Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыға сапалы білім берумен қатар, оның ұлттық дүниетанымын, рухани-адамгершілік қасиеттерін, тарихи санасын және туған еліне деген жауапкершілігін қалыптастыру. Жаһандану жағдайында ұлттық болмысты сақтау, жас ұрпақтың ана тіліне, әдебиетіне, тарихына, салт-дәстүріне құрметін арттыру ерекше маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда қазақ әдебиеті оқушылардың ұлттық құндылықтарын қалыптастырудың қуатты тәрбиелік құралы болып табылады. Әдеби шығармаларда халықтың тарихи тәжірибесі, дүниетанымы, арман-мұраты, салт-дәстүрі, адамгершілік қағидалары, елдік пен ерлік идеялары көркем бейнелер арқылы беріледі. Мақалада қазақ әдебиетін оқыту барысында оқушылардың ұлттық құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық мүмкіндіктері, көркем шығарманың тәрбиелік әлеуеті, ұлттық сана мен рухани мәдениетті дамыту жолдары қарастырылады. Сонымен қатар әдеби шығармаларды оқушының өмірлік тәжірибесімен байланыстыру, кейіпкерлер әрекетін құндылық тұрғысынан талдау, ұлттық тәрбие мазмұнын заманауи оқыту әдістерімен ұштастыру мәселелеріне назар аударылады.
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік, мәдени және ақпараттық өзгерістер білім беру мазмұнына жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы әлемдік ақпарат кеңістігінде өмір сүреді, түрлі мәдениеттермен, көзқарастармен және құндылықтар жүйесімен күнделікті кездеседі. Осындай жағдайда жас ұрпақтың өз ұлтының рухани негіздерін терең түсінуі, туған тілінің қадірін сезінуі, тарихи жады мен мәдени мұраға жауапкершілікпен қарауы маңызды. Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру дегеніміз оқушыны тек салт-дәстүрлермен таныстыру немесе тарихи деректерді жаттатумен шектелмейді. Ол – баланың ұлттық дүниетанымын, мінез-құлқын, ойлау жүйесін, адамдық ұстанымдарын және елге қызмет ету сезімін қалыптастыратын кешенді тәрбие үдерісі.
Қазақ әдебиеті осы міндетті жүзеге асыруда ерекше орын алады. Себебі әдебиет халықтың рухани өмірін, тарихи жадын, дүниетанымын және адамгершілік ұстанымдарын көркем сөз арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Халық ауыз әдебиетінен бастап қазіргі әдебиетке дейінгі шығармалардың мазмұнында елдік, ерлік, туған жерге сүйіспеншілік, ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, адалдық, еңбекқорлық, қонақжайлық, намыс, бірлік пен ынтымақ сияқты ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар кеңінен көрініс табады. Сондықтан қазақ әдебиеті сабағы тек шығарманың тақырыбы мен идеясын анықтауға бағытталмай, оқушының тұлғалық қасиетін қалыптастыратын тәрбиелік кеңістікке айналуы қажет.
Ұлттық құндылық ұғымы халықтың тарихи дамуы барысында қалыптасқан рухани, мәдени, әлеуметтік және адамгершілік мұралардың жиынтығын білдіреді. Оған ана тілі, туған жер, отбасы, салт-дәстүр, ұлттық мәдениет, тарихи жады, дін мен дүниетаным, елдік сана, еңбекке көзқарас және қоғамдық жауапкершілік сияқты құндылықтар кіреді. Бұл құндылықтардың барлығы қазақ әдебиеті шығармаларынан көрініс табады. Мысалы, ауыз әдебиеті үлгілерінде халықтың арман-тілегі, дүниені қабылдауы, жақсылық пен жамандық туралы түсінігі берілсе, жыраулар поэзиясында ел бірлігі, жер тағдыры, ерлік пен азаматтық жауапкершілік айқын көрінеді. Абай шығармаларында адамгершілік, білім, еңбек, әділет, ар-ұят мәселелері көтерілсе, ХХ ғасыр әдебиетінде ел тәуелсіздігі, ұлттық сана, тарихи тағдыр мен қоғамдық өзгерістер кеңінен суреттеледі.
Қазақ әдебиетін оқыту барысында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру ең алдымен көркем мәтінді терең түсінуге негізделуі тиіс. Егер оқушы шығармадағы оқиғаны тек мазмұндап берумен шектелсе, оның тәрбиелік мәні толық ашылмайды. Мұғалім кейіпкер әрекетін, автор ұстанымын, шығармадағы ұлттық болмыс белгілерін, адам мен қоғам арасындағы қатынасты талдауға бағытталған сұрақтарды жүйелі қолдануы қажет. Мысалы, «Кейіпкердің іс-әрекетінен қандай ұлттық қасиеттерді байқауға болады?», «Шығармада отбасы құндылығы қалай көрсетілген?», «Кейіпкердің шешімі бүгінгі қоғам үшін қаншалықты маңызды?», «Автор туған жер мәселесін қандай көркемдік тәсіл арқылы жеткізген?» деген сұрақтар оқушыны мәтінге құндылық тұрғысынан қарауға жетелейді.
Халық ауыз әдебиеті оқушыларға ұлттық құндылықтарды меңгертудің бастапқы әрі маңызды негіздерінің бірі болып табылады. Мақал-мәтелдер, жұмбақтар, шешендік сөздер, батырлар жыры, лиро-эпостық жырлар, ертегілер мен аңыздарда қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы, дүниетанымы және өмірлік ұстанымдары жинақталған. Мысалы, мақал-мәтелдер арқылы оқушы еңбек, бірлік, отансүйгіштік, ата-ана, білім, достық, адалдық туралы халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан ой-тұжырымдарын меңгереді. «Отан – оттан да ыстық», «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Еңбек түбі – береке» сияқты халықтық даналық үлгілері қысқа болғанымен, терең тәрбиелік мазмұнға ие.
Батырлар жырын оқыту кезінде ерлік ұғымын тек соғыс әрекеттерімен байланыстыру жеткіліксіз. Мұғалім батыр бейнесіндегі елге адалдықты, халық алдындағы жауапкершілікті, туған жерді қорғау идеясын, намыс пен табандылықты ашуы қажет. «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын» сияқты жырлар арқылы оқушы халқымыздың ерлік туралы түсінігін таниды. Сонымен қатар батырдың әрекетін қазіргі кезеңдегі азаматтық жауапкершілікпен салыстыруға болады. Бүгінгі таңда Отанды қорғау тек қару ұстау емес, елдің дамуына үлес қосу, білім алу, адал еңбек ету, табиғатты қорғау, қоғам алдындағы міндетті жауапкершілікпен орындау екенін түсіндіру маңызды. Осындай салыстырулар әдеби мұраны қазіргі өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Лиро-эпостық жырларды оқыту барысында отбасы, махаббат, адалдық, ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік орта сияқты құндылықтар талданады. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек» шығармаларындағы кейіпкерлердің тағдырын талдау арқылы оқушылар адам таңдауы, адалдық, жауапкершілік, салт пен жеке тұлғаның қарым-қатынасы туралы ой түйеді. Мұнда мұғалім шығарманы тек өткен дәуірдің тұрмысын танытатын мәтін ретінде емес, бүгінгі жастардың өмірінде де өзекті адамгершілік мәселелерді көтеретін мұра ретінде қарастыруы қажет.
Жыраулар поэзиясы да ұлттық сана қалыптастыруда маңызды орын алады. Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар жырау шығармаларында елдің бірлігі, жердің қасиеті, халықтың болашағы, ер азаматтың қоғам алдындағы міндеті кеңінен жырланған. Жыраулар поэзиясындағы туған жер бейнесі оқушының отансүйгіштік сезімін күшейтуге мүмкіндік береді. Қазтуғанның туған жер туралы толғауларын оқыған оқушы үшін жер тек географиялық кеңістік емес, ата-бабаның мекені, тарихи жады сақталған қасиетті ұғым ретінде танылады. Мұғалім осы мәтіндерді оқыту барысында оқушыларға өз туған өлкесі туралы ой толғау, ата-бабасының мекені жайлы мәлімет жинау немесе туған жердің қадірі туралы пікір айту сияқты шығармашылық тапсырмалар бере алады.
Абай шығармашылығы ұлттық құндылықтарды қалыптастыру тұрғысынан аса терең мазмұнға ие. Ақынның өлеңдері мен қара сөздерінде білім, еңбек, талап, ар, ұят, әділет, мейірім, адамдық қасиет мәселелері жан-жақты қарастырылады. Абайдың «Ғылым таппай мақтанба», «Әсемпаз болма әрнеге», «Интернатта оқып жүр» сияқты шығармаларын оқыту барысында оқушы білім алудың мақсатын, адамның өзін-өзі жетілдіру қажеттігін, қоғам алдындағы жауапкершілікті түсінеді. Ақын ұсынған «талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым» ұғымдарын қазіргі оқушының өмірімен байланыстыра талдау өте тиімді. Мәселен, оқушылар осы бес қасиеттің қайсысы өз өмірінде маңызды екенін мысалдармен түсіндіре алады немесе қазіргі жастардың бойында қандай қасиеттерді дамыту қажет екенін талқылайды.
Абайдың қара сөздерін оқыту барысында адам болмысына терең үңілуге мүмкіндік туады. Ақынның білім, мінез, ар-ұят, еңбек, адамгершілік туралы ойлары оқушыны өзіндік рефлексияға бағыттайды. Әдебиет сабағында оқушы кейіпкер немесе автор туралы ғана емес, өзі туралы да ойлануы тиіс. «Мен осы оймен келісемін бе?», «Бұл қасиет менің өмірімде қалай көрінеді?», «Мен қандай жағдайда әділетті шешім қабылдай аламын?» деген сұрақтар әдеби мәтінді оқушының жеке тұлғалық дамуымен байланыстырады. Ұлттық құндылықтардың шынайы қалыптасуы да осы ішкі ойланудан басталады.
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы еңбек, білім, қарапайымдылық, қамқорлық пен адамгершілік құндылықтарын қалыптастыруға болады. Оның әңгімелеріндегі кейіпкерлер әрекеті оқушыға жақсылық пен жамандықты нақты салыстыру арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. «Бай баласы мен жарлы баласы», «Әке мен бала», «Таза бұлақ» сияқты шығармалар баланы еңбекке, адалдыққа, жауапкершілікке және дұрыс әрекет жасауға тәрбиелейді. Мұндай мәтіндерді қазіргі өмір жағдайымен байланыстыру арқылы мұғалім ұлттық әдеби мұраның бүгінгі күн үшін де маңызын көрсете алады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларында ар, ұждан, әділет, адалдық сияқты құндылықтардың терең философиялық сипаты байқалады. Оның шығармаларын жоғары сыныптарда талдау оқушылардың адамгершілік мәселелеріне саналы көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі. Шәкәрім көтерген ар ілімі жасөспірімнің өзіндік ұстанымын қалыптастыру үшін маңызды. Оқушы жақсы мінездің сыртқы талап арқылы емес, адамның ішкі сенімі мен ар-ұяты арқылы қалыптасатынын түсінеді.
Қазақ әдебиеті арқылы ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда ХХ ғасыр басындағы Алаш қайраткерлерінің шығармаларының да орны ерекше. Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мағжан Жұмабаев шығармаларында елдің азаттығы, білім, халықтың болашағы, тіл мен ұлттық сана мәселелері көтерілді. Мұндай шығармаларды оқыту барысында оқушы тәуелсіздіктің қадірін, ана тілінің маңызын, білімді азаматтың ел алдындағы жауапкершілігін терең түсіне алады. Әсіресе Мағжан поэзиясындағы елдік рух пен жастарға сенім идеясы жас ұрпақтың азаматтық позициясын қалыптастыруда маңызды.
Ұлттық құндылықтарды әдебиет сабағында қалыптастыру үшін мұғалім шығарманың тәрбиелік идеясын дайын күйінде айтып бермеуі керек. Оқушы сол ойға талдау, салыстыру, дәлелдеу және пікір алмасу арқылы өзі жеткен жағдайда оның әсері әлдеқайда жоғары болады. Мұғалім бағыттаушы сұрақтар қойып, түрлі пікірлерді тыңдап, оқушыға өзіндік көзқарасын дәлелдеуге мүмкіндік беруі қажет. Сонда әдеби шығарма жатталатын ақпарат емес, өмір туралы ойланудың, құндылықтарды түсінудің және тұлғалық көзқарас қалыптастырудың құралына айналады.
Қазақ әдебиетін оқытуда ұлттық құндылықтарды қалыптастыру тек классикалық шығармаларды мазмұндаумен шектелмеуі тиіс. Әрбір көркем туындыдағы идеяны оқушының қазіргі өмірімен, әлеуметтік ортасымен және жеке тәжірибесімен байланыстыру маңызды. Себебі құндылық оқушы санасында тек теориялық ұғым ретінде емес, оның күнделікті әрекетіне ықпал ететін өмірлік ұстаным ретінде орнығуы қажет. Мысалы, шығармадағы үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, сөзге тоқтау, уәдеге беріктік, достыққа адалдық сияқты қасиеттерді талдай отырып, мұғалім оқушыларға осы ұстанымдардың қазіргі қоғамдағы көрінісін анықтатуы мүмкін. Бұл әдебиетті өмірмен байланыстыра қабылдауға мүмкіндік береді.
Қазақ әдебиетінің маңызды тәрбиелік ерекшеліктерінің бірі – ұлттық мінездің көркем бейнелер арқылы берілуі. Әдеби кейіпкерлердің іс-әрекеті, таңдауы, сөзі мен мінезі арқылы оқушы адамдық қасиеттерді нақты жағдайда көреді. Бір кейіпкердің ел үшін жасаған әрекеті азаматтық жауапкершілікті танытса, екінші кейіпкердің отбасы алдындағы міндеті отбасылық құндылықтың маңызын көрсетеді. Мұғалім кейіпкерлерді тек жағымды және жағымсыз деп екіге бөліп бағалаудан гөрі, олардың шешімдерінің себептері мен салдарын талдауға жағдай жасауы керек. Бұл оқушының сыни ойлауын дамытып қана қоймай, құндылықтар туралы терең ойлануына ықпал етеді.
Мұхтар Әуезов шығармалары ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда ерекше мүмкіндік береді. «Абай жолы» роман-эпопеясында қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, әлеуметтік қатынастары, адамдық қасиеттері кеңінен суреттеледі. Абайдың тұлғалық қалыптасуы, білімге ұмтылысы, әділетсіздікпен күресі, халық тағдырына алаңдауы оқушыға азаматтық позицияның үлгісін көрсетеді. Сонымен бірге шығарма арқылы қазақ қоғамындағы қонақжайлық, туыстық қатынас, үлкенге құрмет, сөз өнерін бағалау, ел ішіндегі билік мәселелері танылады. Мұғалім роман үзінділерін талдау барысында тарихи-мәдени ортаның ерекшеліктерін қазіргі қоғаммен салыстыруға бағытталған тапсырмалар бере алады.
Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» әңгімесін оқыту кезінде табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасты талқылауға болады. Бұл шығарма арқылы оқушылар табиғатқа жауапкершілікпен қарау, тіршілік иелерінің табиғи ортасын құрметтеу, адамның табиғатқа араласуының салдары туралы ой түйеді. Ұлттық дүниетанымда табиғатқа құрмет ерекше орын алады. Қазақ халқы жерді, суды, жануарлар мен өсімдіктерді тек шаруашылық көзі ретінде емес, өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қарастырған. Сондықтан көркем шығарма арқылы экологиялық мәдениетті де ұлттық құндылықтар жүйесімен байланыстырып қалыптастыруға болады.
Бауыржан Момышұлы шығармалары оқушылардың отансүйгіштік сезімін, тәртіп, жауапкершілік, батылдық, намыс пен елдік сана сияқты қасиеттерін дамытуда маңызды. Оның өмірі мен шығармаларында Отанды қорғау, жауынгерлік рух, тәртіпке бағыну, сертке беріктік, ұлтқа қызмет ету идеялары айқын көрінеді. Мұғалім оқушыларға батырдың сөздері мен іс-әрекеттерін талдата отырып, патриотизм ұғымын заманауи тұрғыдан түсіндіре алады. Патриотизм тек соғыс жағдайындағы ерлікпен шектелмейді. Ол өз мамандығын адал атқару, елдің заңын құрметтеу, қоғамдық ортаға жауапкершілікпен қарау, туған жердің дамуына үлес қосу, мемлекеттік тілді қадірлеу сияқты әрекеттерден де көрінеді.
Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин шығармалары да еңбек, адамгершілік, қоғам, ел тағдыры тақырыптарын талқылауға кең мүмкіндік береді. Мысалы, Ғабит Мүсіреповтің ана тақырыбындағы әңгімелері арқылы ананың балаға деген мейірімі, қайсарлығы, отбасы алдындағы жауапкершілігі, адамдық қадір-қасиеті көрінеді. Бұл туындыларды оқыту барысында мұғалім отбасылық құндылық, анаға құрмет, мейірімділік пен жанашырлық туралы пікірталас ұйымдастыра алады. Оқушы шығарманың идеясын өз отбасындағы қарым-қатынаспен салыстырып, ата-ана еңбегінің мәнін тереңірек түсінеді.
Бердібек Соқпақбаевтың шығармалары жасөспірім психологиясына жақындығымен құнды. «Менің атым Қожа» повесіндегі Қожа бейнесі арқылы оқушы тәртіп, жауапкершілік, өзін-өзі тану, қателікті мойындау, өзгеруге ұмтылу сияқты маңызды құндылықтарды қарастырады. Қожа мінсіз кейіпкер емес, бірақ оның әрекеттері мен ішкі ойлары жасөспірімге түсінікті. Мұғалім осы туындыны талдау барысында «Адам қателескеннен кейін өзін қалай өзгерте алады?», «Жауапкершілік дегеніміз не?», «Қожаның бойындағы қандай қасиеттер саған жақын?» деген сұрақтар арқылы оқушыны өзіндік рефлексияға бағыттай алады.
Қазақ әдебиетіндегі әйел бейнесі де ұлттық құндылықтарды талдаудың маңызды бағыты болып табылады. Қыз Жібек, Баян сұлу, Ұлпан, Ақбілек сияқты кейіпкерлер арқылы әйелдің қоғамдағы орны, адамдық қадір-қасиеті, ақылдылығы, төзімділігі, еркіндігі мен жауапкершілігі туралы мәселелер қозғалады. Әдебиетті оқыту барысында мұғалім тарихи кезеңдегі әйел тағдырын қазіргі қоғамдағы әйел мәртебесімен салыстыруға мүмкіндік бере алады. Мұндай талдау оқушының әлеуметтік мәселелерді түсінуіне, құрмет пен теңдік ұғымдарын терең қабылдауына ықпал етеді.
Тәуелсіздік кезеңіндегі әдеби шығармаларды оқыту барысында ұлттық сана мен тарихи жады мәселелерін жаңа қырынан қарастыруға болады. Қазіргі қазақ әдебиетінде тәуелсіздік, тарихи ақтаңдақтар, тіл, ұлттық болмыс, көші-қон, жаһандану, ауыл мен қала өмірі, рухани өзгерістер сияқты тақырыптар кеңінен көтеріліп келеді. Бұл шығармаларды талдау оқушыға ұлттық құндылықтардың тек өткен дәуірге тән емес, бүгінгі қоғамда да өзекті екенін түсіндіреді. Әсіресе қазіргі жасөспірімнің өміріне жақын тақырыптарды қамтитын шығармалар ұлттық болмысты қазіргі заманмен байланыстыруға көмектеседі.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда тарихи шығармалардың маңызы зор. Тарихи роман, хикаят немесе поэма арқылы оқушы белгілі бір дәуірдің оқиғаларын көркем бейнелермен қабылдайды. Тарих оқулықтары нақты дерек пен оқиғаны танытса, әдебиет сол тарихи кезеңдегі адамның сезімін, тағдырын, таңдауын түсінуге мүмкіндік береді. Осы арқылы оқушы тарихты тек даталар мен оқиғалар жиынтығы ретінде емес, халықтың бастан кешкен өмірлік тәжірибесі ретінде қабылдайды. Ілияс Есенберлиннің тарихи романдары, Мұхтар Мағауин, Әбіш Кекілбайұлы шығармалары ұлттық тарихи сананы қалыптастыруда маңызды орын алады.
Мұғалім тарихи шығармаларды оқыту барысында әдеби мәтін мен тарихи деректі салыстыру әдісін қолдана алады. Оқушылар шығармадағы белгілі бір оқиға туралы қосымша мәлімет іздеп, көркемдік шындық пен тарихи шындықтың арақатынасын анықтайды. Бұл тапсырма тарихи сауаттылықты, ақпаратпен жұмыс істеу дағдысын және ұлттық тарихқа қызығушылықты арттырады. Сонымен қатар оқушы әдебиеттің тарихи оқиғаларды есте сақтаудағы және ұрпақ жадын қалыптастырудағы маңызын түсінеді.
Қазақ әдебиетін оқытуда салт-дәстүр мен ұлттық әдет-ғұрыптардың көркем мәтіндегі қызметін талдау да маңызды. Бесікке салу, тұсаукесер, бата беру, қонақ күту, ас беру, қыз ұзату, келін түсіру сияқты дәстүрлер әдеби шығармаларда белгілі бір тарихи-мәдени ортада суреттеледі. Мұғалім бұл дәстүрлерді жай ғана атаумен шектелмей, олардың қоғамдық және тәрбиелік мағынасын түсіндіруі қажет. Мысалы, бата беру дәстүрі арқылы үлкеннің кішіге ізгі тілек білдіруі, ұрпақтар сабақтастығы, сөзге құрмет сияқты құндылықтар ашылады. Қонақжайлық дәстүрін талдау арқылы адамдар арасындағы сыйластық, кеңпейілділік, әлеуметтік қарым-қатынас мәселелерін қарастыруға болады.
Сонымен бірге ұлттық дәстүрлерді оқытуда оларды өзгермейтін, бір қалыпта қатып қалған құбылыс ретінде қарастыру дұрыс емес. Қоғам дамыған сайын кейбір дәстүрлердің орындалу формасы өзгеруі мүмкін, бірақ олардың түпкі құндылықтық мәні сақталады. Мұғалім оқушыларға дәстүрдің сыртқы көрінісінен гөрі, оның адамгершілік мазмұнына назар аудартқаны жөн. Осылайша оқушы ұлттық мәдениетті тек өткеннің мұрасы ретінде емес, қазіргі өмірмен жалғасып жатқан рухани жүйе ретінде қабылдайды.
Қазақ әдебиеті сабағында шешендік сөздерді пайдалану да ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда маңызды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және басқа да шешендердің сөздері арқылы оқушы сөз мәдениетін, әділдік, бірлік, елдік, мәмілеге келу сияқты қасиеттерді меңгереді. Шешендік сөздерді жаттап қана қоймай, олардың қандай жағдайда айтылғанын, мәселені қалай шешкенін, сөздің адамға және қоғамға қалай әсер еткенін талдау қажет. Бұл оқушылардың тілдік мәдениеті мен пікір айту қабілетін дамытады.
Әдебиет сабағында пікірталас әдісін қолдану ұлттық құндылықтарды саналы түрде қабылдауға көмектеседі. Оқушылар белгілі бір кейіпкердің әрекетін бағалап, өз пікірін дәлелдейді, басқа көзқарастарды тыңдайды. Мысалы, «Кейіпкердің әрекеті дәстүрге сай ма, әлде жеке таңдау маңызды ма?», «Ұлттық құндылық пен заманауи көзқарас арасында қайшылық болуы мүмкін бе?» деген сұрақтар оқушының ойлау аясын кеңейтеді. Мұнда мұғалім белгілі бір пікірді міндеттеп қоймай, оқушылардың дәлелді көзқарас білдіруіне жағдай жасауы қажет.
Топтық жұмыстар да әдеби шығарманың құндылықтық мазмұнын терең ашуға мүмкіндік береді. Бір топ шығармадағы отбасы құндылықтарын, екінші топ елдік пен отансүйгіштік идеяларын, үшінші топ адамгершілік қасиеттерді, төртінші топ салт-дәстүр көріністерін анықтап, өз тұжырымдарын дәлелдермен ұсына алады. Мұндай жұмыс оқушыны мәтінді бірнеше қырынан қарауға, ортақ пікір қалыптастыруға және бір-бірінің ойына құрметпен қарауға үйретеді. Бұл да ұлттық құндылықтардың бірі саналатын ынтымақ пен сыйластықты іс жүзінде қалыптастырады.
Шығармашылық тапсырмалар ұлттық құндылықтарды оқушының жеке тәжірибесімен байланыстыруда ерекше тиімді. Мысалы, оқушы белгілі бір әдеби кейіпкерге хат жаза алады, шығарманың оқиғасын қазіргі кезеңге бейімдеп жалғастыра алады, туған жері туралы эссе немесе шағын әңгіме жаза алады. Сондай-ақ ата-әжесінен отбасылық дәстүрлер туралы сұхбат алып, оны әдеби шығармадағы дәстүрмен салыстыруға болады. Мұндай жұмыстар оқушының отбасы тарихына қызығушылығын арттырып, ұрпақтар сабақтастығын сезінуіне ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда тілдің рөлі айрықша. Қазақ әдебиеті сабағында оқушы көркем сөздің байлығын, мақал-мәтелдердің, тұрақты тіркестердің, бейнелі сөздердің мағынасын түсінеді. Ана тілінің көркемдік мүмкіндігін сезіну арқылы ұлттық мәдениетке деген құрметі артады. Сондықтан мұғалім әдеби шығарманың мазмұнын ғана емес, оның тілдік ерекшелігін де назардан тыс қалдырмауы керек. Кейіпкер тілін, авторлық баяндауды, ұлттық ұғымдарды, көнерген сөздерді талдау арқылы оқушы халықтың дүниетанымын тіл арқылы таниды.
Қазақ әдебиетін ұлттық тәрбие құралына айналдыру үшін мұғалімнің өзі де ұлттық мәдениетке, әдебиетке және тарихқа терең қызығушылық танытуы маңызды. Мұғалімнің шығарманы түсіндірудегі көзқарасы, қойылған сұрақтары, мысалдары мен қарым-қатынасы оқушыға тікелей әсер етеді. Егер мұғалім әдебиетті тек емтиханға қажетті ақпарат ретінде ұсынса, оқушы да оны солай қабылдауы мүмкін. Ал әдебиетті адамның өзін және қоғамды тануына мүмкіндік беретін рухани кеңістік ретінде көрсетсе, оқушының пәнге көзқарасы өзгереді.
Осы тұрғыдан алғанда, қазақ әдебиеті сабағындағы ұлттық тәрбие арнайы бір тапсырмамен ғана шектелмеуі керек. Ол бүкіл оқу үдерісіне жүйелі түрде енгізілгені дұрыс. Әрбір шығармада кездесетін адамгершілік, елдік, отбасылық, тарихи немесе мәдени құндылықтарды орынды ашу арқылы мұғалім оқушының ұлттық санасын біртіндеп қалыптастырады. Нәтижесінде оқушы ұлттық құндылықтарды жатталған ұғым ретінде емес, өзінің өмірлік көзқарасы мен мінез-құлқында қолданылатын рухани бағдар ретінде қабылдай бастайды.
Қазақ әдебиеті арқылы ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда мұғалімнің қолданатын бағалау тәсілдері де маңызды рөл атқарады. Әдеби шығарма бойынша оқушының білімін тек кейіпкерлерді атау, оқиға желісін мазмұндау немесе көркемдік құралдарды анықтау арқылы бағалау жеткіліксіз. Оқушының шығармадағы құндылықтарды түсінуі, кейіпкерлер әрекетіне өзіндік көзқарас білдіруі, пікірін мәтіннен алынған дәлелдермен негіздеуі де назарға алынуы тиіс. Мысалы, оқушыға «Шығармадағы ең маңызды ұлттық құндылықты анықтап, оның бүгінгі қоғам үшін маңызын түсіндір» немесе «Кейіпкердің әрекетін өз өмірлік ұстанымыңмен салыстыр» деген тапсырмалар беру арқылы оның мәтінді саналы түрде қабылдау деңгейін байқауға болады. Мұндай бағалау оқушыны дайын жауапты қайталауға емес, өз ойын қалыптастыруға жетелейді.
Әдебиет сабақтарындағы рефлексия да ұлттық құндылықтарды тұлғалық деңгейде меңгертудің тиімді жолдарының бірі болып табылады. Сабақ соңында «Бүгінгі шығармадан өзіме қандай ой түйдім?», «Қай кейіпкердің әрекеті маған үлгі болды?», «Қандай құндылық мен үшін маңызды?», «Осы шығарма менің туған ел, отбасы немесе адамгершілік туралы көзқарасыма қалай әсер етті?» деген сұрақтар оқушының ішкі ойлануына мүмкіндік береді. Мұндай рефлексия барысында оқушы әдеби мәтіндегі құндылықтарды өз өмірімен байланыстырады. Нәтижесінде шығарма мазмұны есте сақталатын ақпарат ретінде ғана емес, тұлғаның өзіндік ұстанымын қалыптастыратын рухани тәжірибе ретінде қабылданады.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда цифрлық технологияларды да тиімді пайдалануға болады. Қазіргі оқушы ақпаратты тек оқулықтан ғана емес, түрлі цифрлық ресурстардан алады. Сондықтан әдебиет сабағында аудиокітаптар, электрондық кітапханалар, тарихи деректер, бейнематериалдар, виртуалды мұражайлар және интерактивті тапсырмаларды орынды қолдану оқушының қызығушылығын арттыра алады. Мысалы, белгілі бір ақын немесе жазушы шығармасын оқығаннан кейін оның туған өлкесіне байланысты виртуалды саяхат ұйымдастыру, шығармада суреттелген тарихи кезең туралы бейнематериал қарастыру немесе көркем туынды бойынша цифрлық таныстырылым жасауға тапсырма беруге болады. Бірақ цифрлық құрал сабақтың негізгі мақсатына айналмай, әдеби мәтінді терең түсінуге көмектесетін қосымша ресурс ретінде пайдаланылғаны дұрыс.
Жасанды интеллект құралдарының дамуы да әдебиетті оқытуға жаңа мүмкіндіктер әкеліп отыр. Мұғалім белгілі бір шығарма бойынша салыстырмалы сұрақтар, пікірталас тақырыптары, шығармашылық тапсырмалар құрастыруда немесе оқушыға күрделі ұғымдарды қарапайым түрде түсіндіруде мұндай құралдарды көмекші ретінде пайдалана алады. Дегенмен оқушы көркем шығарманы оқымай, оның мазмұнын тек дайын цифрлық жауап арқылы меңгеруге тырысса, әдебиеттің тәрбиелік және эстетикалық әсері әлсірейді. Сондықтан әдебиетті тікелей оқу, кейіпкердің сезімі мен авторлық ойды өз бетімен қабылдау негізгі орында қалуы тиіс. Цифрлық технология көркем мәтін мен оқушы арасындағы байланысты үзбеуі, керісінше оны тереңдетуі қажет.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда отбасы мен мектеп арасындағы байланысты күшейту де тиімді нәтиже береді. Қазақ әдебиетіндегі көптеген тақырыптар отбасылық тәрбие, ата-анаға құрмет, туған жер, шежіре, салт-дәстүр және ұрпақтар сабақтастығымен тығыз байланысты. Мұғалім оқушыларға отбасы мүшелерімен бірге орындайтын тапсырмалар ұсына алады. Мысалы, ата-әжесінен бұрынғы ауыл өмірі, ұлттық дәстүрлер, отбасылық тарих немесе ел ішінде айтылатын аңыздар туралы сұхбат алу оқушы үшін маңызды танымдық тәжірибе болады. Кейін осы мәліметтерді әдеби шығарма мазмұнымен байланыстыра талдауға болады. Бұл тәсіл мектептегі оқу мен отбасылық тәрбиені өзара жақындастырады.
Оқушының туған өлкесіне қатысты әдеби және тарихи материалдарды сабақта пайдалану да ұлттық сана қалыптастыруда ерекше мәнге ие. Әрбір аймақтың өзіне тән ақын-жазушылары, тарихи тұлғалары, аңыздары мен жер-су атаулары бар. Өлкетану материалдарын қазақ әдебиетімен байланыстыру арқылы бала туған жерінің рухани тарихын тереңірек таниды. Мысалы, оқушылар өз өңірінен шыққан қаламгердің шығармасын зерттеп, оның туған өлке бейнесін қалай суреттегенін анықтай алады. Туған жер туралы өлең немесе эссе жазу, жергілікті тарихи орындардың әдебиетпен байланысын зерттеу сияқты жұмыстар отансүйгіштік сезімді нақты орта арқылы қалыптастырады.
Әдебиет арқылы ұлттық құндылықтарды қалыптастыру барысында көпмәдениетті қоғам жағдайы да ескерілуі керек. Ұлттық құндылықтарды дәріптеу басқа халықтардың мәдениетін төмен бағалау дегенді білдірмейді. Керісінше, өз мәдениетін жақсы таныған адам өзге халықтардың рухани мұрасына да құрметпен қарай алады. Қазақ әдебиетіндегі қонақжайлық, достық, мейірім, әділет, татулық сияқты идеялар жалпыадамзаттық құндылықтармен үндеседі. Сондықтан мұғалім ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың өзара байланысын көрсетуі қажет. Бұл оқушының ұлттық болмысын сақтай отырып, ашық ойлы, мәдениеттер арасындағы диалогқа дайын тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды оқытуда формализмнен сақтану қажет. Егер әрбір шығарма бойынша оқушыдан тек «ұлттық құндылықтарды тап» деген бірсарынды тапсырма талап етілсе, уақыт өте келе бұл жұмыс жасанды сипатқа айналуы мүмкін. Сондықтан әдіс-тәсілдер әртүрлі болуы тиіс. Бір сабақта пікірталас ұйымдастырылса, келесі сабақта кейіпкерге хат жазу, шығармашылық жоба, сахналық көрініс, әдеби эссе, салыстырмалы талдау немесе зерттеу тапсырмасы қолданылуы мүмкін. Әдістің өзгеруі оқушының қызығушылығын сақтап, құндылық мәселесіне әртүрлі қырынан қарауына жағдай жасайды.
Мұғалім әдеби шығарманың тарихи контексін түсіндірумен қатар, оқушыны бүгінгі күн тұрғысынан ойлануға да жетелеуі керек. Өйткені ұлттық құндылықтар қоғаммен бірге дамып, жаңа мазмұнмен толығып отырады. Мысалы, бұрынғы әдебиеттегі ел қорғау идеясы бүгінгі күні білім арқылы елге қызмет ету, қоғамдық жауапкершілік, кәсіби адалдық және азаматтық белсенділік ұғымдарымен сабақтасады. Еңбекқорлық құндылығы қазіргі жағдайда өз мамандығын жетік меңгерумен, үздіксіз білім алумен және кәсіби жауапкершілікпен байланыстырылады. Осылайша әдебиеттегі дәстүрлі құндылықтар қазіргі оқушының өмірімен сабақтасқанда ғана олардың тәрбиелік мәні тереңдей түседі.
Қазақ әдебиеті сабағы оқушының эмоционалдық мәдениетін қалыптастыруға да ықпал етеді. Көркем шығармадағы адамның қуанышы, қайғысы, үміті, өкініші мен күресі оқырманға эмоционалдық әсер береді. Кейіпкердің тағдырын түсінуге тырысу арқылы оқушыда жанашырлық, мейірім, адамды түсіне білу сияқты қасиеттер қалыптасады. Бұл қасиеттер де халқымыздың рухани дүниесінде маңызды орын алған. Әдебиетті сезіммен қабылдау жасөспірімнің тек интеллектуалдық емес, адамгершілік тұрғыдан да дамуына мүмкіндік береді.
Оқушылардың кітап оқу мәдениетін қалыптастыру да ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды шарты. Егер оқушы қазақ әдебиетін тек оқу бағдарламасындағы міндетті шығармалар көлемінде ғана қабылдаса, оның әдебиетке қызығушылығы шектеулі болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім сыныптан тыс оқуға арналған шығармаларды жас ерекшелігі мен қызығушылығына сәйкес ұсынып, әдеби кітаптарды өз еркімен оқуға ынталандыруы қажет. Кітап көрмелері, әдеби кештер, оқырман конференциялары, «бір сынып – бір кітап» жобалары, сүйікті шығарма туралы пікір алмасу сияқты жұмыстар оқушыны тұрақты оқырмандық ортаға тартады. Көркем әдебиетті жүйелі оқитын бала ана тілінің байлығын терең сезініп, ұлттық мәдениетпен табиғи түрде жақындай түседі.
Мектептегі әдеби іс-шаралар да сабақтағы тәрбиелік жұмысты толықтыра алады. Ақын-жазушыларға арналған әдеби кештер, поэзия сағаттары, мәнерлеп оқу байқаулары, сахналық қойылымдар, шығармашылық кездесулер мен ғылыми жобалар оқушының әдебиетке қызығушылығын арттырады. Мұндай іс-шараларда оқушы әдебиетті тек талдайтын пән ретінде емес, ұлттық мәдениеттің тірі бөлігі ретінде сезінеді. Әсіресе шығарманы сахналау кезінде кейіпкер мінезін, тарихи ортаны, ұлттық киім мен дәстүрді тереңірек зерттеу қажеттілігі туындайды. Бұл өз кезегінде оқушының шығармашылық қабілетін және ұлттық мәдениетке қызығушылығын дамытады.
Қазақ әдебиеті пәні мұғалімінің кәсіби шеберлігі осы үдерістің негізгі шарттарының бірі болып табылады. Мұғалім әдеби шығарманың идеялық-көркемдік мазмұнын жақсы меңгерумен қатар, оны оқушыға тәрбиелік мәнін жоғалтпай жеткізе білуі тиіс. Ұлттық құндылықтарды дайын анықтама ретінде ұсынбай, көркем мәтін арқылы сезіндіру, пікірталас пен сұрақ арқылы ойландыру, оқушының жеке көзқарасын құрметтеу маңызды. Мұғалімнің өзі ана тіліне, әдеби мұраға, ұлттық мәдениетке құрмет танытқанда ғана оның сөзі оқушыға шынайы әсер етеді.
Қорытынды. Қазақ әдебиеті – ұлттың рухани жадын, тарихи тәжірибесін, дүниетанымын, мінезін және адамгершілік ұстанымдарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін аса маңызды мәдени мұра. Сондықтан әдебиет сабағы оқушыға көркем мәтіннің мазмұнын меңгертумен ғана шектелмеуі тиіс. Оның негізгі міндеттерінің бірі – ұлттық болмысы қалыптасқан, туған тілін, тарихын, мәдениетін құрметтейтін, адамгершілік қасиеттерді жоғары бағалайтын, елінің болашағына жауапкершілікпен қарайтын тұлға тәрбиелеу.
Қазақ әдебиетіндегі ауыз әдебиеті үлгілері, жыраулар поэзиясы, Абай мен Шәкәрім мұрасы, Алаш қайраткерлерінің шығармалары, тарихи романдар мен қазіргі әдеби туындылар оқушыға ұлттық құндылықтардың сан алуан қырын танытады. Елдік пен ерлік, туған жерге сүйіспеншілік, ана тіліне құрмет, отбасы бірлігі, үлкенді сыйлау, адалдық, еңбекқорлық, ар-ұят, білімге ұмтылу, мейірім мен әділет сияқты құндылықтар көркем шығарма арқылы оқушының санасына әсер етеді.
Ұлттық құндылықтарды тиімді қалыптастыру үшін мұғалім мәтінді терең талдауға, пікірталасқа, шығармашылық жұмысқа, зерттеуге, салыстыруға және рефлексияға негізделген әдістерді жүйелі қолдануы қажет. Әдеби шығарманы қазіргі өмірмен байланыстыру, тарихи және мәдени контексті түсіндіру, отбасымен және туған өлкенің рухани мұрасымен сабақтастыру оқушының ұлттық санасын күшейтеді. Сонымен қатар цифрлық технологияларды орынды пайдалану, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру және әдеби іс-шараларды ұйымдастыру бұл жұмыстың нәтижелілігін арттырады.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – бір сабақта аяқталатын жұмыс емес, ұзақ мерзімді педагогикалық үдеріс. Оның нәтижесі оқушының өз мәдениетін құрметтеуінен, ана тілін бағалауынан, адамдық қасиеттерді өмірлік ұстанымға айналдыруынан және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуінен көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда қазақ әдебиеті пәні жас ұрпақтың рухани дүниесін байытып, ұлттық санасын қалыптастыратын, өткен мен бүгінді жалғастырып, болашаққа бағыт беретін маңызды тәрбие құралы болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. – Алматы: әдеби басылымдар.
- Әуезов М. Абай жолы. Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы.
- Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра.
- Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – Алматы.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі.
- Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы.
- Шәкәрім Құдайбердіұлы. Шығармалары. – Алматы: Жазушы.
- Момышұлы Б. Ұшқан ұя. – Алматы: Атамұра.
- Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа. – Алматы: Балалар әдебиеті.
- Қазақ әдебиетінің тарихы. Көп томдық. – Алматы: Ғылым.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім беру деңгейіне арналған «Қазақ әдебиеті» пәнінің оқу бағдарламасы. – Астана.
- Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы.
- Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат.
- Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесіне арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер. – Алматы.
- Жалпы білім беретін мектептің қазақ әдебиеті оқулықтары мен мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулықтар.