Кіріспе
Қазақ халқының сан ғасырлық тарихы мен рухани мәдениеті ұлттың баға жетпес мұрасы болып табылады. Сол мұраның ең асыл қазыналарының бірі — күй өнері. Күй — халқымыздың өмір салтын, дүниетанымын, тарихи тағдырын, қуанышы мен қайғысын, ерлік пен елдік жолындағы күресін домбыраның қоңыр үні арқылы бейнелейтін ерекше музыкалық жанр. Қазақ үшін күй тек музыкалық шығарма ғана емес, ол — халықтың тарихи жады, рухани шежіресі және ұлттық болмысының көрінісі. Сондықтан күй өнерін зерттеу арқылы қазақ халқының өткені мен бүгінін, дүниетанымы мен мәдени құндылықтарын тереңірек тануға болады.
Қазақ халқының тарихында ел тағдырын өзгерткен талай маңызды оқиғалар орын алған. Жоңғар шапқыншылығы, қазақ хандығының құрылуы, ел тәуелсіздігі жолындағы азаттық күрестер, батырлардың ерлігі, халықтың басынан өткен ауыр кезеңдер — мұның барлығы ұлт жадында сақталып, әдебиетте, жырларда және күй өнерінде көрініс тапты. Жазба деректер кең тарамаған кезеңдерде халық өзінің тарихын ауыз әдебиеті мен музыка арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырды. Осы тұрғыдан алғанда, күй — тарихи оқиғалардың музыкалық шежіресі ретінде ерекше маңызға ие.
Қазақ күйлерінің басты ерекшелігі — олардың белгілі бір тарихи оқиғаға, тарихи тұлғаға немесе ел өміріндегі маңызды кезеңге арналуында. Күйшілер өз заманының куәгері ретінде қоғамдағы өзгерістерді, халықтың мұң-мұқтажын, арман-тілегін және ел басына түскен ауыртпалықтарды музыка тілімен бейнелеген. Домбыраның әрбір қағысы, әрбір әуендік иірімі белгілі бір оқиғаның мазмұнын ашып, тыңдаушының көңіл күйіне әсер етеді. Сондықтан қазақ күйлері тек эстетикалық ләззат сыйлайтын өнер туындысы ғана емес, халқымыздың тарихи санасын қалыптастыратын маңызды рухани мұра болып саналады.
Тарихи күйлердің ерекшелігі — олардың өмірде болған нақты оқиғаларға негізделуі. Мәселен, Кетбұғаның «Ақсақ құлан» күйі Жошы ханның қазасына байланысты туған тарихи аңызға арналса, Құрманғазының «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан», «Сарыарқа» күйлерінде халықтың еркіндікке деген ұмтылысы, азаттық жолындағы күресі мен туған жерге деген сүйіспеншілігі көркем бейнеленген. Сонымен қатар Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина Нұрпейісова, Қазанғап сынды халық композиторларының шығармаларында да белгілі тарихи кезеңдердің әсері анық байқалады. Бұл күйлер халықтың тарихи жадын сақтап қана қоймай, кейінгі ұрпаққа өткен өмірдің шынайы көрінісін жеткізетін мәдени мұра ретінде бағаланады.
Қазақ қоғамында күйдің атқарған қызметі өте ауқымды болған. Күй арқылы ел ішіндегі маңызды жаңалықтар жеткізіліп, батырлардың ерлігі дәріптеліп, тарихи тұлғалардың өмір жолы насихатталған. Күй халықтың бірлігі мен рухын көтеруге, ұлттық сананы нығайтуға қызмет еткен. Сондықтан күйді халқымыздың ауызша тарихының маңызды құрамдас бөлігі деп қарастыруға болады.
Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық мәдени мұраны сақтау және жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мәселесі ерекше өзекті болып отыр. Жастардың төл өнерге деген қызығушылығын арттыру, тарихи күйлердің мазмұнын ғылыми тұрғыдан зерделеу және олардың тәрбиелік мәнін түсіндіру — бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі. Себебі күй арқылы оқушылар халқымыздың өткенімен танысып қана қоймай, елін, жерін, мәдениетін құрметтеуге, отансүйгіштікке және ұлттық құндылықтарды бағалауға тәрбиеленеді.
Осы ғылыми жобада қазақ күйлерінің тарихи оқиғаларды бейнелеудегі ерекшеліктері жан-жақты қарастырылып, тарихи күйлердің мазмұны мен көркемдік сипаты талданады. Сонымен қатар күйдің тарихи дерек көзі ретіндегі маңызы, ұлттық мәдениетті сақтаудағы рөлі және өскелең ұрпақты тәрбиелеудегі ықпалы ғылыми әдебиеттер мен зерттеулер негізінде сараланады. Зерттеу нәтижесінде қазақ күйлерінің халқымыздың тарихын танып-білудегі, ұлттық рухты қалыптастырудағы және мәдени мұраны сақтаудағы ерекше орны айқындалады.
Осылайша, қазақ күй өнері — халықтың тарихи жадын сақтаған, ұлттық рухын асқақтатқан және ұрпақтар сабақтастығын жалғастырып келе жатқан теңдесі жоқ рухани мұра. Оның тарихи оқиғаларды бейнелеудегі ерекшеліктерін зерттеу — халқымыздың өткені мен мәдениетін тереңірек тануға мүмкіндік беретін маңызды ғылыми бағыттардың бірі болып табылады.
Негізгі бөлім
- Қазақ күй өнері — халық тарихының музыкалық шежіресі
1.1 Күй өнерінің қалыптасуы және тарихи негіздері
Қазақ халқының дәстүрлі музыка мәдениетінде күй өнері ерекше орын алады. Күй — халқымыздың тарихи тағдырын, дүниетанымын, салт-дәстүрін, әлеуметтік өмірін және ұлттық рухын домбыра үні арқылы бейнелейтін бірегей өнер түрі. Қазақ қоғамында күй тек музыкалық шығарма ғана емес, халықтың тарихи жадын сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін рухани мұра ретінде қалыптасты.
Ғалымдардың пікірінше, күй өнерінің тарихы бірнеше мыңжылдықтарды қамтиды. Археологиялық зерттеулер Қазақстан аумағында ежелгі көшпелі тайпалардың музыкалық аспаптарды пайдаланғанын дәлелдейді. Домбыраға ұқсас ішекті аспаптардың суреттері көне жартастарда бейнеленген. Бұл деректер қазақ жерінде күй өнерінің өте ерте кезеңдерден бастау алғанын көрсетеді.
Күй өнерінің қалыптасуына халықтың тұрмыс-тіршілігі, көшпелі өмір салты, табиғатпен етене байланысы және тарихи оқиғалары тікелей әсер етті. Қазақ халқының басынан өткен соғыстар, көші-қон, жұт, ел қорғаған батырлардың ерлігі, хандардың саясаты, ел ішіндегі әлеуметтік өзгерістер күйдің негізгі тақырыптарына айналды.
Қазақ халқының өмірінде жазба деректер кең тарамаған кезеңдерде тарихи оқиғалар ауыз әдебиеті мен музыка арқылы сақталды. Егер жыраулар тарихи шындықты жырмен жеткізсе, күйшілер сол оқиғаларды күй арқылы бейнеледі. Сондықтан күйді қазақ халқының ауызша тарихының ерекше үлгісі деуге толық негіз бар.
Музыкатанушы Ахмет Жұбанов: «Қазақтың әрбір күйінің артында белгілі бір оқиға немесе аңыз жатады» деп атап көрсеткен. Бұл пікір күйдің жай ғана әуен емес, тарихи ақпараттың көркем бейнесі екенін дәлелдейді.
Күй өнерінің басты ерекшелігі — оның сөзсіз сөйлейтін тілінде. Домбыраның қоңыр үні арқылы қуаныш та, қайғы да, жеңіс те, жеңіліс те, халықтың арман-тілегі де көрініс табады. Тыңдаушы күйді тыңдау барысында белгілі бір тарихи оқиғаның эмоционалдық әсерін сезіне алады.
1.2 Қазақ күйлерінің тарихи мазмұны және олардың ерекшеліктері
Қазақ күйлерінің ішінде тарихи күйлер ерекше орын алады. Олар нақты тарихи оқиғаларға, белгілі тұлғаларға немесе халық өміріндегі маңызды кезеңдерге байланысты дүниеге келген.
Тарихи күйлердің басты ерекшелігі — олардың белгілі бір оқиғаны көркем музыкалық тіл арқылы баяндай алуында. Күйде сөз болмаса да, орындаушы шығарманың шығу тарихын айтып бергеннен кейін тыңдаушы музыканың мазмұнын тереңірек түсінеді.
Тарихи күйлердің ерекшеліктерін төмендегі бағыттар бойынша қарастыруға болады:
Біріншіден, тарихи күйлер нақты оқиғаларға негізделеді. Мысалы, жоңғар шапқыншылығы, Исатай-Махамбет көтерілісі, патша үкіметінің отарлау саясаты немесе белгілі адамдардың өміріндегі маңызды оқиғалар күйдің тууына себеп болды.
Екіншіден, тарихи күйлерде халықтың көңіл күйі шынайы бейнеленеді. Егер ел басына қайғы түссе, күй мұңды әуенмен орындалады. Ал жеңіс немесе ерлік оқиғалары жігерлі, екпінді әуен арқылы беріледі.
Үшіншіден, тарихи күйлердің тәрбиелік маңызы зор. Олар жас ұрпақты туған жерді сүюге, батырлардың ерлігін құрметтеуге және ұлттық мәдениетті бағалауға тәрбиелейді.
Төртіншіден, тарихи күйлер ұлттық бірегейлікті сақтайды. Олар ғасырлар бойы халықтың тарихи жадын жоғалтпай, бүгінгі күнге дейін жеткізіп келеді.
Белгілі зерттеуші Ақселеу Сейдімбек қазақ күйлерін халқымыздың «музыкалық жылнамасы» деп атаған. Өйткені әрбір тарихи күй белгілі бір кезеңнің қоғамдық жағдайын, халықтың ішкі жан дүниесін және ұлттық рухын айқын көрсетеді.
- Қазақ күйлеріндегі тарихи оқиғалардың көркемдік бейнеленуі
2.1 «Ақсақ құлан» күйінің тарихи және көркемдік сипаты
Қазақтың ең көне тарихи күйлерінің бірі — «Ақсақ құлан». Бұл күй XIII ғасырдағы тарихи оқиғалармен байланысты туған. Аңыз бойынша Жошы хан аңшылық кезінде жараланып, қаза табады. Бұл ауыр хабарды Шыңғыс ханға ешкім жеткізуге батылы бармайды. Сонда ұлы күйші Кетбұға домбыра арқылы болған оқиғаны жеткізеді.
Бұл аңыз күйдің қазақ қоғамындағы ерекше қызметін көрсетеді. Домбыра мұнда тек музыкалық аспап емес, тарихи ақпарат жеткізуші құрал қызметін атқарады.
Музыкалық тұрғыдан қарағанда, күйдің басындағы баяу әуен тыныш өмірді бейнелейді. Кейінгі бөлімдерінде ырғақтың күрт өзгеруі аңшылықтағы қауіпті жағдайды көрсетеді. Қатты қағыстар құланның шабысын елестетсе, соңындағы мұңды әуен Жошының өлімін бейнелейді.
«Ақсақ құлан» күйі қазақ музыкасындағы бағдарламалық шығармалардың алғашқы үлгілерінің бірі саналады. Оның негізгі құндылығы – тарихи оқиғаны көркем музыка тілі арқылы жеткізуінде.
2.2 Құрманғазы шығармаларындағы азаттық идеясы
Құрманғазы Сағырбайұлы — қазақтың ұлы күйшісі ғана емес, өз дәуірінің қоғамдық өмірін музыка арқылы бейнелеген көрнекті тұлға.
XIX ғасырда қазақ даласында патша үкіметінің отарлау саясаты күшейіп, халықтың әлеуметтік жағдайы қиындай түсті. Осы тарихи жағдайлар Құрманғазы шығармашылығында кеңінен көрініс тапты.
«Кісен ашқан»
Бұл шығарма — еркіндік идеясын бейнелейтін ең көрнекті күйлердің бірі.
Күйдің алғашқы бөлігіндегі төменгі регистрдегі дыбыстар түрме өмірінің ауырлығын білдіреді. Кейінгі бөлімде әуеннің қарқын алуы адамның еркіндікке ұмтылысын көрсетеді. Соңғы бөлімде кең тынысты музыкалық өріс азаттыққа шыққан адамның қуанышын бейнелейді.
Бұл шығарма тек Құрманғазының жеке тағдырын ғана емес, қазақ халқының тәуелсіздікке деген ұмтылысын көрсететін тарихи туынды болып табылады.
«Сарыарқа»
«Сарыарқа» — қазақ күй өнерінің биік шыңдарының бірі.
Бұл шығармада туған жердің кеңдігі, халықтың еркін рухы, табиғаттың әсемдігі және ел тәуелсіздігі идеясы үйлесімді көрініс тапқан.
Музыкадағы кең тынысты әуен қазақ даласының шексіз кеңістігін бейнелейді. Күйдің қарқынды орындалуы халықтың күш-қуатын, жігерін және қайсар мінезін көрсетеді.
Көптеген өнертанушылар «Сарыарқаны» қазақ халқының рухани тәуелсіздігінің символы ретінде бағалайды.
2.3 «Ел айырылған» күйі — халық қасіретінің көрінісі
«Ел айырылған» күйі қазақ халқының тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі — жоңғар шапқыншылығы кезінде туған тарихи шығармалардың қатарына жатады.
XVII-XVIII ғасырларда қазақ жеріне жасалған жоңғар шапқыншылығы халықтың тұрмысын ауырлатып, көптеген ауылдардың босып кетуіне себеп болды. Осы тарихи оқиғалар күйдің негізгі мазмұнына айналған.
Күйде туған жерден айырылудың қасіреті, халықтың мұңы және болашаққа деген үміті көркем музыкалық тіл арқылы жеткізіледі.
Музыкалық талдау көрсеткендей, шығарманың баяу басталуы халықтың қайғысын білдіреді. Әуеннің біртіндеп күшеюі босқын елдің ауыр тағдырын бейнелейді. Ал шығарманың соңындағы мұңды үн туған жерге деген мәңгілік сағынышты сездіреді.
Бұл күй қазақ халқының тарихи санасын қалыптастыруда ерекше маңызға ие.
2.4 «Исатайдың Ақтабаны-ай» күйіндегі ұлт-азаттық қозғалыс
Бұл күй Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836-1838 жылдардағы халық көтерілісіне арналған.
Күйдің негізгі тақырыбы — халықтың әділдік жолындағы күресі.
Музыкалық құрылымында күреске шақыратын жігерлі ырғақтар басым. Әсіресе орта бөлімдегі жылдам қағыстар шайқас көріністерін бейнелейді. Ал соңғы бөлімдегі мұңды әуен көтерілістің жеңілісін және батырлардың қазасын еске түсіреді.
Бұл шығарма қазақ халқының азаттық жолындағы күресінің музыкалық ескерткіші болып саналады.
- Тарихи күйлердің ұлттық құндылықтарды сақтаудағы рөлі
Тарихи күйлер — қазақ халқының рухани мұрасының ажырамас бөлігі. Олар тек музыкалық шығарма ретінде ғана емес, тарихи дерек, мәдени құндылық және тәрбиелік құрал ретінде де маңызды қызмет атқарады.
Біріншіден, тарихи күйлер халықтың өткен өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Көптеген тарихи оқиғалар туралы мәліметтер жазба деректерде толық сақталмағанымен, олар күй арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жетті.
Екіншіден, тарихи күйлер жастардың ұлттық санасын қалыптастырады. Күй тыңдаған адам халқымыздың өткен тарихымен танысып, ел қорғаған батырлардың ерлігін құрметтеуге үйренеді.
Үшіншіден, тарихи күйлер ұлттық мәдениетті әлемге танытатын ерекше өнер туындылары болып табылады. Қазақтың домбыра күйлері бүгінде әлемдік мәдени мұраның маңызды құрамдас бөлігі ретінде бағаланып келеді.
Сондықтан тарихи күйлерді ғылыми тұрғыдан зерттеу, олардың мазмұнын терең түсіндіру және жас ұрпаққа насихаттау — ұлттық мәдениетті сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Қорытынды:
Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мәдениетінің ең құнды мұраларының бірі — күй өнері. Күй тек музыкалық шығарма ғана емес, ол — халықтың тарихи жадын сақтаған, ұлттың дүниетанымы мен өмірлік тәжірибесін ұрпақтан ұрпаққа жеткізген ерекше мәдени құбылыс. Домбыраның қос ішегінен төгілген әрбір күй халқымыздың басынан өткен тарихи кезеңдерді, ел тағдырын, азаттық жолындағы күресті, халықтың қуанышы мен қайғысын, ерлік пен елдіктің жарқын үлгілерін көркем музыкалық тіл арқылы бейнелейді. Сондықтан қазақ күйлерін халқымыздың музыкалық шежіресі әрі тарихи дерек көзі ретінде бағалауға толық негіз бар.
Осы ғылыми жобаны зерттеу барысында қазақ күйлерінің тарихи оқиғаларды бейнелеудегі өзіндік ерекшеліктері жан-жақты қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде күй өнерінің тек эстетикалық мәні ғана емес, оның тарихи, танымдық, тәрбиелік және мәдени қызметі де ерекше маңызды екендігі анықталды. Қазақ қоғамында жазба деректердің аз болған кезеңдерінде халық өзінің тарихи жадын жыр, аңыз, шежіре және күй арқылы сақтап отырған. Сол себепті тарихи күйлер өткен дәуірдің қоғамдық жағдайын, халықтың көңіл күйін, әлеуметтік өзгерістерін және тарихи оқиғалардың сипатын бүгінгі күнге дейін жеткізген құнды рухани мұра болып табылады.
Жоба барысында талданған «Ақсақ құлан», «Кісен ашқан», «Сарыарқа», «Ел айырылған», «Исатайдың Ақтабаны-ай» сияқты тарихи күйлердің әрқайсысы белгілі бір тарихи оқиғаға немесе тұлғаға арналғаны анықталды. Бұл күйлердің мазмұны тек музыкалық әуенмен шектелмей, олардың әрқайсысында халқымыздың тарихи тағдыры, еркіндікке ұмтылысы, туған жерге деген сүйіспеншілігі және елдің бірлігі мен азаттығы идеялары терең көрініс тапқан. Музыкалық шығарманың ырғағы, әуендік дамуы, екпіні мен орындалу ерекшеліктері тарихи оқиғаның мазмұнын әсерлі жеткізіп, тыңдаушыға сол кезеңнің рухын сезіндіреді.
Сонымен қатар зерттеу барысында қазақ күй өнерінің ұлттық тарихи сананы қалыптастырудағы рөлі ерекше екендігі байқалды. Тарихи күйлер жас ұрпаққа халқымыздың өткен өмірін танытып қана қоймай, олардың бойында отансүйгіштік сезімді, ұлттық мақтаныш пен тарихи жауапкершілікті қалыптастыруға ықпал етеді. Батырлардың ерлігіне арналған күйлер жастарды елін қорғауға, туған жерін құрметтеуге тәрбиелесе, халықтың ауыр тағдырын бейнелейтін күйлер бейбіт өмірдің қадірін түсінуге және өткен тарихтан тағылым алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу барысында күй өнерінің тәрбиелік маңызымен қатар оның ғылыми құндылығы да айқындалды. Музыкатанушылар мен тарихшылардың еңбектері қазақ күйлерінің тек өнер туындысы ғана емес, тарихи оқиғаларды зерделеуде қосымша дерек көзі ретінде де маңызды екенін дәлелдейді. Әрбір күйдің шығу тарихын, орындалу ерекшелігін және мазмұнын зерттеу арқылы белгілі бір тарихи кезеңнің қоғамдық жағдайын, халықтың дүниетанымын және рухани өмірін тереңірек тануға болады. Осы тұрғыдан алғанда күй өнері тарих, әдебиет, этнография және мәдениеттану ғылымдарымен тығыз байланысты кешенді зерттеу нысаны болып табылады.
Бүгінгі жаһандану жағдайында ұлттық мәдени мұраны сақтау мәселесі ерекше өзекті. Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы мен әлемдік мәдени ықпалдастық жағдайында жастардың ұлттық өнерге қызығушылығын арттыру — маңызды міндеттердің бірі. Осыған байланысты тарихи күйлерді мектеп бағдарламаларында кеңінен оқыту, олардың шығу тарихын ғылыми тұрғыдан түсіндіру, күйшілік дәстүрді насихаттау және ұлттық өнерді дәріптеу — ұлттық мәдениетті сақтаудың тиімді жолдарының бірі болып саналады.
Зерттеу жұмысының нәтижесінде төмендегідей қорытындылар жасалды:
- қазақ күйлері халықтың тарихи жадын сақтайтын маңызды рухани мұра болып табылады;
- тарихи күйлердің көпшілігі нақты тарихи оқиғалар мен тұлғалардың өміріне негізделген;
- күй өнері қазақ халқының азаттық жолындағы күресін, ел бірлігі мен ұлттық рухын көркем түрде бейнелейді;
- тарихи күйлердің мазмұны жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруда, отансүйгіштікке тәрбиелеуде және ұлттық құндылықтарды дәріптеуде маңызды орын алады;
- күй өнерін ғылыми тұрғыдан зерттеу қазақ халқының тарихы мен мәдениетін тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, қазақтың тарихи күйлері — халқымыздың сан ғасырлық өмір тәжірибесін, тарихи тағдырын және рухани әлемін бойына жинақтаған теңдесі жоқ мәдени мұра. Олар өткен мен бүгінді жалғап тұрған алтын көпір іспетті. Сондықтан тарихи күйлерді зерттеу, сақтау, орындау және жас ұрпақ арасында кеңінен насихаттау — ұлттық мәдениетті дамыту мен тарихи сананы нығайтудың маңызды бағыттарының бірі. Қазақ күй өнері өзінің тарихи мазмұны, көркемдік тереңдігі және тәрбиелік маңызы арқылы болашақ ұрпақ үшін де құндылығын жоғалтпайтын мәңгілік рухани қазына болып қала береді.
Пайдаланған әдебиеттер:
- Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. 1 том. — Алматы: «Алаш», 2003ж
- Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. — Алматы: «Жазушы», 1975ж.
- Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары. -Алматы: 1991 ж.
- Қоңыратбай Т. Қазақ халқының музыкалық мәдениеті мен фольклоры. Алматы: 2004 ж.
- Момынұлы П. Қазақ музыкасының қысқаша тарихы. -Алматы: 2003 ж.
- https://el.kz/kuy-qazaq-halqynyn-ulttyq-bolmysy_130959/
- https://ust.kz/powerpoint/halyq_kuilerining_erekselikteri_prezentaciya-152376.html