Аннотация. Мақалада қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың оқылым және жазылым дағдыларын жетілдірудің маңызы, тиімді әдіс-тәсілдері мен педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз, сол білімді күнделікті өмірде қолдана алуы, ақпаратты түсініп оқуы, талдауы, саралауы, өз ойын жүйелі түрде жазбаша жеткізе білуі маңызды. Осы тұрғыдан алғанда оқылым мен жазылым дағдылары оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастыратын негізгі тілдік әрекеттердің бірі болып табылады. Мақалада мәтінмен жұмыс жүргізудің тиімді жолдары, оқушының сөздік қорын молайту, мәтінді түсіну, негізгі және қосымша ақпаратты анықтау, автор ойын саралау, шығармашылық және академиялық жазылымды дамыту мәселелері қамтылады. Сонымен қатар қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданылатын белсенді оқыту тәсілдерінің оқушының танымдық белсенділігіне, сыни ойлауына, шығармашылық қабілетіне және тілдік құзыреттілігіне ықпалы сипатталады. Оқылым мен жазылымды өзара байланыстыра оқыту арқылы оқушының еркін ойлайтын, сауатты сөйлейтін, жүйелі жаза алатын, ұлттық әдеби мұраны бағалай білетін тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік жасалатыны негізделеді.
Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білім алушыны өзгермелі қоғам жағдайында өз бетінше ойлайтын, ақпаратты талдап, оны тиімді қолдана алатын, ойын ауызша және жазбаша сауатты жеткізетін тұлға ретінде қалыптастыру. Осы мақсатқа жетуде қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің орны ерекше. Себебі тіл – оқушының дүниені танып-білуінің, қарым-қатынас жасауының, өз ойын білдіруінің негізгі құралы болса, әдебиет – адамның рухани әлемін байытатын, ұлттық құндылықтарды танытатын, эстетикалық талғамын қалыптастыратын маңызды сала. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушының тілдік дағдыларын жүйелі түрде дамыту оның тек пәндік білімін ғана емес, жалпы оқу сауаттылығын, шығармашылық қабілетін және функционалдық сауаттылығын арттыруға мүмкіндік береді.
Тілдік дағдылар тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым әрекеттері арқылы жүзеге асады. Осылардың ішінде оқылым мен жазылым бір-бірімен тығыз байланысты және білім алушының танымдық дамуына тікелей әсер етеді. Оқушы неғұрлым көп әрі сапалы оқыса, соғұрлым оның сөздік қоры молаяды, сөйлем құрау қабілеті жетіледі, ойын жүйелі жеткізу мүмкіндігі артады. Ал жазылым барысында оқушы оқыған ақпаратын қайта саралап, өзіндік пікір қалыптастырады, ойын логикалық тұрғыда реттеп, дәлелдермен жеткізуге үйренеді. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқылым мен жазылымды жеке-жеке емес, өзара сабақтастықта дамыту маңызды.
Оқылым – мәтінді жай ғана дауыстап немесе іштей оқу әрекеті емес. Оқылым барысында білім алушы мәтін мазмұнын түсінеді, ондағы негізгі ойды анықтайды, ақпаратты саралайды, автордың көзқарасын таниды, мәтін құрылымын талдайды, берілген деректерді өз тәжірибесімен байланыстырады. Оқылым дағдысының қалыптасуы оқушының басқа пәндерді меңгеруіне де тікелей ықпал етеді. Өйткені кез келген пән бойынша білім алу үшін тапсырма мәтінін, анықтаманы, ережені, ғылыми немесе танымдық ақпаратты түсініп оқу қажет. Демек, оқылым дағдысы тек қазақ тілі мен әдебиетіне ғана қатысты емес, оқушының жалпы білім алу әрекетінің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады.
Қазақ тілі сабақтарында оқылым дағдысын жетілдіру үшін оқушының жас ерекшелігіне, білім деңгейіне және қызығушылығына сәйкес мәтіндерді таңдау маңызды. Мәтін мазмұны оқушы үшін түсінікті, тәрбиелік мәні бар, ойлануға жетелейтін әрі өмірмен байланысты болғаны тиімді. Мұғалім мәтінді оқушыға тек оқытып қана қоймай, оны әртүрлі бағытта талдауға мүмкіндік беруі қажет. Мысалы, мәтіннің тақырыбын анықтау, негізгі ойды табу, тірек сөздерді белгілеу, маңызды ақпаратты ажырату, мәтін бойынша сұрақ құрастыру, автор ұстанымын анықтау, мәтінге тақырып қою, қорытынды жасау сияқты тапсырмалар оқушының түсініп оқу қабілетін дамытады. Осындай жұмыстар жүйелі түрде орындалған жағдайда білім алушы кез келген мәтіннің мазмұнын тереңірек қабылдауға үйренеді.
Оқылымның бірнеше түрін сабақ барысында тиімді қолдануға болады. Танысып оқу кезінде оқушы мәтіннің жалпы мазмұнын түсініп, негізгі ойын анықтайды. Іріктеп оқу барысында өзіне қажетті ақпаратты тауып, нақты деректерге назар аударады. Зерттеп оқу кезінде мәтінді терең талдап, әрбір ақпараттың мәнін түсінеді, мәтін құрылымына, тілдік ерекшеліктеріне мән береді. Ал сын тұрғысынан оқу барысында оқушы автор пікіріне баға береді, ақпараттың шынайылығын саралайды, өз көзқарасын білдіреді. Мұғалім сабақ мақсатына қарай осы оқылым түрлерін орынды ұйымдастырса, оқушының мәтінмен жұмыс жасау дағдысы біртіндеп күрделене түседі.
Оқылым дағдысын дамытуда мәтін алды, мәтінмен жұмыс және мәтіннен кейінгі тапсырмаларды дұрыс ұйымдастыру нәтижелі болады. Мәтінді оқуға дейін оқушыларға тақырыпқа байланысты болжам жасату, суреттер көрсету, негізгі ұғымдарды талқылау немесе тақырып бойынша сұрақтар қою олардың қызығушылығын оятады. Мысалы, мәтіннің тақырыбын ғана ұсынып, оның мазмұны туралы болжам жасату оқушының ойлау белсенділігін арттырады. Оқушы өзінің алдын ала жасаған болжамын мәтінді оқығаннан кейін салыстырып, қаншалықты дұрыс немесе қате болғанын анықтайды. Бұл тәсіл мәтінді саналы қабылдауға көмектеседі.
Мәтінді оқу барысында белгі қойып оқу тәсілі де тиімді нәтиже береді. Оқушы өзіне таныс ақпаратты, жаңа мәліметті, түсініксіз тұсты немесе ерекше қызықтырған ойды шартты белгілермен көрсетеді. Мұндай жұмыс оқушыны мәтінді зейін қойып оқуға, әрбір ақпаратқа мән беруге үйретеді. Сонымен қатар мәтіннен тірек сөздерді табу, негізгі ойды білдіретін сөйлемдерді белгілеу, мәтін мазмұнын бірнеше сөйлеммен қысқарту сияқты тапсырмалар оқушының ақпаратты жинақтау қабілетін қалыптастырады.
Қазақ әдебиеті сабақтарында оқылым дағдысын жетілдірудің мүмкіндігі одан да кең. Көркем шығарманы оқу арқылы оқушы тек ақпарат алып қана қоймайды, кейіпкерлердің мінезін, іс-әрекетін, авторлық идеяны, көркемдік ерекшеліктерді танып-біледі. Әдеби шығарманы саналы оқу оқушының эмоционалдық сезімін, эстетикалық талғамын, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға әсер етеді. Сондықтан әдебиет сабағында шығарманы мазмұндаумен ғана шектелмей, оқушыны мәтінді зерттеуге, кейіпкерлер әрекетіне баға беруге, авторлық идеяны анықтауға, оқиғаға өзіндік көзқарасын білдіруге бағыттау қажет.
Көркем шығарманы оқытуда «Неліктен?», «Егер сен кейіпкердің орнында болсаң не істер едің?», «Автор бұл ойды не себепті көтеріп отыр?», «Кейіпкер әрекетімен келісесің бе?», «Шығармадағы оқиға қазіргі өмірмен қалай байланысты?» деген ашық сұрақтарды қолдану оқушының мәтінді терең түсінуіне ықпал етеді. Мұндай сұрақтардың бір ғана дайын жауабы болмайды. Оқушы өз пікірін білдіру үшін мәтінге қайта оралып, дәлел іздейді, шығармадан мысал келтіреді. Нәтижесінде оның оқылым дағдысымен қатар дәлелді сөйлеу, өз ойын негіздеу және сыни тұрғыдан ойлау қабілеттері дамиды.
Оқушының мәтінді түсіну қабілетін жетілдіруде сөздік жұмысының маңызы зор. Кейбір жағдайда оқушы мәтіндегі жекелеген сөздердің мағынасын түсінбегендіктен, шығарманың немесе ақпараттық мәтіннің жалпы мазмұнын толық игере алмайды. Сондықтан сабақта жаңа сөздердің мағынасын контекст арқылы анықтау, синоним және антоним сөздер табу, сөздерді сөйлем ішінде қолдану, тұрақты тіркестер мен көркем сөздердің мағынасын түсіндіру сияқты жұмыстар жүргізілуі қажет. Әсіресе әдеби шығармаларды оқыту барысында көнерген сөздер, тарихи атаулар, ұлттық ұғымдар мен көркемдегіш құралдардың мағынасын түсіндіру оқушының мәтінді саналы қабылдауына мүмкіндік береді.
Оқылым барысында оқушының өз бетінше сұрақ қоя білу дағдысын қалыптастыру да маңызды. Дәстүрлі сабақта көбінесе сұрақты мұғалім қойып, оқушы оған жауап береді. Ал оқушының өзі сұрақ құрастырған жағдайда оның мәтінді тереңірек түсінуге деген талпынысы артады. Оқушылар мәтін бойынша қарапайым сұрақтармен қатар талдауды, салыстыруды, бағалауды қажет ететін күрделі сұрақтар дайындауға үйренуі керек. Бұл олардың танымдық дербестігін қалыптастырады.
Жазылым дағдысы да оқушының тілдік құзыреттілігінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Жазылым – ойды қағаз бетіне түсіру ғана емес, ақпаратты жүйелеу, сөздерді орынды таңдау, сөйлемдерді дұрыс құрастыру, ойды бірізді жеткізу, мәтін құрылымын сақтау және сауатты жазу әрекеттерінің жиынтығы. Жазылым барысында оқушы өзінің тілдік білімін тәжірибеде қолданады. Грамматикалық ережелер, сөздік қор, стильдік ерекшеліктер мен тыныс белгілері жазбаша жұмыс барысында өзара байланыста қолданылады.
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жазылымды дамыту оқушыға бірден көлемді шығарма жаздырудан басталмауы тиіс. Жазылым әрекеті қарапайым тапсырмалардан күрделі жұмыстарға қарай жүйелі ұйымдастырылғанда ғана нәтижелі болады. Алдымен сөз тіркестерін құрастыру, сөйлемді толықтыру, берілген сөздермен сөйлем жазу, бірнеше сөйлемді мағыналық жағынан байланыстыру, шағын мәтін құрастыру сияқты жұмыстар жүргізіліп, кейін біртіндеп эссе, пікір, мақала, хат, сипаттама, әңгіме, әдеби талдау сияқты күрделі жазба жұмыстарына көшкен дұрыс. Мұндай бірізділік оқушыға жазудан қорықпауға, өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік береді.
Оқылым мен жазылымның өзара байланысы әсіресе мәтін негізінде жазба жұмысын ұйымдастырғанда анық көрінеді. Оқушы алдымен мәтінді оқып, оны түсініп, негізгі ақпаратты анықтайды, содан кейін сол мәтін бойынша өз пікірін жазады. Осы үдерісте оқушы оқыған ақпаратын механикалық түрде көшіріп қоймай, оны қайта өңдейді, өз көзқарасы арқылы ұсынады. Мұндай жұмыс оқушының ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырып, функционалдық сауаттылығын арттырады.
Оқушылардың жазылым дағдыларын дамыту барысында ең маңызды мәселелердің бірі – олардың өз ойын жүйелі жеткізуіне жағдай жасау. Көп жағдайда оқушы тақырыпты түсінгенімен, ойын қалай бастап, қандай ретпен жалғастыру керектігін білмей қиналады. Сондықтан мұғалім жазба жұмысын орындатпас бұрын ойды жоспарлауға үйретуі қажет. Жоспар құру, негізгі тірек сөздерді анықтау, кіріспе ойды белгілеу, дәлелдерді реттеу және қорытынды тұжырым жасау жазылым сапасын арттырады. Оқушы мәтінді алдын ала жоспарлау арқылы ойын шашыратпай, белгілі бір құрылым бойынша жеткізуге дағдыланады. Бұл әсіресе эссе, мақала, пікір жазу, әдеби талдау сияқты күрделі тапсырмалар кезінде маңызды.
Жазылым дағдысын жетілдіруде үлгі мәтіндерді талдау да тиімді әдістердің бірі болып табылады. Оқушы дайын мәтінді оқып, оның құрылымына, сөз қолданысына, сөйлемдердің өзара байланысына назар аударады. Мысалы, эссе жазуды үйретуде алдымен жақсы жазылған эссе үлгісін ұсынып, оның кіріспесі, негізгі ойы, дәлелдері мен қорытындысының қалай құрылғанын талдатуға болады. Бұл жерде оқушы мәтінді жаттап немесе көшіріп жазбауы керек. Негізгі мақсат – мәтіннің құрылымдық ерекшелігін түсініп, кейін оны өз жазбасында қолдана білу. Мұндай тәсіл оқылым мен жазылым әрекеттерінің табиғи байланысын қамтамасыз етеді.
Оқушының жазба тілін дамыту барысында кері байланыстың да маңызы өте жоғары. Жазба жұмысын тек бағамен шектеу оқушының қатесін түсінуіне жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушы жұмысына нақты әрі түсінікті кері байланыс беруі қажет. Мысалы, «ойың жақсы берілген, бірақ дәлеліңді нақты мысалмен толықтыр», «сөйлемдер арасындағы байланысты күшейт», «қорытындыда негізгі пікіріңді қайта тұжырымда» деген бағыттағы ұсыныстар оқушыға келесі жұмысында нені жақсарту керектігін көрсетеді. Мұндай кері байланыс жазылымды бір реттік тапсырма емес, үнемі жетілдірілетін үдеріс ретінде қабылдауға көмектеседі.
Өзара бағалау мен өзін-өзі бағалау да жазылым дағдысын қалыптастыруда пайдалы. Оқушылар бір-бірінің жұмысын алдын ала берілген критерийлер арқылы оқып, күшті тұстарын және жетілдіру қажет бөліктерін анықтай алады. Мысалы, тақырыптың ашылуы, мәтін құрылымы, дәлелдердің нақтылығы, сөздердің дұрыс қолданылуы, сауаттылық сияқты өлшемдер бойынша бағалау ұйымдастырылады. Бұл жұмыс барысында оқушы тек өзгенің қатесін іздемейді, керісінше жақсы жазылған мәтіннің ерекшеліктерін түсінеді. Басқа оқушының жұмысын бағалай отырып, өзінің жазбасына да сын көзбен қарауды үйренеді.
Қазақ тілі сабақтарында жазылымды дамыту үшін күнделікті өмірмен байланысты тапсырмалар қолдану өте тиімді. Мысалы, хабарландыру жазу, өтініш құрастыру, ресми және бейресми хат жазу, әлеуметтік желіге арналған қысқа мәтін дайындау, белгілі бір мәселе туралы пікір білдіру, жарнама мәтінін құрастыру, нұсқаулық жазу сияқты тапсырмалар оқушыға жазылымның нақты өмірдегі қызметін түсіндіреді. Мұндай жұмыстар функционалдық сауаттылықтың дамуына ықпал етеді. Оқушы мектепте алған тілдік білімінің күнделікті өмірде қажет екенін сезінген кезде пәнге деген қызығушылығы да артады.
Әдебиет сабақтарында жазылымды дамытуда шығармашылық тапсырмалардың мүмкіндігі мол. Кейіпкерге хат жазу, шығарманың аяқталуын өзгертіп жазу, оқиғаны басқа кейіпкердің атынан баяндау, кейіпкерге мінездеме беру, шығармадан алған әсерін жазу, әдеби эссе құрастыру сияқты жұмыстар оқушының қиялын дамытады. Сонымен қатар мұндай тапсырмалар оқушының шығарманы қаншалықты терең түсінгенін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, кейіпкердің атынан күнделік жазу үшін оқушы сол кейіпкердің мінезін, әрекетін, ішкі сезімін жақсы түсінуі керек. Осылайша жазылым тапсырмасы оқылым нәтижесін бекітетін құралға айналады.
Оқушылардың оқылым және жазылым дағдыларын дамытуда саралап оқыту тәсілі де ерекше орын алады. Бір сыныптағы оқушылардың оқу қарқыны, сөздік қоры, мәтінді түсіну деңгейі және жазу қабілеті әртүрлі болады. Сондықтан барлық оқушыға бірдей күрделіліктегі тапсырма ұсыну кейбір білім алушылар үшін қиындық туғызуы мүмкін. Мұғалім мәтін көлемін, сұрақтардың деңгейін, тірек сөздердің санын немесе жазылым тапсырмасының күрделілігін оқушылардың мүмкіндігіне қарай бейімдей алады. Қолдауды қажет ететін оқушыларға сөйлем бастамалары, сөздер мен тіркестер, жоспар немесе үлгі беріледі. Ал жоғары деңгейдегі оқушыларға өзіндік пікірді тереңірек дәлелдеуге, бірнеше дереккөзді салыстыруға, мәселені әр қырынан талдауға бағытталған тапсырмалар ұсынылады.
Оқылымды дамытуда сыни ойлау әдістерін пайдалану да жақсы нәтиже береді. Мысалы, «Білемін – Білгім келеді – Үйрендім», «INSERT», «Болжау», «Қос жазба күнделігі», «Фишбоун», «Венн диаграммасы» секілді тәсілдерді мәтін мазмұнына қарай қолдануға болады. Бұл әдістер оқушыны ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны салыстыруға, талдауға, сұрақ қоюға және қорытынды жасауға үйретеді. Әсіресе бірнеше мәтінді салыстыру жұмыстары оқушының ақпаратты әртүрлі көзқарас тұрғысынан қабылдау қабілетін дамытады.
Мысалы, белгілі бір қоғамдық немесе экологиялық мәселе туралы екі түрлі мәтін ұсынылып, олардың ортақ және ерекшеленетін тұстарын анықтау тапсырмасы берілуі мүмкін. Бір мәтінде ғылыми деректер ұсынылса, екіншісінде авторлық пікір басым болуы ықтимал. Оқушы екі мәтінді оқып, қай ақпараттың фактіге, қайсысының пікірге негізделгенін ажыратады. Осындай тапсырмалар қазіргі ақпараттық қоғамда аса қажет медиасауаттылықтың да қалыптасуына ықпал етеді. Өйткені бүгінгі оқушы тек кітаптағы мәтінмен ғана емес, интернеттегі түрлі ақпаратпен де күн сайын кездеседі.
Цифрлық ортадағы оқылым ерекшеліктерін ескерудің маңызы да артып келеді. Қазіргі оқушылар ақпаратты электронды оқулықтан, білім беру платформаларынан, интернет ресурстарынан, электронды кітаптардан алады. Сондықтан оларды цифрлық мәтінді дұрыс оқуға, ақпарат көзінің сенімділігін анықтауға, қажетті мәліметті іріктеуге, қажетсіз ақпараттан ажырата білуге үйрету қажет. Мұғалім сабақ барысында электронды мәтіндерді қолданғанда олардың мазмұны мен дереккөзінің сапасына назар аударуы тиіс.
Сонымен қатар цифрлық технологиялар жазылымды ұйымдастыруға да жаңа мүмкіндіктер береді. Оқушылар электронды форматта шағын эссе, пікір, презентация мәтінін, блог жазбасын немесе шығармашылық мәтін дайындай алады. Электронды ортада мәтінді өңдеу, қатені түзету, қайта жазу мүмкіндігінің болуы оқушыны жазба жұмысын жетілдіруге ынталандырады. Дегенмен технология негізгі мақсат емес, оқу мақсатына жетудің құралы ретінде қолданылуы керек. Сондықтан мұғалім кез келген цифрлық тапсырманы оқушының тілдік дағдыларын дамытуға бағыттағаны жөн.
Оқылым және жазылым дағдыларын дамыту барысында сөздік қорды жүйелі байытуға ерекше назар аудару қажет. Сөздік қоры жеткіліксіз оқушы мәтінді түсінуде де, өз ойын жазуда да қиындыққа кездеседі. Жаңа сөздерді жаттату ғана жеткіліксіз, оларды сөйлем ішінде, түрлі жағдаяттарда қолдануға мүмкіндік беру маңызды. Мәтіннен жаңа сөздерді анықтап, мағынасын түсіндіру, сол сөздермен сөйлем құрату, мағыналас және қарама-қарсы сөздерді табу, кейін жазба жұмысында қолдануға бағыттау нәтижелі болады. Оқушы жаңа сөзді бірнеше рет әртүрлі жағдайда қолданғанда ғана оны белсенді сөздік қорына енгізеді.
Қазақ әдебиетіндегі көркем мәтіндер оқушының сөздік қорын байытатын маңызды құрал болып табылады. Ақын-жазушылар шығармаларындағы бейнелі сөздер, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, теңеу, эпитет, метафора сияқты көркемдегіш құралдар оқушы тілінің көркем әрі әсерлі болуына ықпал етеді. Мұғалім көркем шығарманы талдау кезінде мұндай тілдік бірліктердің қызметін түсіндіріп қана қоймай, оларды оқушының жеке жазылымында қолдануға бағыттауы тиіс. Мысалы, табиғатты сипаттау кезінде мәтіннен үйренген көркем сөздерді пайдалану немесе кейіпкер бейнесін ашатын сөз тіркестерін қолдану оқушы жазбасының сапасын арттырады.
Оқушылардың жазылымға қызығушылығын арттыру үшін оларға таңдау мүмкіндігін беру де тиімді. Белгілі бір ортақ тақырып аясында бірнеше тапсырма ұсынуға болады. Бір оқушы эссе жазуды таңдаса, екіншісі әңгіме немесе хат жазуы мүмкін. Таңдау мүмкіндігі оқушының жеке қызығушылығын ескеруге және шығармашылық белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге мұғалім тапсырманың нақты мақсатын, көлемін және бағалау критерийлерін алдын ала түсіндіруі қажет. Бұл оқушының өз жұмысын жоспарлауына және қойылған талаптарды саналы орындауына жағдай жасайды.
Жазылым барысында қатемен жұмыс жүйелі түрде жүргізілуі тиіс. Қателерді тек мұғалімнің түзетіп беруі оқушыны өз қатесін іздеуге үйретпейді. Сондықтан кейбір жағдайда мұғалім қатенің орнын белгілеп, оны оқушының өзіне түзетуді ұсына алады. Оқушы орфографиялық, пунктуациялық, грамматикалық және стильдік қателерін ажыратуды біртіндеп меңгереді. Өз мәтінін қайта оқып, редакциялау дағдысы қалыптасқан сайын оның жазу сауаттылығы артады. Жазылымның сапалы болуы мәтінді бір рет жазумен аяқталмайтынын, оны қайта қарап, толықтырып, өңдеу қажет екенін оқушы түсінуі керек.
Оқылым мен жазылымды жетілдіруде жүйелілік шешуші рөл атқарады. Бұл дағдылар бір немесе бірнеше сабақ көлемінде толық қалыптаспайды. Әр сабақта шағын болса да мәтінмен жұмыс, ой қорыту, пікір жазу, дәлел келтіру сияқты әрекеттердің тұрақты жүргізілуі маңызды. Уақыт өте келе оқушы мәтінді жылдам әрі түсініп оқуға, қажетті ақпаратты табуға, ойын жүйелі жазуға және өз жұмысын жетілдіруге дағдыланады. Сондықтан мұғалім оқылым мен жазылымды қосымша тапсырма ретінде емес, қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың негізгі өзегі ретінде қарастыруы қажет.
Оқылым мен жазылым дағдыларын жетілдіруде мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен сабақтағы бағыттаушы рөлі ерекше мәнге ие. Мұғалім оқушыға дайын білімді беруші ғана емес, оның ақпаратты өздігінен іздеуіне, мәтінді түсініп оқуына, ой қорытуына және пікірін жүйелі түрде жеткізуіне мүмкіндік жасаушы тұлға болуы тиіс. Сабақ барысында оқушылардың белсенді әрекетіне негізделген тапсырмалар көбірек ұйымдастырылған сайын олардың тілдік дағдылары да нәтижелі дамиды. Әсіресе оқушыға мәтін мазмұнын өз сөзімен жеткізу, өз ойын дәлелдеу, салыстыру, талдау және қорытындылау мүмкіндігін беру маңызды.
Оқылым мен жазылымды дамыту барысында оқушының жас ерекшелігі мен жеке қабілетін ескеру қажет. Орта буын оқушылары үшін қызықты оқиғаларға, қоршаған ортаға, достыққа, отбасылық құндылықтарға, ұлттық дәстүрлерге байланысты мәтіндер тиімді болса, жоғары сынып оқушыларына әлеуметтік, рухани, мәдени және қоғамдық мәселелерді қозғайтын мәтіндерді ұсынуға болады. Мәтін мазмұны білім алушының өмірлік тәжірибесімен сабақтас болған кезде оқуға деген қызығушылық артады. Сонымен қатар оқушы мәтіндегі мәселе туралы өзіндік көзқарасын қалыптастыруға ұмтылады.
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында ұлттық мазмұндағы мәтіндерді пайдалану оқылым мен жазылым дағдыларын дамытумен қатар тәрбиелік міндеттерді де жүзеге асырады. Халық ауыз әдебиеті үлгілері, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, батырлар жыры, ақын-жазушылар шығармалары арқылы оқушы халқымыздың тарихын, дүниетанымын, ұлттық мінезін, салт-дәстүрін тереңірек таниды. Осындай мәтіндерді оқығаннан кейін оқушыға өз көзқарасын жаздыру, кейіпкер әрекетіне баға беру немесе шығармадағы құндылықтарды қазіргі өмірмен байланыстыру тапсырмалары берілуі мүмкін. Нәтижесінде оқылым әрекеті тәрбиелік және танымдық мазмұнмен ұштасып, жазылым арқылы бекітіледі.
Әдеби шығармаларды оқытуда оқушыға дайын талдауды жаттатудан гөрі мәтіннен дәлел келтіре отырып, өз пікірін айтуға мүмкіндік беру әлдеқайда тиімді. Мысалы, кейіпкер мінезін сипаттағанда оқушы шығармадан нақты үзінділер мен оқиғаларды негізге алуы қажет. Бұл оның мәтінге қайта үңілуіне және ақпаратты мақсатты түрде іздеуіне ықпал етеді. Кейін сол ойды жазбаша түрде жүйелеу оқушының әдеби талдау дағдысын қалыптастырады. Осылайша оқылым мен жазылым бірін-бірі толықтырып, білім алушының терең ойлауына жағдай жасайды.
Оқушыларға эссе жазуды үйрету де жазылым дағдысын жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі. Эссе оқушыдан белгілі бір тақырып бойынша жеке ұстанымын білдіруді, оны нақты дәлелдермен негіздеуді және қорытынды жасауды талап етеді. Сондықтан эссе жазуға дайындау кезінде тақырыпты түсіну, негізгі ойды анықтау, мәселе бойынша пікір қалыптастыру, дәлел жинақтау және мәтін құрылымын жоспарлау жұмыстары жүргізілуі тиіс. Оқушы өз пікірінің дұрыс немесе бұрыс екендігінен қорықпай, оны негіздей білуге үйренуі керек. Мұндай жұмыстар шығармашылық еркіндікті сақтай отырып, логикалық ойлау қабілетін дамытады.
Жазылымға дейінгі дайындық жұмыстары да маңызды. Мысалы, тақырып бойынша бірнеше минут еркін жазу, тірек сөздерді белгілеу, ой картасын жасау, сұрақтарға жауап беру немесе жұпта пікір алмасу оқушыға негізгі ойын анықтап алуға көмектеседі. Осыдан кейін ғана толық мәтін жазуға көшу тиімді. Мұндай кезеңдік жұмыс әсіресе жазылымда қиналатын білім алушылар үшін қолдау қызметін атқарады. Олар бірден үлкен көлемдегі мәтін жазудың орнына өз ойларын шағын бөліктер арқылы жинақтап, кейін тұтас мәтінге айналдырады.
Оқылым мен жазылымды дамытуда бағалау критерийлерінің түсінікті болуы да үлкен рөл атқарады. Оқушы қандай талап бойынша бағаланатынын алдын ала білсе, тапсырманы саналы орындайды. Мысалы, мәтіннің мазмұнын түсіну, негізгі ойды анықтау, дәлел келтіру, құрылымды сақтау, сөздерді орынды қолдану және сауатты жазу сияқты критерийлер ұсынылуы мүмкін. Бағалау талаптары нақты болған жағдайда оқушы өзінің қай бағытта жетістікке жеткенін және нені жетілдіру қажет екенін түсінеді. Сонымен қатар бұл мұғалімге оқушылардың даму динамикасын бақылауға мүмкіндік береді.
Қалыптастырушы бағалау барысында қысқа жазба жұмыстарын жиі қолдануға болады. Сабақ соңындағы рефлексия, бір сөйлеммен қорытынды жасау, мәтіннен алған ең маңызды үш ақпаратты жазу, авторға сұрақ дайындау немесе тақырыпқа байланысты пікір білдіру сияқты тапсырмалар көп уақыт алмайды. Алайда олар оқушының ойын жинақтап, жазбаша түрде жеткізу дағдысын тұрақты жетілдіреді. Мұндай тапсырмалар әр сабақта қайталанып отырса, оқушы жазылым әрекетіне біртіндеп еркін кірісетін болады.
Оқылым мен жазылымның сапасын арттыруда кітап оқу мәдениетін қалыптастыру да маңызды. Кітапты жүйелі оқитын оқушының сөздік қоры кеңейіп, сөйлем құрау ерекшелігі, ойды жеткізу тәсілі және тілдік талғамы дамиды. Сондықтан мектепте тек бағдарламалық шығармалармен шектелмей, оқушыларды қосымша көркем әдебиет оқуға ынталандыру қажет. Мұғалім оқылған кітап бойынша қысқа пікір жаздыру, сүйікті кейіпкерін сипаттату, кітапты сыныптастарына ұсынуға арналған мәтін дайындау сияқты тапсырмалар арқылы оқылымды жазылыммен байланыстыра алады. Бұл оқушылардың кітапқа деген қызығушылығын арттырып, жеке оқырмандық мәдениетін қалыптастырады.
Отбасымен бірлескен кітап оқу, мектеп кітапханасымен байланыс орнату, сынып ішінде оқырман күнделігін жүргізу де нәтижелі тәсілдердің қатарына жатады. Оқырман күнделігіне оқушы шығарманың атауын, авторын, өзіне ұнаған кейіпкерді, маңызды ойды және шығарма туралы қысқаша пікірін жазып отыра алады. Бұл бір жағынан оқушының жүйелі оқуын қалыптастырса, екінші жағынан жазылым дағдысын үздіксіз дамытуға көмектеседі.
Қазіргі білім беру жағдайында оқушыны ақпаратты тек қабылдаушы емес, оны саралайтын тұлға ретінде тәрбиелеу қажеттілігі артып отыр. Интернет кеңістігінде ақпарат көлемінің өсуі оқылым сапасына жаңа талаптар қояды. Оқушы мәтінді түсініп қана қоймай, ақпараттың қайдан алынғанын, оның қаншалықты сенімді екенін, автордың қандай мақсат көздегенін анықтай білуі керек. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында әртүрлі дереккөздерден алынған мәтіндерді салыстыру, факт пен пікірді ажырату, ақпараттың шынайылығын бағалау сияқты тапсырмаларды қолдану маңызды. Бұл әрекеттер оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын дамытып, саналы оқырман ретінде қалыптасуына ықпал етеді.
Оқылым және жазылым дағдыларының қалыптасуы оқушының болашақтағы білім алуына да үлкен әсер етеді. Мәтінді сауатты түсінетін, негізгі ақпаратты жылдам анықтайтын, өз ойын нақты әрі жүйелі жаза алатын оқушы кез келген оқу пәніндегі тапсырмаларды табысты орындауға бейім болады. Ол ақпаратты қабылдап қана қоймай, оған өз көзқарасын білдіреді, дәлелдермен жұмыс істейді және қорытынды жасайды. Сондықтан оқылым мен жазылымды дамыту қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің шеңберінен шығып, оқушының жалпы академиялық және өмірлік дағдыларын қалыптастыруға қызмет етеді.
Мұғалім оқылым мен жазылым нәтижесін үнемі бақылап, қолданған әдістерінің тиімділігіне талдау жасап отырғаны дұрыс. Егер оқушылардың мәтінді түсінуінде немесе ойын жазбаша жеткізуінде тұрақты қиындықтар кездессе, тапсырмалардың сипатын қайта қарастыру, қосымша қолдау көрсету, мәтін көлемі мен күрделілік деңгейін өзгерту қажет болуы мүмкін. Әрбір оқушының даму қарқыны әртүрлі болғандықтан, мұғалім нәтижеге жетудің бірнеше жолын қарастыруы керек. Ең маңыздысы – оқушының аз да болса алға жылжуын байқап, оның өз қабілетіне деген сенімін қалыптастыру.
Қорытынды. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқылым және жазылым дағдыларын жетілдіру – білім алушының тілдік құзыреттілігін қалыптастырудың негізгі бағыттарының бірі. Оқылым оқушыға мәтінді түсінуге, ақпаратты саралауға, негізгі ойды анықтауға, салыстыруға және қорытынды жасауға мүмкіндік берсе, жазылым сол ақпаратты қайта өңдеп, өзіндік пікірді сауатты әрі жүйелі жеткізуге үйретеді. Сондықтан аталған екі дағдыны бір-бірінен бөлек қарастырмай, өзара сабақтастықта дамыту қажет.
Оқылым мен жазылымның тиімді қалыптасуы жүйелі ұйымдастырылған сабаққа, дұрыс таңдалған мәтіндерге, оқушының жас және жеке ерекшеліктерін ескеруге, белсенді әдіс-тәсілдерді орынды қолдануға байланысты. Мәтін алды, мәтінмен жұмыс және мәтіннен кейінгі тапсырмаларды өзара байланысты ұйымдастыру, шығармашылық жазба жұмыстарын орындау, эссе жазу, мәтінді салыстыру, өзара бағалау, өзін-өзі бағалау және нақты кері байланыс беру оқушының оқу әрекетіне белсенді қатысуына жағдай жасайды.
Сонымен қатар оқушының сөздік қорын байыту, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, көркем әдеби шығармаларды терең түсініп оқуға баулу, цифрлық ақпаратты дұрыс саралай білуге үйрету қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Мұғалім әр сабақта оқушыға өз ойын айтуға, жазуға, дәлелдеуге, қателесуге және сол қатені түзетуге мүмкіндік бергенде ғана тілдік дағдылар шынайы дамиды.
Оқылым мен жазылым дағдылары қалыптасқан білім алушы ақпаратты саналы қабылдайтын, өз көзқарасын негіздей алатын, сауатты сөйлеп, сауатты жазатын тұлға ретінде жетіледі. Мұндай оқушы ана тілінің байлығын түсініп, ұлттық әдеби мұраның құндылығын бағалап қана қоймай, алған білімін күнделікті өмірде тиімді қолдана алады. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарындағы әрбір мәтін мен әрбір жазылым тапсырмасы оқушының функционалдық сауаттылығын, сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін және рухани дүниесін дамытуға бағытталуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақ тілі пәні бойынша жалпы білім беретін мектепке арналған оқу бағдарламалары.
- Қазақ әдебиеті пәні бойынша жалпы білім беретін мектепке арналған оқу бағдарламалары.
- Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1991.
- Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002.
- Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. – Алматы, 2000.
- Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1997.
- Мұғалімге арналған нұсқаулық: оқыту мен оқудағы жаңа әдіс-тәсілдер. – Астана.
- Жалпы білім беретін мектептердегі қазақ тілі мен әдебиетін оқытуға арналған әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
- Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған әдістемелік материалдар. – Астана.