Аннотация. Мақалада қазақ тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру мен арттырудың тиімді жолдары қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының алған теориялық білімін күнделікті өмірде қолдана білуі, әртүрлі ақпарат көздерімен жұмыс жасауы, мәтінді түсінуі, талдауы, өз ойын дәлелді әрі сауатты жеткізуі маңызды құзыреттердің бірі болып саналады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілі пәнінің оқушының функционалдық сауаттылығын дамытудағы мүмкіндігі өте жоғары. Мақалада мәтінмен жұмыс, өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, коммуникативтік әдістер, проблемалық сұрақтар, шығармашылық және зерттеушілік жұмыстар арқылы білім алушылардың тілдік, танымдық, коммуникативтік дағдыларын жетілдіру мәселелері сөз болады. Сонымен қатар мұғалімнің оқу тапсырмаларын оқушының жас ерекшелігі мен өмірлік тәжірибесіне сәйкестендіруі, білімді дайын күйінде ұсынбай, оны өз бетінше іздену және қолдану арқылы меңгертуі қажеттігі қарастырылады.
Түйін сөздер: функционалдық сауаттылық, қазақ тілі, мәтінмен жұмыс, оқылым, жазылым, айтылым, тыңдалым, өмірлік жағдаят, коммуникативтік құзыреттілік, білім беру.
Қазіргі қоғамда білімді адамның көрсеткіші тек белгілі бір көлемдегі ақпаратты есте сақтап, оны қайталап айтып бере алуымен анықталмайды. Бүгінгі оқушы ақпаратты түсініп, салыстырып, саралап, қажеттісін таңдап, оны нақты өмірлік жағдайда пайдалана білуі керек. Осы талаптар білім беру үдерісінде функционалдық сауаттылық ұғымының маңызын арттырып отыр. Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін күнделікті өмірде тиімді қолдануы, әлеуметтік ортада өз орнын табуы, түрлі мәселелерді шешуде білім, білік және дағдыларын орынды пайдалана білу қабілеті. Мұндай сауаттылық оқушының тек оқу жетістігіне ғана емес, болашақтағы кәсіби және қоғамдық өміріне де тікелей әсер етеді.
Қазақ тілі пәні оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда ерекше орын алады. Себебі тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, адамның ойлау жүйесін қалыптастыратын, қоршаған ортаны танып-білуіне мүмкіндік беретін маңызды құрал. Оқушы тілді меңгеру барысында ақпаратты қабылдауға, оны өңдеуге, өз ойын жүйелеуге, пікірін білдіруге, басқалардың көзқарасын түсінуге және белгілі бір мәселе бойынша шешім қабылдауға үйренеді. Сондықтан қазақ тілі сабағында грамматикалық ережелерді жаттатумен немесе сөздердің дұрыс жазылуын үйретумен ғана шектелу жеткіліксіз. Сабақ мазмұны оқушының тілдік білімін нақты өмірмен байланыстырып, оны тәжірибеде қолдануға бағытталуы қажет.
Функционалдық сауаттылықты дамытуда мұғалім алдымен оқушыға ұсынылатын тапсырмалардың мазмұнына назар аударуы керек. Дәстүрлі сабақтарда «ережені айт», «сөйлемнен зат есімді тап», «сөздерді септе» сияқты тапсырмалар жиі кездеседі. Мұндай жұмыстар тілдік білімді бекіту үшін қажет болғанымен, олардың барлығы бірдей оқушының функционалдық сауаттылығын дамыта бермейді. Ал сол грамматикалық білімді күнделікті өмірмен байланыстыратын тапсырмалар білім алушыны ойланып әрекет етуге жетелейді. Мысалы, оқушыға қоғамдық көліктегі хабарландыру мәтінін редакциялау, мектеп әкімшілігіне өтініш жазу, әлеуметтік желідегі жазбаға әдеби тіл нормаларына сәйкес пікір білдіру, белгілі бір тауардың жарнамасын талдау немесе досына іс-шара туралы хабарлама дайындау ұсынылса, ол тілдік білімін нақты коммуникативтік жағдайда қолданады.
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда мәтінмен жұмыстың маңызы ерекше. Мәтін – тілдік білім мен өмірлік тәжірибені байланыстыратын негізгі құралдардың бірі. Қазақ тілі сабағында оқушыларға әртүрлі стильдегі және жанрдағы мәтіндерді ұсыну олардың ақпаратты қабылдау, түсіну және өңдеу қабілетін арттырады. Көркем мәтінмен қатар жаңалық, хабарландыру, жарнама, нұсқаулық, сұхбат, мақала, кесте, диаграмма, интернеттегі ақпараттық жазба сияқты материалдарды пайдалану тиімді. Себебі күнделікті өмірде адам тек көркем әдебиетпен емес, әртүрлі сипаттағы ақпараттармен кездеседі. Оқушы осындай мәтіндермен мектеп қабырғасында жұмыс істеуге дағдыланса, болашақта ақпараттық ортаға бейімделуі жеңіл болады.
Мәтінді оқыту барысында мұғалім оқушыдан тек оның мазмұнын айтып беруді талап етпеуі қажет. Мәтіндегі негізгі және қосымша ақпаратты ажырату, автордың негізгі ойын анықтау, көтерілген мәселеге көзқарас білдіру, дәлелдерді табу, ақпараттардың шынайылығын бағалау, мәтіндегі себеп пен салдарды анықтау сияқты тапсырмалар ұсынылғаны дұрыс. Мысалы, экологиялық мәселе туралы мәтін беріліп, «Автор қандай мәселені көтеріп отыр?», «Бұл мәселенің пайда болуына не себеп?», «Ұсынылған шешімдердің қайсысы тиімді деп ойлайсың?», «Өз аймағыңда осы мәселені шешу үшін қандай әрекет жасауға болады?» деген сұрақтардың қойылуы оқушының мәтінді терең түсінуіне мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмалар оқылым сауаттылығымен бірге сыни ойлау қабілетін де қалыптастырады.
Функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігінің бірі – оқушының өз ойын нақты, түсінікті әрі дәлелді жеткізе білуі. Қазақ тілі сабағында айтылым әрекетін дамыту үшін оқушыға дайын мәтінді жатқа айтқызу жеткіліксіз. Оның белгілі бір тақырып бойынша пікір білдіруіне, өз көзқарасын негіздеуіне, қарсы пікірге жауап беруіне, сұрақ қоюына және диалог жүргізуіне мүмкіндік берілуі керек. Пікірталас, сұхбат, рөлдік ойын, жағдаяттық тапсырмалар, шағын таныстырылымдар осы мақсатта нәтижелі қолданылады. Мысалы, «Мектепте ұялы телефонды пайдалануға шектеу қажет пе?» деген мәселені талқылау барысында оқушылар екі түрлі көзқарасты қарастырып, дәлелдер жинайды және өз ұстанымдарын қорғайды. Бұл тапсырмада оқушы тек сөйлеп қана қоймай, ақпаратты саралау, дәлел таңдау, қарсы тараптың пікірін тыңдау және мәдениетті түрде жауап беру дағдыларын меңгереді.
Тыңдалым да функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға тікелей ықпал етеді. Күнделікті өмірде адам көптеген ақпаратты тыңдау арқылы қабылдайды. Сондықтан сабақ барысында аудиомәтіндер, сұхбаттар, жаңалықтар, хабарландырулар, бейнематериалдар мазмұны бойынша тапсырмалар ұйымдастыру пайдалы. Тыңдалымнан кейін оқушылар ақпараттың негізгі бөлігін анықтап, маңызды деректерді жазып алуы, сөйлеушінің мақсатын ажыратуы, берілген ақпарат бойынша шешім қабылдауы мүмкін. Мысалы, саяхат туралы аудиохабарлама тыңдалып, оқушыдан жол жүру уақытын, қажетті заттардың тізімін және қауіпсіздік ережелерін анықтау сұралса, тапсырма нақты өмірлік әрекетке жақындай түседі.
Жазылым дағдысын қалыптастыру барысында да өмірлік жағдаяттар негізге алынуы тиіс. Оқушының белгілі бір тақырыпта көлемді шығарма жазуы оның жазбаша тілін дамытуға әсер еткенімен, функционалдық сауаттылық тұрғысынан әртүрлі жанрдағы мәтіндермен жұмыс істегені тиімді. Өтініш, хабарландыру, шақыру, пікір, нұсқаулық, электрондық хат, құттықтау, шағын мақала, әлеуметтік желіге арналған жазба сияқты жұмыстар оқушының коммуникативтік қажеттіліктеріне жақын келеді. Мұнда мәтіннің кімге арналғаны, қандай мақсатпен жазылатыны және қандай тілдік бірліктерді қолдану қажеттігі ескеріледі. Мәселен, бір ақпаратты досына хабарлау мен мектеп директорына ресми түрде жеткізудің тілдік ерекшеліктерін салыстыру оқушының стильдік сауаттылығын арттырады.
Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты арттыру үшін оқытуда өмірлік жағдаяттарды жүйелі қолданудың маңызы зор. Оқушы өзін белгілі бір жағдайда елестетіп, нақты шешім қабылдауы қажет болған кезде оның оқу әрекеті мәнді сипатқа ие болады. Мысалы, «Сен кітапхана қызметкерісің. Оқушыларды жаңа кітаптар көрмесіне шақыратын хабарландыру жаз», «Сенің сыныбың табиғатты қорғауға арналған акция ұйымдастырмақ. Акцияның мақсатын түсіндіретін қысқа үндеу дайында», «Интернеттен бір-біріне қайшы екі ақпарат кездестірдің. Қайсысына сенуге болатынын қандай белгілер арқылы анықтайсың?» деген тапсырмалар оқушының тілдік білімімен қатар әлеуметтік тәжірибесін де дамытады.
Осылайша, қазақ тілі сабағы оқушы үшін ережелер мен жаттығулар жиынтығы болып қалмай, күнделікті өмірде қажет болатын тілдік және танымдық дағдыларды меңгертетін ортаға айналуы тиіс. Мұғалім сабақтағы әр тапсырманың оқушыға қандай практикалық дағды беретінін ескерген жағдайда ғана функционалдық сауаттылықты қалыптастыру жүйелі сипат алады. Оқушы мәтінді түсініп оқуға, ақпаратты саралауға, сұрақ қоюға, өз ойын дәлелдеуге, тілдік құралдарды жағдаятқа сәйкес пайдалануға біртіндеп дағдыланады. Бұл бағыттағы жұмыстың нәтижелілігі оқыту әдістерінің мазмұнымен, мұғалімнің тапсырманы дұрыс ұйымдастыруымен және білім алушының белсенді әрекетімен тығыз байланысты.
Функционалдық сауаттылықты дамытуда оқушының белсенді әрекетіне негізделген әдістерді қолдану маңызды. Сабақта мұғалім ақпаратты дайын күйінде беруші ғана емес, оқушының ізденуіне, ойлануына, салыстыруына және қорытынды жасауына бағыт беруші болуы қажет. Мұндай жағдайда білім алушы оқу үдерісіне белсенді араласып, өз бетінше әрекет етуге үйренеді. Бұл мақсатта проблемалық оқыту, жобалау әдісі, зерттеу жұмыстары, топтық және жұптық тапсырмалар, кейс әдісі, пікірталас, сұрақ-жауап, ой қозғау сияқты тәсілдерді жүйелі қолдануға болады. Әдіс таңдауда оның сабақтың оқу мақсатына сәйкестігі және оқушының нақты дағдысын дамытуға ықпалы ескерілуі тиіс.
Проблемалық тапсырмалар оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда ерекше тиімділік көрсетеді. Мұндай тапсырмаларда оқушыға дайын жауап ұсынылмайды, керісінше белгілі бір мәселені талдап, шешім табу міндеті беріледі. Мысалы, «Мектеп асханасындағы тағам қалдықтарын азайту үшін қандай ұсыныс берер едің?», «Оқушылар арасында кітап оқуға қызығушылықты қалай арттыруға болады?», «Әлеуметтік желідегі тіл мәдениетін жақсарту үшін қандай ережелер қажет?» деген тапсырмалар оқушыны нақты мәселе төңірегінде ойлануға жетелейді. Оқушы өз ұсынысын айтып қана қоймай, оны дәлелдеуі, нақты мысалдар келтіруі және оның тиімділігін түсіндіруі керек. Осы арқылы тілдік дағды ойлау дағдысымен ұштасады.
Қазақ тілі сабағында зерттеушілік сипаттағы тапсырмаларды да тиімді пайдалануға болады. Мысалы, оқушыларға күнделікті өмірде қолданылатын қазақша жарнамалардың тілін зерттеу, әлеуметтік желідегі сөз қолданысын бақылау, өз ортасында жиі кездесетін кірме сөздерді жинақтау, жастар тіліндегі жаңа сөздердің қолданылуын талдау сияқты шағын зерттеу жұмыстарын ұсынуға болады. Мұндай жұмыс барысында білім алушы ақпарат жинайды, оны топтастырады, салыстырады, қорытынды жасайды және зерттеу нәтижесін ауызша немесе жазбаша таныстырады. Бұл әрекеттер оқушының ізденушілік қабілетін ғана емес, ақпараттық және коммуникативтік сауаттылығын да дамытады.
Функционалдық сауаттылықты арттыруда ақпаратпен жұмыс істеу дағдысына ерекше мән берілуі қажет. Қазіргі оқушы күн сайын интернет, әлеуметтік желі, теледидар, түрлі мобильді қосымшалар арқылы өте көп ақпарат қабылдайды. Алайда ақпарат көлемінің көп болуы оның барлығы бірдей сапалы немесе сенімді дегенді білдірмейді. Сондықтан қазақ тілі сабағында ақпараттың қайдан алынғанын анықтау, авторын тексеру, дереккөздерді салыстыру, факт пен пікірді ажырату сияқты тапсырмаларды ұйымдастыру маңызды. Бұл оқушылардың медиасауаттылығын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Мәселен, оқушыларға бір оқиға туралы екі түрлі мәтін ұсынылып, олардың мазмұнын салыстыруға болады. Бір мәтінде нақты деректер келтірілсе, екіншісінде автордың эмоциялық бағасы басым болуы мүмкін. Оқушылар қай ақпараттың факт, қай сөйлемнің пікір екенін анықтайды, мәтін авторларының мақсатын салыстырады және қай дереккөзге көбірек сенуге болатынын түсіндіреді. Бұл жұмыс тілдік талдаумен қатар ақпараттық ортада саналы әрекет ету дағдысын қалыптастырады.
Қазақ тілі сабақтарындағы сөздік қорды дамыту жұмыстары да функционалдық бағытта жүргізілгені тиімді. Оқушы жаңа сөзді тек жаттап қана қоймай, оны нақты жағдаятта дұрыс қолдануы тиіс. Мысалы, жаңа сөздермен сөйлем құрастырудан бөлек, оларды диалогта қолдану, белгілі бір тақырып бойынша шағын мәтін жазу, жағдаятқа сәйкес сөз таңдау, синонимдердің мағыналық реңктерін салыстыру сияқты тапсырмалар беріледі. Осылайша сөздік қор оқушының күнделікті сөйлеу тәжірибесіне енгізіледі.
Оқушының сөздік қорын дамыту барысында тұрақты тіркестердің, мақал-мәтелдердің және бейнелі сөздердің мағынасын өмірлік жағдаяттармен байланыстыра меңгертудің де пайдасы зор. Мәселен, белгілі бір мақалдың мағынасын түсіндіріп қана қоймай, оны қандай жағдайда қолдануға болатынын анықтау ұсынылады. Оқушы мақалға сәйкес өмірлік мысал келтіреді немесе шағын жағдаят ойлап табады. Бұл тәсіл тілдің ұлттық ерекшелігін тануға, сөз мағынасын терең түсінуге және оны орынды қолдануға үйретеді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда грамматиканы оқыту тәсілі де маңызды. Грамматикалық ережелерді өмірлік қолданыстан бөліп қарастыру оқушы үшін оны абстрактілі білімге айналдырып жіберуі мүмкін. Сондықтан грамматикалық материал мәтін мен нақты коммуникативтік әрекет арқылы меңгертілгені дұрыс. Мысалы, етістіктің рай түрлерін оқыту кезінде оқушыларға белгілі бір жағдайға байланысты өтініш, кеңес, ұсыныс немесе талап білдіретін сөйлемдер құратуға болады. Сын есімді меңгеру кезінде жарнама мәтініндегі заттың сапасын сипаттайтын сөздерді талдатуға, ал сан есімді оқыту барысында статистикалық мәліметтер мен кестелерді пайдаланып сөйлем құратуға болады. Осы жағдайда оқушы грамматикалық категорияның қолданыстық қызметін түсінеді.
Тілдік нормаларды меңгерту де функционалдық сауаттылықпен тікелей байланысты. Оқушы орфографиялық, орфоэпиялық, лексикалық және грамматикалық нормаларды тек ереже ретінде емес, сауатты қарым-қатынастың қажетті шарты ретінде қабылдауы керек. Мысалы, қате жазылған хабарландыру немесе жарнама мәтінін редакциялау барысында оқушы қатені тауып қана қоймай, оның мәтін мазмұнына, оқырманға және автордың беделіне қалай әсер ететінін түсінеді. Мұндай тапсырма тілдік білімнің практикалық маңызын көрсетеді.
Қазақ тілі сабақтарында топтық жұмысты ұйымдастыру да функционалдық сауаттылықты арттырудың бір жолы болып табылады. Топта жұмыс істеу барысында оқушылар өзара пікір алмасады, бір-бірін тыңдайды, ортақ шешімге келеді және жауапкершілікті бөліседі. Мәселен, әр топқа белгілі бір әлеуметтік мәселе беріледі. Олар мәселенің себептері мен салдарын анықтап, шешу жолдарын ұсынады, кейін өз қорытындыларын сынып алдында қорғайды. Мұндай әрекет оқушының сөйлеу мәдениетін, өз ойын жүйелі жеткізуін, дәлел келтіруін және өзгелердің пікірін құрметтеуін қалыптастырады.
Жұптық жұмыс та тілдік қарым-қатынасты дамытуда өте қолайлы. Оқушылар бір-біріне сұрақ қою, сұхбат жүргізу, мәтіндегі ақпаратты түсіндіру, өзара тексеру, диалог құру сияқты әрекеттерді орындай алады. Әсіресе сөйлеуге қиналатын оқушылар үлкен аудитория алдында емес, алдымен жұппен жұмыс барысында өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік алады. Бұл олардың сенімділігін арттырып, біртіндеп жалпы сыныптық талқылауға қатысуына жағдай жасайды.
Рөлдік ойындар оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға ерекше ықпал етеді. Рөлдік тапсырмада оқушы нақты әлеуметтік қызметті атқарып көреді. Мысалы, бірі – журналист, екіншісі – сұхбат беруші, бірі – сатып алушы, екіншісі – сатушы, бірі – дәрігер, екіншісі – науқас, бірі – кітапханашы, екіншісі – оқырман рөлін орындай алады. Әрине, қазақ тілі сабағында басты назар мамандықтың өзін меңгертуге емес, сол ортадағы тілдік қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастыруға аударылады. Оқушы кіммен сөйлесіп тұрғанын, қандай сөздерді қолдану керектігін, сөйлеу стилін қалай өзгерту қажеттігін тәжірибе арқылы меңгереді.
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда шығармашылық тапсырмалар да маңызды орын алады. Шығармашылық жұмыс білім алушыға өз ойын еркін білдіруге, қиялын дамытуға және тілдік құралдарды таңдап қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, мәтіннің соңын жалғастыру, оқиғаға басқа кейіпкердің көзқарасымен баға беру, белгілі бір тақырыпқа жарнама жасау, постер мәтінін әзірлеу, шағын бейнероликке сценарий жазу сияқты тапсырмалар ұсынылады. Мұндай жұмыстар оқушының тек тілдік емес, ұйымдастырушылық, шығармашылық және ақпараттық құзыреттерін де жетілдіреді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру барысында мұғалімнің сұрақ қою шеберлігі де маңызды рөл атқарады. Сабақта тек «Кім?», «Не?», «Қайда?» тәрізді ақпаратты қайталауға арналған сұрақтармен шектелмеу керек. «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Қандай дәлел келтірер едің?», «Егер жағдай өзгерсе, қандай шешім қабылдар едің?», «Бұл пікірмен келісесің бе? Неге?» сияқты сұрақтар оқушының жоғары деңгейдегі ойлау әрекетін қалыптастырады. Мұндай сұрақтарға бір ғана дайын жауап болмайды. Оқушы өз пікірін қалыптастырып, оны дәлелдеуге мәжбүр болады.
Оқу материалын оқушының жеке тәжірибесімен байланыстыру да функционалдық сауаттылықты арттырады. Егер тапсырма білім алушының күнделікті өміріне жақын болса, оған қызығушылық та жоғары болады. Мысалы, жасөспірімдер үшін әлеуметтік желі, достық, бос уақыт, спорт, музыка, қоршаған орта, мамандық таңдау, интернет қауіпсіздігі, ақша үнемдеу сияқты тақырыптар өзекті болуы мүмкін. Осындай тақырыптарды тілдік материалмен байланыстыру арқылы мұғалім әрі оқу мақсатын жүзеге асырады, әрі білім алушының өмірлік құзыреттерін дамытады.
Функционалдық сауаттылықтың тағы бір маңызды белгісі – білім алушының түрлі форматтағы ақпаратты түсініп, оны бір форматтан екіншісіне айналдыра білуі. Қазақ тілі сабағында тек тұтас мәтіндер ғана емес, кесте, сызба, инфографика, диаграмма, карта, белгі, сурет және басқа да визуалды ақпарат түрлері қолданылғаны жөн. Мысалы, оқушы диаграммадағы мәліметтерді талдап, оның негізінде қорытынды мәтін жаза алады немесе берілген мәтіндегі негізгі мәліметтерді кестеге түсіреді. Бұл тапсырмалар ақпаратты құрылымдау және қысқаша жеткізу дағдысын қалыптастырады.
Цифрлық технологияларды сабақта орынды пайдалану да функционалдық сауаттылықты дамыту мүмкіндігін кеңейтеді. Білім алушылар электрондық сөздіктерді, анықтамалықтарды, мәтіндік редакторларды, презентациялық бағдарламаларды, білім беру платформаларын пайдалану арқылы ақпарат іздеп, өңдеп, өз жұмыстарын ұсына алады. Дегенмен технологияны қолданудың өзі мақсат болмауы керек. Оның басты қызметі оқу тапсырмасын тиімді орындауға көмектесу болуы тиіс. Мысалы, интернеттен ақпарат іздеу барысында оқушы бірнеше дереккөзді салыстырып, ең сенімді ақпаратты таңдаса, цифрлық құрал нақты функционалдық дағдыны дамытуға қызмет етеді.
Қазіргі жағдайда жасанды интеллектке негізделген цифрлық құралдардың таралуы да оқушылардың ақпаратпен жұмыс мәдениетіне жаңа талаптар қойып отыр. Оқушы дайын жауапты көшіріп алумен шектелмей, алынған ақпаратты тексеру, сұрыптау, толықтыру және өз сөзімен жеткізу дағдысын меңгеруі керек. Мұғалім мұндай құралдарды қолдануда академиялық адалдық, авторлық жауапкершілік және дереккөзді тексеру мәселелеріне ерекше назар аударғаны дұрыс. Оқушы ақпараттың кез келген цифрлық ортада автоматты түрде дұрыс бола бермейтінін түсінуі қажет.
Бағалау жүйесі де функционалдық сауаттылықты дамытуға ықпал етуі тиіс. Егер мұғалім тек қатесіз жазылған сөздер мен дұрыс жауап санын ғана бағаласа, оқушы тапсырманың мазмұндық жағына жеткілікті көңіл бөлмеуі мүмкін. Сондықтан бағалау критерийлері оқушының ақпаратты түсінуін, ойын жүйелі жеткізуін, дәлел келтіруін, жағдаятқа сай тілдік құралдарды қолдануын да қамтуы қажет. Мысалы, эссені бағалау кезінде тек орфографиялық сауаттылық емес, тақырыптың ашылуы, пікірдің дәлелденуі, мәтін құрылымы және сөз қолданысы есепке алынады.
Қалыптастырушы бағалау осы тұрғыдан тиімді құрал болып табылады. Сабақ барысында мұғалім оқушының қатесін бірден қорытынды бағаға айналдырмай, оған кері байланыс беріп, жұмысын жетілдіру жолын көрсетуі қажет. «Сенің негізгі ойың түсінікті, енді оны нақты мысалмен толықтыр», «Мәтінде жақсы дәлел бар, бірақ қорытындысын күшейту керек», «Ақпарат дұрыс таңдалған, алайда дереккөзін көрсету қажет» сияқты кері байланыстар оқушыны әрі қарай әрекет етуге бағыттайды. Нәтижесінде бағалау оқыту үдерісінің ажырамас бөлігіне айналады.
Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау тәсілдерінің де маңызы жоғары. Оқушы өзінің жазған мәтінін белгілі критерийлер бойынша тексеріп, күшті және әлсіз жақтарын анықтай алады. Сонымен қатар сыныптасының жұмысын бағалау арқылы жақсы жауаптың белгілерін тереңірек түсінеді. Мұндай тәжірибе білім алушыны өз оқуына жауапкершілікпен қарауға және нәтижесін саралауға үйретеді.
Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты жүйелі дамыту мұғалімнен тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай жоспарлауды талап етеді. Алғашқы кезеңде оқушы мәтіннен нақты ақпаратты табуы мүмкін. Кейін сол ақпараттарды салыстырып, олардың арасындағы байланысты анықтайды. Келесі деңгейде ақпаратты бағалап, өз пікірін білдіреді. Ең жоғары деңгейде алған білімін жаңа жағдайда қолданып, белгілі бір мәселені шешуге бағытталған өнім жасайды. Осы сатылардың бірізді сақталуы білім алушының танымдық әрекетін біртіндеп күрделендіруге мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылық бір немесе бірнеше сабақ көлемінде қалыптасатын нәтиже емес. Ол жүйелі, мақсатты және үздіксіз жұмысты қажет етеді. Мұғалім әр сабақта оқушыға өздігінен ойлануға, таңдау жасауға, пікір білдіруге, қателесуге және қатесін түзетуге мүмкіндік берген кезде ғана оның дербестігі қалыптасады. Сондықтан функционалдық сауаттылықты дамыту белгілі бір тақырыпқа арналған жеке жұмыс ретінде емес, қазақ тілін оқытудың жалпы ұстанымы ретінде қарастырылуы керек.
Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының жас ерекшелігін, білім деңгейін және жеке мүмкіндіктерін ескеру де маңызды. Бір сыныптағы білім алушылардың оқу қарқыны, сөздік қоры, мәтінді қабылдау деңгейі және өз ойын жеткізу қабілеті әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан тапсырмаларды саралап ұсыну оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді. Кейбір оқушылар мәтіннен дайын ақпаратты табу арқылы жұмыс жасаса, қабілеті жоғары білім алушылар сол ақпаратты салыстырып, бағалап, өз көзқарасын білдіруге бағытталған күрделірек тапсырмалар орындай алады. Сараланған тапсырмалар оқушының мүмкіндігін төмендетпей, керісінше біртіндеп жоғары нәтижеге жетуіне жағдай жасайды.
Функционалдық сауаттылықты дамыту барысында пәнаралық байланыстың да маңызы зор. Қазақ тілі сабағында тарих, география, биология, әдебиет, информатика, өнер сияқты пәндермен байланысты мәтіндер мен тапсырмаларды қолдануға болады. Мысалы, тарихи тұлға туралы ақпаратты оқып, оның өмір жолына байланысты сұхбат дайындау, экологиялық мәселе бойынша статистикалық мәліметтерді талдап, қорытынды жазу немесе белгілі бір географиялық аймақ туралы ақпараттық мәтін құрастыру арқылы оқушы бірнеше пәннен алған білімін бір тапсырмада қолданады. Мұндай жұмыс оның дүниетанымын кеңейтіп қана қоймай, білімді кешенді түрде пайдалануға үйретеді.
Қазақ тілі пәніндегі функционалдық сауаттылықтың тағы бір маңызды бағыты – оқушының коммуникативтік мәдениетін қалыптастыру. Қоғамда адам тек дұрыс сөйлеп қана қоймай, өз ойын әдепті, орынды және түсінікті жеткізе білуі керек. Оқушы әртүрлі қарым-қатынас жағдайында ресми және бейресми сөйлеудің айырмашылығын түсініп, сөз әдебін сақтауы тиіс. Мысалы, мұғаліммен, құрдаспен, үлкен адаммен немесе бейтаныс адаммен сөйлесудің тілдік ерекшеліктерін салыстыру арқылы оқушы әлеуметтік ортаға сәйкес тілдік құралдарды таңдауды үйренеді.
Сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда тыңдай білу дағдысына да көңіл бөлу қажет. Қарым-қатынас тек сөйлеуден тұрмайды. Басқа адамның ойын мұқият тыңдау, сөзін бөлмеу, негізгі ойын түсіну, қажет кезде нақтылаушы сұрақ қою, пікірге құрметпен қарау – функционалдық сауаттылықтың маңызды белгілері. Осы мақсатта сабақта жұптық сұхбат, пікірталас, топтық талқылау сияқты жұмыстарды жиі ұйымдастыруға болады. Мұғалім оқушының тек жауап беруін емес, қарсы тараптың пікіріне сәйкес жауап беруін де бағалағаны дұрыс.
Оқушылардың оқылым сауаттылығын дамытуда мәтінді алдын ала болжау әдісі де нәтижелі. Мұғалім мәтіннің тақырыбын, суретін немесе бірнеше тірек сөзді ұсынып, оның мазмұны не туралы болуы мүмкін екенін сұрайды. Оқушы өз болжамын айтады, кейін мәтінді оқып, болжамының қаншалықты сәйкес келгенін анықтайды. Бұл тәсіл оқушының мәтінді пассивті қабылдамай, белсенді түрде ойлануына жағдай жасайды. Сонымен қатар ол бұрынғы білімін жаңа ақпаратпен байланыстыруды үйренеді.
Мәтінмен жұмыс барысында сұрақ құрастыру тәсілін де қолдануға болады. Дәстүрлі сабақта мұғалім сұрақ қойып, оқушы жауап береді. Ал оқушының өзі мәтін мазмұны бойынша сұрақ дайындаған кезде оның мәтінді қаншалықты терең түсінгені байқалады. Білім алушылар бір-біріне қарапайым ақпараттық сұрақтармен қатар себеп-салдарлық, салыстырмалы, бағалау сипатындағы сұрақтар қоя алады. Бұл әдіс оқушының танымдық белсенділігін арттырып, мәтіндегі маңызды ақпаратты анықтауға көмектеседі.
Функционалдық сауаттылықты арттыру үшін оқушыны өз ойын дәлелмен айтуға үйрету аса маңызды. Кейбір білім алушылар «маған ұнайды», «мен келіспеймін», «бұл дұрыс» сияқты қысқа пікір білдірумен шектелуі мүмкін. Мұғалім олардың пікірді дәлелмен толықтыруына бағыт беруі керек. Мысалы, «Менің ойымша…», «Себебі…», «Оған мына мысал дәлел…», «Сондықтан…» сияқты құрылымдарды пайдалану арқылы оқушы пікірін логикалық түрде ұйымдастырады. Уақыт өте келе бұл тәсіл оның ауызша және жазбаша жауаптарының сапасын арттырады.
Дәлелді сөйлеу дағдысын қалыптастыруда пікірталас жұмыстарын жүйелі қолдануға болады. Пікірталас тақырыптары оқушының жасына және қызығушылығына сәйкес болуы керек. «Кітап оқу тиімді ме, әлде бейнематериал көру ме?», «Мектеп формасы міндетті болуы керек пе?», «Әлеуметтік желінің пайдасы көп пе, зияны көп пе?» сияқты тақырыптар білім алушылардың қызығушылығын тудырады. Мұндай тапсырма барысында оқушы қарсы пікірді де ескеруге, эмоцияға емес, дәлелге сүйенуге үйренеді. Осылайша тілдік дағдымен бірге мәдениетті пікірталас жүргізу қабілеті қалыптасады.
Қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты дамытуда жобалық жұмыстарды да қолдану тиімді. Жоба барысында оқушы белгілі бір мәселені таңдап, ақпарат жинайды, сұрыптайды, қорытынды жасайды және нәтижесін көпшілік алдында ұсынады. Мысалы, «Мектептегі тілдік орта», «Қазақша жарнамалардың сапасы», «Жастар тіліндегі жаңа сөздер», «Менің қаламдағы тарихи атаулар» сияқты тақырыптарда шағын жобалар ұйымдастыруға болады. Жобаның нәтижесі мақала, постер, бейнеролик мәтіні, сұхбат немесе таныстырылым түрінде ұсынылуы мүмкін.
Жобалық жұмыс оқушының дербестігін арттырады. Ол тапсырманың орындалу ретін жоспарлайды, ақпараттың қажеттісін таңдайды, уақытты тиімді пайдаланады және өзінің жұмыс нәтижесіне жауап береді. Сонымен бірге топтық жоба кезінде оқушылар міндеттерді бөлісіп, бірлесіп әрекет етеді. Бұл қасиеттердің барлығы мектептен кейінгі өмірде де маңызды рөл атқарады.
Функционалдық сауаттылықты арттыруда күнделікті өмірде кездесетін құжаттар мен мәтіндерді пайдалану да өте пайдалы. Мысалы, мәзір, билет, кесте, нұсқаулық, анықтама, жарнама, өтініш, сауалнама, қоғамдық орындардағы ескерту мәтіндері сабақ материалы ретінде қолданылуы мүмкін. Оқушы осындай мәтіндерден қажетті ақпаратты тауып, оны нақты мақсатта пайдалануға үйренеді. Бұл тапсырмалар тіл сабағын өмірмен тікелей байланыстырады.
Мәселен, оқушыларға пойыз немесе автобус қозғалысының кестесі беріліп, белгілі бір уақытта жолға шығу үшін тиімді бағытты таңдауға тапсырма берілуі мүмкін. Мұнда олар уақытты, бағытты, аялдаманы түсініп қана қоймай, ақпаратты талдап, шешім қабылдайды. Осындай тапсырмалар оқушыға «Мен бұл білімді не үшін үйреніп жатырмын?» деген сұрақтың нақты жауабын көрсетеді.
Оқушының жазбаша сауаттылығын дамытуда мәтінді редакциялау жұмыстарының орны ерекше. Дайын мәтіндегі орфографиялық, пунктуациялық, лексикалық немесе стильдік қателерді тауып, оларды түзету оқушының тілдік норманы саналы меңгеруіне ықпал етеді. Егер қате мәтін шынайы өмірлік жағдайға жақын болса, тапсырманың маңызы арта түседі. Мысалы, дүкен маңдайшасындағы, жарнамадағы, әлеуметтік желідегі немесе хабарландырудағы қате сөздерді талдау оқушыға сауаттылықтың қоғамдағы нақты маңызын түсіндіреді.
Жазылым жұмыстарында оқушының мәтінді бірнеше рет жетілдіруіне мүмкіндік беру қажет. Бірінші нұсқаны жазғаннан кейін ол өз мәтінін критерий бойынша тексереді, қажет болса сыныптасынан кері байланыс алады, кейін түзетілген нұсқасын дайындайды. Осы үдеріс арқылы оқушы сапалы мәтін бірден пайда болмайтынын, оны жоспарлау, жазу, тексеру және редакциялау қажет екенін түсінеді. Бұл кейінгі оқу және кәсіби қызметте өте маңызды дағдыға айналады.
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда мұғалімнің кәсіби шеберлігі шешуші рөл атқарады. Мұғалім оқушыға тек білім беруші емес, оның әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы және қолдаушы тұлға болуы тиіс. Сабақта білім алушыға көбірек сөйлеуге, ойлануға және өздігінен шешім қабылдауға мүмкіндік жасалғаны дұрыс. Егер сабақ бойы негізінен мұғалім сөйлеп, оқушы тек тыңдаушы рөлінде қалса, функционалдық сауаттылықты қалыптастыру мүмкіндігі төмендейді.
Сондықтан мұғалім сабақ жоспарын құру кезінде «Оқушы бүгін қандай ережені меңгереді?» деген сұрақпен қатар «Ол осы білімді қандай жағдайда қолдана алады?», «Оқушы сабақта қандай әрекет жасайды?», «Қандай мәселені шешеді?», «Қандай нәтиже шығарады?» деген сұрақтарға жауап іздеуі қажет. Сабақты осындай ұстаныммен жоспарлау тілдік білімді практикалық дағдымен байланыстырады.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда ата-анамен байланыстың да белгілі бір маңызы бар. Оқушының оқу мәдениеті тек мектепте қалыптаспайды. Үйде кітап оқу, жаңалықтарды талқылау, күнделікті тұрмыста мәтіндік ақпаратпен жұмыс істеу, өз ойын еркін айтуға мүмкіндік беру оның тілдік дамуына әсер етеді. Мұғалім ата-аналарға баланың сауаттылығын дамыту үшін күрделі қосымша тапсырма берудің міндетті емес екенін, күнделікті қарапайым әңгіме мен бірлескен оқу әрекетінің де маңызды екенін түсіндіре алады.
Функционалдық сауаттылықты арттыру барысында ұлттық құндылықтар мен тіл мәдениетін байланыстыру да өзекті. Қазақ тілі сабағында халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ұлттық дүниетанымы, шешендік өнері, мақал-мәтелдері мен тұрақты тіркестері оқушының тілдік қорын ғана емес, ұлттық танымын да қалыптастырады. Дегенмен ұлттық мазмұн тек ақпарат ретінде ұсынылмай, оқушының қазіргі өмірімен байланыстырылғаны жөн. Мысалы, үлкенге құрмет, қонақжайлық, жауапкершілік, бірлік, еңбекқорлық сияқты құндылықтарды қазіргі қоғамдағы нақты жағдайлармен байланыстырып талқылауға болады.
Қазақ шешендік сөздерін оқыту барысында олардың мазмұнын жаттаумен шектелмей, шешендердің ойды қалай дәлелдегеніне, қандай тілдік тәсілдер қолданғанына назар аударту маңызды. Оқушылар сол үлгі негізінде қазіргі мәселе туралы қысқа шешендік сөз дайындай алады. Бұл ұлттық мұраны қазіргі коммуникативтік дағдымен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылықты дамыту нәтижесін анықтауда оқушының тек тест тапсырмасындағы нәтижесіне сүйену жеткіліксіз. Оның мәтінді түсінуі, ақпаратты қолдануы, өз ойын жеткізуі, мәселені шешуі, топта жұмыс істеуі сияқты дағдылары да ескерілуі тиіс. Осыған байланысты бақылау, портфолио, жобалық жұмыс, шығармашылық тапсырма, ауызша жауап, өзіндік рефлексия сияқты бағалау түрлерін қатар қолдануға болады.
Рефлексия функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды бөлігі болып табылады. Сабақ соңында оқушы «Бүгін не үйрендім?», «Бұл білімді қайда қолдана аламын?», «Қандай тапсырма қиын болды?», «Келесі жолы нені жақсартамын?» деген сұрақтарға жауап беру арқылы өзінің оқу әрекетін бағалайды. Бұл оның метатанымдық қабілетін дамытып, өз оқуына саналы түрде қарауына ықпал етеді.
Мұғалім үшін де рефлексия маңызды. Сабақтан кейін тапсырмалардың тиімділігін, оқушылардың белсенділігін, қиындық туғызған мәселелерді саралау келесі сабақты жетілдіруге көмектеседі. Функционалдық сауаттылықты арттыру бір ғана әдіске немесе технологияға тәуелді емес. Нәтиже мұғалімнің түрлі тәсілдерді мақсатқа сай таңдап, оларды жүйелі қолдануына байланысты.
Жалпы алғанда, қазақ тілі сабағында функционалдық сауаттылықты арттырудың негізі – білімді өмірлік әрекетпен байланыстыру. Оқушы грамматикалық ережені біліп қана қоймай, оны сөйлеуде және жазуда қолдануы; мәтінді оқып қана қоймай, ондағы ақпаратты түсініп, саралауы; пікір айтып қана қоймай, оны дәлелдеуі; ақпаратты қабылдап қана қоймай, оның сенімділігін бағалай білуі қажет. Осындай әрекеттер жүйелі ұйымдастырылған жағдайда қазақ тілі сабағы оқушының өмірлік құзыреттерін қалыптастыратын маңызды білім беру кеңістігіне айналады.
Қорытынды. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының функционалдық сауаттылығын дамыту негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Өйткені функционалдық сауаттылық білім алушының алған білімін нақты өмірлік жағдайда пайдалана білуімен, ақпаратты түсініп және талдай алуымен, өз ойын дұрыс жеткізуімен, мәселені шешу және саналы шешім қабылдау қабілетімен сипатталады. Осы тұрғыдан қазақ тілі пәнінің мүмкіндігі өте кең. Қазақ тілі сабағында оқылым, жазылым, тыңдалым және айтылым дағдыларын өзара байланысты дамыту оқушының тілдік қана емес, танымдық, коммуникативтік және әлеуметтік қабілеттерін жетілдіреді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін сабақ мазмұны өмірмен байланысты, тапсырмалар әрекетке бағытталған болуы қажет. Мәтінмен терең жұмыс жасау, проблемалық және жағдаяттық тапсырмалар, пікірталас, зерттеу және жобалық жұмыстар, рөлдік ойындар, ақпаратты салыстыру және бағалау, цифрлық ресурстарды орынды қолдану оқушыны белсенді әрекетке жетелейді. Сонымен бірге бағалау жүйесі де оқушының білімді есте сақтауын ғана емес, оны қолдану қабілетін анықтауға бағытталуы тиіс.
Қазақ тілі мұғалімінің басты мақсаты оқушыға дайын ақпаратты меңгерту ғана емес, оны өздігінен ізденуге, ақпаратты сұрыптауға, ойын дәлелдеуге және алған білімін жаңа жағдайда қолдануға үйрету болуы керек. Осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушының тілді меңгеру сапасы артып, оның қоғамда еркін қарым-қатынас жасауына, ақпараттық кеңістікте дұрыс бағдар алуына және болашақта саналы шешім қабылдауына негіз қалыптасады. Демек, функционалдық сауаттылықты дамыту қазақ тілі сабағының қосымша бағыты емес, қазіргі заман талабына сай білім берудің негізгі мазмұнының бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, қолданыстағы редакция.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Қазақ тілі пәні бойынша жалпы білім беретін мектептерге арналған үлгілік оқу бағдарламалары.
- Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың стратегиялық құжаттары.
- PISA Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing.
- PISA Results: Reading Literacy and Student Performance. – Paris: OECD Publishing.
- Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі.
- Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы.
- Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. – Алматы.
- Құлмағамбетова Б., Исанова А., Иманқұлова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы.
- Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование.
- Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва.
- Блум Б. Таксономия образовательных целей. – оқу үдерісіндегі танымдық мақсаттарды жүйелеуге арналған еңбектер.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Қазақстан Республикасы білім беру ұйымдарында функционалдық сауаттылықты дамытуға арналған әдістемелік ұсынымдар.