне кіріктіруге арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы.