Аннотация. Бұл мақалада Қазақстан тарихы пәнін оқыту үдерісінде қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын тиімді ұйымдастырудың педагогикалық және әдістемелік негіздері қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде білім алушының оқу жетістігін тек қорытынды нәтижемен бағалау жеткіліксіз. Оқушының оқу барысында қандай жетістікке жеткенін, қандай қиындықтарға тап болғанын, біліміндегі олқылықтарды қалай толықтыруға болатынын дер кезінде анықтау маңызды. Осы тұрғыдан алғанда қалыптастырушы бағалау мұғалім мен білім алушы арасындағы үздіксіз кері байланысты қамтамасыз ететін маңызды құрал болып табылады. Мақалада Қазақстан тарихы сабақтарында қолданылатын қалыптастырушы бағалау тапсырмаларының ерекшеліктері, оларды оқу мақсаттарына сәйкес құрастыру жолдары, тарихи деректермен жұмыс, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, салыстыру, талдау, дәлелдеу, тарихи тұлғалар мен оқиғаларға баға беру дағдыларын дамытудағы маңызы сипатталады. Сонымен қатар бағалау критерийлері мен дескрипторларды дұрыс құрастыру, оқушылардың жас ерекшелігі мен білім деңгейін ескеру, тапсырмаларды саралау, кері байланыс беру мәселелеріне назар аударылады. Қалыптастырушы бағалаудың жүйелі жүргізілуі білім алушылардың тарихи ойлау қабілетін дамытуға, пәнге қызығушылығын арттыруға және өз оқу нәтижесіне жауапкершілікпен қарауына мүмкіндік беретіні негізделеді.
Түйін сөздер: Қазақстан тарихы, қалыптастырушы бағалау, бағалау критерийі, дескриптор, оқу мақсаты, тарихи ойлау, тарихи дерек, кері байланыс, саралау, білім алушы.
Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының тек белгілі бір көлемдегі ақпаратты меңгеруі емес, сол білімді түсінуі, талдауы, салыстыруы, дәлелдеуі, өзіндік қорытынды жасауы және нақты жағдайда қолдана білуі маңызды болып отыр. Бұл талап Қазақстан тарихы пәнін оқытуға да тікелей қатысты. Тарих пәні оқушыға өткен оқиғалар туралы ақпарат берумен ғана шектелмейді. Ол білім алушының тарихи санасын қалыптастырып, қоғамның даму заңдылықтарын түсінуге, тарихи оқиғалардың себептері мен салдарын анықтауға, тарихи тұлғалардың қызметіне баға беруге, әртүрлі көзқарастарды салыстырып, дәлелді пікір айтуға үйретеді. Сондықтан Қазақстан тарихы сабағында оқушының оқу әрекетін жүйелі бақылау және оның білім алу барысындағы жетістігін анықтау маңызды міндеттердің бірі саналады.
Қалыптастырушы бағалау – оқу мен оқыту үдерісінің ажырамас бөлігі. Оның негізгі мақсаты білім алушыға баға қоюдан бұрын оның оқу мақсаттарына қаншалықты жақындағанын анықтап, алдағы оқу әрекетін жақсартуға бағыт беру болып табылады. Қалыптастырушы бағалау барысында мұғалім оқушының орындаған жұмысына талдау жасайды, жетістігін көрсетеді, қиындық туғызған тұстарын анықтайды және оны түзету жолдарын ұсынады. Ал оқушы өз кезегінде қандай білім мен дағдыны меңгергенін, нені әлі де жетілдіру қажет екенін түсінеді. Осы арқылы бағалау бақылау құралы ғана емес, оқытуды жетілдіру механизміне айналады.
Қазақстан тарихы пәнінде қалыптастырушы бағалауды қолданудың өзіндік ерекшеліктері бар. Себебі тарихты меңгеру нақты даталар мен тарихи тұлғалардың есімдерін есте сақтаумен ғана анықталмайды. Оқушы тарихи оқиғалардың өзара байланысын түсінуі, уақыт пен кеңістік тұрғысынан бағдар жасай алуы, тарихи деректердің мазмұнын талдауы, белгілі бір мәселе бойынша аргументтер келтіруі және дәлелді тұжырым жасауы қажет. Осыған байланысты қалыптастырушы бағалау тапсырмалары білім алушының тек фактілік білімін емес, тарихи ойлау дағдыларын анықтауға бағытталуы тиіс.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмасын әзірлеудегі негізгі талаптардың бірі – оның оқу мақсатына сәйкестігі. Мұғалім ең алдымен белгілі бір сабақта оқушы қандай нәтижеге жетуі керектігін нақты анықтауы қажет. Мысалы, оқу мақсаты белгілі бір тарихи оқиғаның себептері мен салдарын талдауға бағытталса, тапсырма оқушыдан сол оқиға туралы мәтінді жай қайталап айтып беруді емес, себептерді анықтап, олардың маңыздылығын түсіндіріп, салдарларымен байланыстыруды талап етуі керек. Ал оқу мақсаты тарихи тұлғаның рөлін бағалауды көздесе, білім алушыға тұлғаның өмірбаянын жаздыру жеткіліксіз. Оның тарихи үдеріске қосқан үлесін дәлелдер арқылы бағалауға бағытталған тапсырма ұсынылуы қажет.
Оқу мақсаты мен тапсырманың арасында тікелей байланыс болған жағдайда ғана бағалау нәтижесі шынайы әрі пайдалы болады. Егер оқу мақсаты талдауға бағытталып, тапсырма тек ақпаратты еске түсіру деңгейінде берілсе, оқушының нақты дағдысын анықтау мүмкін болмайды. Сондықтан мұғалім тапсырманы дайындау барысында «Оқушы бұл тапсырманы орындаған кезде қандай әрекет жасайды?», «Оның жауабы оқу мақсатына қол жеткізгенін көрсете ала ма?», «Қандай нәтиже күтіледі?» деген сұрақтарды басшылыққа алғаны дұрыс.
Қазақстан тарихы сабақтарында қалыптастырушы бағалау үшін қысқа жауапты тапсырмалар, кестелер, сәйкестендіру, хронологиялық ретке келтіру, тарихи картамен жұмыс, дереккөздерді талдау, салыстыру кестелері, проблемалық сұрақтар, пікірді дәлелдеу, тарихи эссе элементтері, «дұрыс немесе бұрыс» тұжырымдары, себеп-салдарлық сызбалар, концептуалдық карталар сияқты тапсырма түрлерін қолдануға болады. Алайда тапсырманың сыртқы формасынан гөрі оның мазмұны мен бағаланатын дағдыға сәйкестігі маңызды. Бір тапсырма бірнеше танымдық әрекетті қамтуы мүмкін. Мысалы, тарихи деректі оқыған оқушы алдымен ондағы негізгі ақпаратты анықтайды, кейін автордың ұстанымын талдайды, деректің маңызын түсіндіреді және басқа тарихи мәліметтермен салыстырып қорытынды жасайды.
Тарихи деректермен жұмыс істеуге арналған қалыптастырушы бағалау тапсырмаларының маңызы ерекше. Дерек – тарих ғылымының негізгі негіздерінің бірі болғандықтан, оқушы деректі механикалық түрде оқып қана қоймай, оның мазмұнына сыни көзқараспен қарауды меңгеруі қажет. Мұғалім жазбаша дерек, фотосурет, карта, статистикалық мәлімет, естелік, заң құжаты немесе басқа тарихи материал ұсыну арқылы бірнеше бағытта тапсырма құрастыра алады. Мәселен, білім алушыдан деректің авторын, жазылған уақытын, негізгі ойын, қандай тарихи жағдайды сипаттайтынын анықтау сұралады. Бұдан кейін «Автордың көзқарасын қандай сөздерден байқауға болады?», «Бұл дерек тарихи оқиғаны түсінуге қаншалықты көмектеседі?», «Деректің сенімділігіне қандай факторлар әсер етуі мүмкін?» деген сұрақтар арқылы жоғары деңгейдегі ойлау дағдылары қалыптастырылады.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын құрастыруда бағалау критерийінің түсінікті болуы маңызды. Бағалау критерийі білім алушының оқу мақсатына жеткенін көрсететін өлшем ретінде қызмет етеді. Ол мұғалімге де, оқушыға да тапсырманың қандай талап бойынша бағаланатынын алдын ала түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, «Қазақстан аумағындағы этногенез үдерістерін түсіндіреді», «Ұлт-азаттық қозғалыстың себептері мен салдарын анықтайды», «Тарихи тұлғаның қоғамдық-саяси қызметіне баға береді» деген критерийлер оқушыдан күтілетін әрекетті нақты көрсетеді.
Бағалау критерийінен кейін дескрипторлар құрастырылады. Дескриптор оқушының тапсырманы орындау барысында жасайтын нақты әрекеттерін сипаттайды. Мәселен, оқушы белгілі бір тарихи оқиғаның себептері мен салдарын талдауы қажет болса, дескриптор ретінде «оқиғаның кемінде екі себебін анықтайды», «себептердің маңызын түсіндіреді», «екі салдарын көрсетеді», «себеп пен салдар арасындағы байланысты дәлелдейді» деген әрекеттер берілуі мүмкін. Мұндай нақты тұжырымдар оқушыға өзінің жұмысынан не күтілетінін түсінуге көмектеседі және мұғалімнің бағалауындағы субъективтілікті азайтады.
Дескрипторды тым жалпы сипатта құрастыру қалыптастырушы бағалаудың тиімділігін төмендетеді. Мысалы, «тақырыпты түсінеді» немесе «жақсы жауап береді» деген сипаттамалар нақты өлшем бола алмайды. Оның орнына бақылауға және бағалауға болатын әрекеттер қолданылуы керек. «Себептерін атайды», «мысал келтіреді», «деректерді салыстырады», «пікірін екі дәлелмен негіздейді», «тарихи маңызын түсіндіреді» сияқты етістіктер оқушы әрекетін нақты көрсетеді.
Қазақстан тарихы сабағында себеп-салдарлық байланысты анықтау дағдысын қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінеді. Кез келген тарихи оқиғаның пайда болуының белгілі алғышарттары, себептері және одан туындайтын салдарлары болады. Оқушы оқиғаларды жеке факті ретінде емес, бір-бірімен байланысты тарихи үдеріс ретінде қабылдауы қажет. Осы мақсатта мұғалім «Себеп – оқиға – салдар» кестесін, себептерді саяси, әлеуметтік, экономикалық топтарға бөлуді, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді себептерді ажыратуды, салдардың жағымды және жағымсыз жақтарын анықтауды ұсына алады. Мұндай тапсырмалар білім алушының логикалық ойлауын дамытып, тарихи оқиғаның мәнін терең түсінуіне жағдай жасайды.
Мысалы, қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары тақырыбында оқушыға қозғалыстың басталу себептерін анықтау тапсырмасы берілсе, ол бір ғана себеппен шектелмеуі тиіс. Білім алушы жер мәселесін, отарлық басқару жүйесін, салық саясатын, дәстүрлі билік жүйесіндегі өзгерістерді және басқа факторларды өзара байланыстыра қарастыруы қажет. Қалыптастырушы бағалау барысында мұғалім оқушының неше себеп атағанын ғана емес, олардың тарихи маңызын қаншалықты түсіндіргенін де ескереді. Бұл жерде оқушының жауабына берілетін нақты кері байланыс оның келесі тапсырмаларды сапалы орындауына ықпал етеді.
Салыстыру дағдысы Қазақстан тарихы пәніндегі маңызды оқу әрекеттерінің бірі болып табылады. Оқушы екі тарихи кезеңді, мемлекеттік құрылымды, реформаны, көтерілісті немесе тарихи тұлғаны салыстыру арқылы олардың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтайды. Қалыптастырушы бағалау үшін Венн диаграммасы, салыстырмалы кесте немесе белгілі критерийлер бойынша талдау тапсырмаларын пайдалануға болады. Дегенмен салыстыру кезінде тек сыртқы белгілерге емес, тарихи мазмұнға назар аудару қажет. Мысалы, екі көтерілісті салыстырғанда олардың уақытын және басшыларын ғана көрсету жеткіліксіз. Қозғаушы күштері, мақсаттары, себептері, барысы, нәтижесі және тарихи маңызы салыстырылған жағдайда білім алушының тарихи түсінігі тереңдей түседі.
Қалыптастырушы бағалау білім алушының қателігін анықтау үшін ғана жүргізылмайды. Оның басты құндылығы – оқушының ары қарай дамуына мүмкіндік беретін сапалы кері байланыс ұсынуында. Сондықтан мұғалім «дұрыс», «қате», «жақсы» деген қысқа пікірлермен шектелмей, оқушының нақты жетістігін атап, келесі қадамын көрсетуі қажет. Мысалы, «Оқиғаның екі себебін дұрыс анықтадың, енді олардың қайсысы негізгі себеп болғанын дәлелдеп көр» немесе «Тарихи тұлғаның қызметін сипаттадың, енді оның ел тарихындағы маңызын нақты фактімен негізде» деген кері байланыс оқушыға жұмысын жетілдіру жолын көрсетеді.
Осындай жүйелі жұмыс арқылы қалыптастырушы бағалау Қазақстан тарихы сабағында білімді тексерудің жеке тәсілі емес, оқушының тарихи білімін, зерттеушілік қабілетін және сыни ойлауын дамытатын оқу үдерісінің маңызды бөлігіне айналады.
Қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыру барысында оқушылардың жас ерекшеліктері мен танымдық мүмкіндіктерін ескеру де маңызды. Бір сынып деңгейінде тиімді болған тапсырма басқа сынып үшін тым күрделі немесе, керісінше, өте жеңіл болуы мүмкін. Сондықтан тапсырманың мазмұны, мәтін көлемі, қолданылатын тарихи ұғымдардың саны, сұрақтардың күрделілік деңгейі білім алушылардың жасына және оқу тәжірибесіне сәйкес таңдалуы тиіс. Мысалы, төменгі сыныптарда тарихи оқиғаларды ретімен орналастыру, негізгі ұғымдарды сәйкестендіру, қарапайым себеп пен салдарды ажырату сияқты тапсырмалар тиімді болса, жоғары сыныптарда тарихи деректерді салыстыру, авторлық ұстанымды анықтау, тарихи көзқарастарға сыни баға беру және дәлелді қорытынды жасауға бағытталған тапсырмалардың үлесін арттыру орынды.
Қазақстан тарихы сабақтарындағы қалыптастырушы бағалау тапсырмалары оқушылардың тарихи хронологияны түсіну дағдысын дамытуға да бағытталуы қажет. Тарихи оқиғалардың уақытын білу маңызды болғанымен, даталарды жатқа білу ғана тарихи білімнің толыққанды көрсеткіші болып саналмайды. Білім алушы белгілі бір тарихи оқиғаның қай кезеңге жататынын, оған дейін және одан кейін қандай өзгерістер болғанын, бір уақытта немесе бір-біріне жақын мерзімде қандай үдерістер жүргенін түсіне білуі керек. Сондықтан хронологиялық тапсырмалар оқиғаларды даталармен сәйкестендірумен ғана шектелмеуі тиіс. Мысалы, белгілі тарихи оқиғаларды хронологиялық ретпен орналастырғаннан кейін олардың арасындағы байланысты түсіндіру, оқиғалардың қайсысы келесі үдеріске ықпал еткенін анықтау немесе уақыт сызығында көрсетілген кезеңдерге сипаттама беру оқушының тарихи уақытты қабылдауын жетілдіреді.
Тарихи кеңістікті түсіну де Қазақстан тарихын меңгерудің негізгі құрамдас бөліктерінің бірі. Осы мақсатта картамен жұмыс істеуге арналған қалыптастырушы бағалау тапсырмалары кеңінен қолданылуы қажет. Тарихи карта білім алушыға оқиғалардың географиялық ауқымын, мемлекеттердің аумағын, көші-қон бағыттарын, әскери жорықтарды, сауда жолдарын және саяси өзгерістерді көзбен көруге мүмкіндік береді. Картаға негізделген тапсырмалар барысында оқушылар белгілі нысандарды белгілеумен қатар, олардың тарихи маңызын түсіндіруі керек. Мысалы, Ұлы Жібек жолының Қазақстан аумағы арқылы өткен бағыттарын анықтаған оқушыдан осы бағыттардың ортағасырлық қалалардың дамуына қандай әсер еткенін түсіндіру сұралуы мүмкін. Осылайша географиялық ақпарат тарихи талдаумен ұштасады.
Қалыптастырушы бағалау барысында визуалды деректерді пайдалану да нәтижелі. Фотосуреттер, тарихи суреттер, плакаттар, карикатуралар, ескерткіштер мен археологиялық жәдігерлердің бейнелері оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, ақпаратты талдау дағдыларын дамытады. Визуалды дерекпен жұмыс кезінде «Суретте қандай тарихи кезең бейнеленген?», «Қандай белгілер арқылы анықтауға болады?», «Автор немесе суретші қандай идеяны жеткізгісі келген?», «Бұл материал сол кезең туралы қандай ақпарат береді?» деген сұрақтар ұсынылуы мүмкін. Мұндай тапсырмалар оқушыны дайын жауапты қабылдаушы емес, тарихи ақпаратты зерттеуші ретінде әрекет етуге жетелейді.
Қазақстан тарихы пәніндегі қалыптастырушы бағалаудың маңызды бағыттарының бірі – тарихи тұлғалардың қызметін бағалау. Тарихи тұлғаға баға беру кезінде оқушылар көбінесе оның өмірбаянын айтып шығумен немесе белгілі әрекеттерін тізіп көрсетумен шектелуі мүмкін. Алайда оқу үдерісінің мақсаты – тұлғаның тарихи оқиғаларға, қоғамдық өзгерістерге және елдің дамуына қосқан үлесін анықтау. Осыған байланысты тапсырмалар да аналитикалық сипатта болғаны жөн. Мысалы, оқушыға «Бұл тұлғаның қызметінің үш маңызды бағытын анықта», «Оның әрекеттерінің қысқа және ұзақ мерзімді салдарын түсіндір», «Тұлғаның тарихи рөліне екі дәлел негізінде баға бер» сияқты тапсырмалар ұсынылуы мүмкін. Бағалау кезінде оқушының жай ақпаратты білуіне емес, дәлелдерді дұрыс таңдауына және сол дәлелдер арқылы қорытынды жасауына назар аударылады.
Тарихи тұлғаларды салыстыру тапсырмалары да тиімді қалыптастырушы бағалау құралы болып саналады. Мысалы, белгілі бір кезеңдегі екі саяси қайраткердің немесе екі көтеріліс басшысының мақсаты, қызметі, қолданған әдістері мен тарихи нәтижелері салыстырылады. Осындай тапсырма арқылы оқушының бірнеше ақпаратты бір мезгілде талдау қабілеті қалыптасады. Бұл ретте салыстыру критерийлері алдын ала белгіленсе, білім алушы өз ойын жүйелі түрде жеткізе алады. «Мақсаты», «қызмет бағыты», «нәтижесі», «тарихи маңызы» секілді өлшемдер оқушының салыстыруын құрылымдауға мүмкіндік береді.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын әзірлеуде тарихи ұғымдармен жұмысқа да ерекше мән берілуі тиіс. Қазақстан тарихында «қағанат», «хандық», «отарлау», «реформа», «автономия», «тәуелсіздік», «этногенез», «урбанизация», «индустрияландыру» сияқты көптеген тарихи және қоғамдық-саяси ұғымдар қолданылады. Білім алушы терминнің анықтамасын жатқа айтып қана қоймай, оны тарихи контексте дұрыс қолдана білуі қажет. Сондықтан қалыптастырушы бағалауда ұғым мен анықтаманы сәйкестендіру тапсырмасымен қатар, терминді нақты тарихи мысалмен байланыстыру, ұғымның мәнін өз сөзімен түсіндіру, бір-біріне жақын ұғымдарды ажырату сияқты тапсырмалар берілгені жөн.
Мысалы, «отарлау» ұғымын меңгерту кезінде оқушыдан оның анықтамасын жаздырумен шектелу жеткіліксіз. Білім алушы Қазақстан аумағындағы отарлау саясатының нақты көріністерін атап, олардың қазақ қоғамына қалай әсер еткенін түсіндіруі керек. Осындай тапсырма терминологиялық білімді тарихи мазмұнмен байланыстырып, оқушының ұғымды саналы түрде меңгеруіне жағдай жасайды.
Қалыптастырушы бағалау кезінде тапсырмаларды саралау мәселесі де маңызды орын алады. Сыныптағы оқушылардың білім деңгейі, оқу қарқыны, ақпаратты қабылдау тәсілі және тапсырманы орындау қабілеті әртүрлі болады. Сондықтан барлық білім алушыға бірдей күрделіліктегі тапсырманы ұсыну кей жағдайда тиімді нәтиже бермейді. Сараланған қалыптастырушы бағалау әр оқушыға оқу мақсатына жетуге қажетті қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Саралауды тапсырма мазмұны, сұрақтар саны, ақпарат көлемі, қосымша тірек, уақыт, нәтиже және мұғалім көмегі арқылы жүзеге асыруға болады.
Мысалы, тарихи дерекпен жұмыс кезінде қолдауды қажет ететін оқушыға деректің негізгі ойын анықтауға көмектесетін бағыттаушы сұрақтар беріледі. Ал жоғары деңгейде жұмыс істейтін білім алушыға сол деректің сенімділігі мен тарихи құндылығын бағалау ұсынылады. Екі оқушы да бір тақырыпты меңгеріп, бір оқу мақсатына қарай жылжиды, бірақ тапсырмалардың күрделілік деңгейі олардың мүмкіндігіне сәйкес беріледі. Бұл тәсіл барлық оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуына жағдай жасайды.
Саралау тапсырмаларды «жеңіл» және «қиын» деп жай ғана бөліп қою дегенді білдірмейді. Оның мақсаты – әр білім алушыға қажетті деңгейде интеллектуалдық қолдау көрсету. Кейбір оқушыларға кесте, сызба, тірек сөздер ұсынылса, басқа оқушыларға дербес талдау жасауға мүмкіндік беріледі. Бір оқушы тарихи оқиғаның негізгі себептерін анықтаса, екінші оқушы себептердің маңыздылық дәрежесін бағалап, олардың қайсысы шешуші рөл атқарғанын дәлелдеуі мүмкін. Мұндай саралау оқушылар арасындағы айырмашылықты кедергі емес, оқу үдерісін ұйымдастыруда ескерілетін табиғи ерекшелік ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Қазақстан тарихы сабағында қалыптастырушы бағалауды ауызша түрде де тиімді ұйымдастыруға болады. Мұғалімнің сабақ барысында қойған сұрақтары, пікірталас, жұптық талқылау, қысқаша түсіндіру, тарихи мәселе бойынша көзқарас білдіру сияқты жұмыстар да қалыптастырушы бағалаудың құрамына енеді. Дегенмен ауызша бағалау алдын ала ойластырылған жағдайда ғана нақты нәтиже береді. Мұғалім сұрақтарды сабақ мақсатына сәйкестендіріп, олардың тек фактілік білімді емес, ойлау әрекетін де анықтауына назар аударуы керек.
Мысалы, «Қазақ хандығы қай жылы құрылды?» деген сұрақ оқушының нақты факті туралы білімін анықтайды. Ал «Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызы неде?» деген сұрақ түсіндіруді қажет етеді. «Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен факторлардың қайсысын ең маңызды деп есептейсің? Неліктен?» деген сұрақ оқушының талдау, таңдау және дәлелдеу қабілетін көрсетеді. Осылайша мұғалім сұрақтардың деңгейін өзгерту арқылы оқушының танымдық әрекетін біртіндеп күрделендіре алады.
Қалыптастырушы бағалауда жұптық және топтық жұмыс мүмкіндіктерін пайдалану да тиімді. Тарих пәні пікір алмасу мен дәлелдеуге қолайлы болғандықтан, оқушылардың бірлескен әрекеті тарихи мәселені әр қырынан қарастыруға жағдай жасайды. Мысалы, белгілі тарихи реформаның тиімді және тиімсіз жақтарын талдау кезінде бір топ оның оң ықпалын, екінші топ кері әсерін зерттеп, кейін дәлелдерін салыстыра алады. Мұғалім мұндай тапсырмаларда тек топтың жалпы нәтижесін емес, әр оқушының жеке үлесін де бақылауы тиіс.
Топтық жұмысты қалыптастырушы бағалаумен байланыстыру үшін нақты критерийлер қолданылады. Мәселен, «тарихи фактілерді дұрыс қолданады», «өз пікірін дәлелмен негіздейді», «басқа пікірге жауап береді», «қорытынды жасайды» деген критерийлер оқушы әрекетін бақылауға мүмкіндік береді. Топтық жұмыстан кейін өзін-өзі бағалау немесе өзара бағалау жүргізу оқушының бағалау мәдениетін қалыптастырады.
Өзін-өзі бағалау қалыптастырушы бағалаудың маңызды элементтерінің бірі саналады. Егер оқушы өзінің оқу нәтижесін бағалауды меңгерсе, ол мұғалімнің пікіріне ғана тәуелді болмай, өз біліміндегі әлсіз және күшті жақтарын ажырата бастайды. Қазақстан тарихы сабағында өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру үшін қысқа рефлексиялық сұрақтар қолдануға болады. Мысалы, «Мен бүгін қандай жаңа тарихи ақпарат білдім?», «Қай тапсырма мен үшін қиын болды?», «Қандай дәлелді сәтті қолдандым?», «Келесі сабақта нені жақсартуым керек?» деген сұрақтар білім алушының өз оқу әрекетіне талдау жасауына мүмкіндік береді.
Өзара бағалау да оқушылардың жауапкершілігін арттырып, бағалау критерийін жақсы түсінуіне ықпал етеді. Бір оқушы екінші оқушының жұмысын тексерген кезде ол тапсырма талаптарын қайта қарастырады, жақсы жауаптың қандай болуы керектігін түсінеді және өз жұмысындағы кемшіліктерді аңғара бастайды. Алайда өзара бағалау міндетті түрде нақты критерий мен дескрипторға негізделуі керек. Оқушы сыныптасының жұмысын жеке көзқарасына қарай емес, алдын ала белгіленген талаптар бойынша бағалауы тиіс.
Қазақстан тарихы сабақтарында қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыру кезінде оқушыларға тарихи мәселелер бойынша дәлелді пікір білдіруді үйрету маңызды. Тарихи мәселенің барлығына біржақты жауап беріле бермейді. Кейбір оқиғалардың маңызын, тарихи тұлғаның рөлін немесе белгілі реформаның нәтижесін әртүрлі қырынан бағалауға болады. Сондықтан тапсырма оқушының белгілі бір пікірді таңдап, оны тарихи фактілер арқылы негіздеуіне бағытталуы қажет.
Мысалы, «Белгілі бір реформаның қазақ қоғамына ықпалы оң болды ма, әлде теріс болды ма?» деген мәселе бойынша оқушы өз позициясын білдіріп, бірнеше дәлел келтіреді. Мұғалім мұнда оқушының таңдаған пікірінің өзімен келіскен-келіспегеніне емес, оның тарихи деректерді қаншалықты орынды қолданғанына назар аударуы тиіс. Бұл оқушылардың академиялық пікірталас мәдениетін қалыптастырып, балама көзқарастарды құрметтеуге үйретеді.
Дәлелді жауапты қалыптастыру үшін «пікір – дәлел – түсіндіру – қорытынды» үлгісін қолдануға болады. Алдымен білім алушы өз пікірін білдіреді, кейін тарихи факт немесе дерек келтіреді, одан соң сол деректің пікірін қалай дәлелдейтінін түсіндіреді және соңында қорытынды жасайды. Мұндай құрылым оқушыға ойын жүйелі жеткізуге көмектеседі. Уақыт өте келе білім алушы бұл алгоритмді дербес қолдана бастайды.
Қалыптастырушы бағалауда проблемалық тапсырмалардың орны ерекше. Проблемалық сұрақ оқушыдан оқулықтағы дайын жауапты қайталауды емес, бірнеше ақпаратты байланыстырып, өз шешімін ұсынуды талап етеді. Мысалы, «Егер белгілі тарихи шешім қабылданбағанда оқиғаның дамуы қалай өзгеруі мүмкін еді?» деген тапсырма контрфактілік ойлау элементтерін қолдануды қажет етеді. Мұндай тапсырмаларды орындау кезінде оқушы тарихи фактілерден алшақ қиялдамай, нақты тарихи жағдайларға сүйенуі керек. Сондықтан мұғалім бағалау критерийінде «тарихи контексті ескереді», «жауабын нақты фактілермен негіздейді» деген талаптарды белгілей алады.
Қазақстан тарихы пәні бойынша қалыптастырушы бағалауда жазбаша жұмыстардың да маңызы зор. Қысқаша жауап, шағын эссе, тарихи сипаттама, салыстырмалы талдау немесе қорытынды жазу оқушының өз ойын сауатты әрі жүйелі жеткізу дағдысын дамытады. Мұндай тапсырмаларды бағалауда грамматикалық қателерден бұрын тарихи мазмұн, логикалық байланыс және дәлелдердің сапасы негізгі назарда болуы тиіс. Әрине, жазылым мәдениеті де маңызды, бірақ тарих сабағындағы негізгі мақсат тарихи ойлау мен пәндік білімді бағалау болып қала береді.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын күнделікті сабақ үдерісіне табиғи түрде енгізу мұғалім жұмысының нәтижелілігін арттырады. Мұндай бағалау міндетті түрде сабақ соңында өткізілетін жеке жұмыс түрінде болмауы мүмкін. Ол сабақтың басындағы өткен білімді еске түсіруден бастап, жаңа тақырыпты меңгеру, жұптық талқылау, дерекпен жұмыс және қорытындылау кезеңдерінде үздіксіз жүзеге асырылады. Мұғалім әр кезеңде оқушы жауабын талдап, келесі оқу қадамын соған сәйкес жоспарлайды.
Сабақтың басындағы қысқа қалыптастырушы тапсырма оқушылардың алдыңғы білімін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, жаңа тарихи кезеңді бастамас бұрын оқушыларға бұрынғы кезеңдегі негізгі өзгерістерді еске түсіру ұсынылады. Олардың жауаптары арқылы мұғалім жаңа білімді қандай деңгейден бастау керектігін анықтайды. Егер сыныптың көпшілігі қажетті алдыңғы білімді меңгермеген болса, қысқаша қайталау жүргізуге болады. Осы тұрғыдан қалыптастырушы бағалау сабақ жоспарын икемді басқарудың тиімді құралы саналады.
Жаңа материалды меңгеру кезеңінде де қалыптастырушы бағалау арқылы оқушы түсінігі тексеріледі. Мұғалім белгілі бір ақпаратты түсіндіргеннен кейін шағын тапсырма беру арқылы оқушылардың материалды қаншалықты дұрыс қабылдағанын анықтайды. Егер жауаптарда ортақ қателік байқалса, түсіндіру тәсілін өзгерту, қосымша мысал беру немесе оқу материалын қайта қарастыру қажет болады. Демек, қалыптастырушы бағалау тек оқушыны емес, мұғалімнің өз оқыту әрекетін де бағалауға мүмкіндік береді.
Сабақ соңындағы қысқа рефлексия немесе «шығу билеті» тәсілі де тиімді. Мұнда білім алушыларға сабақ бойынша бір-екі нақты сұрақ беріледі. Мысалы, «Бүгінгі тақырып бойынша ең маңызды тарихи өзгерісті ата және себебін түсіндір», «Саған түсініксіз қалған бір мәселені жаз», «Тақырып бойынша бір қорытынды жаса» деген тапсырмалар мұғалімге келесі сабаққа қажетті ақпарат береді. Жауаптарды талдау арқылы қандай мәселені қайта түсіндіру қажет екенін және қандай оқушыларға қосымша қолдау керектігін анықтауға болады.
Қалыптастырушы бағалаудың тиімділігі мұғалімнің жинаған ақпаратты ары қарай қалай қолдануына байланысты. Егер тапсырма орындалып, тексерілгеннен кейін оның нәтижесі келесі оқу әрекетіне ықпал етпесе, бағалаудың қалыптастырушы сипаты әлсірейді. Сондықтан әр тапсырманың нәтижесі мұғалім үшін педагогикалық шешім қабылдауға негіз болуы керек. Бір жағдайда оқушыға қосымша түсіндіру қажет болса, екінші жағдайда күрделірек тапсырма ұсынылады, үшінші жағдайда белгілі бір дағдыны қайта дамыту қажет болуы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда қалыптастырушы бағалау мұғалім мен оқушы арасындағы кері байланыстың үздіксіз жүйесі ретінде көрінеді. Мұғалім оқушының әрекеті туралы ақпарат алып қана қоймай, сол ақпарат негізінде оқыту әдісін жетілдіреді. Оқушы өз кезегінде оқу мақсатына қаншалықты жақындағанын түсініп, келесі қадамын анықтайды. Бұл өзара байланыс Қазақстан тарихы пәнін меңгерудің сапасын арттырып, білім алушының тарихи білімді саналы түрде игеруіне мүмкіндік береді.
Қазақстан тарихы пәнінде қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын тиімді ұйымдастыруда цифрлық ресурстарды пайдалану да маңызды мүмкіндік береді. Қазіргі білім беру ортасында интерактивті тапсырмалар, электрондық тесттер, онлайн викториналар, цифрлық карталар мен уақыт сызықтары оқушылардың тарихи материалды қабылдауын жеңілдетіп, олардың белсенділігін арттыра алады. Дегенмен цифрлық құралдың өзі оқу мақсаты болып саналмайды. Оны қолдану кезінде ең алдымен тапсырманың мазмұнына, бағаланатын дағдыға және оқушы алатын кері байланыстың сапасына мән берілуі қажет. Мысалы, оқушылар тарихи оқиғаларды электрондық уақыт сызығына орналастырып қана қоймай, олардың арасындағы себеп-салдарлық байланысты түсіндірсе, цифрлық құрал тарихи ойлауды дамытуға нақты қызмет етеді.
Цифрлық форматтағы қалыптастырушы бағалаудың тағы бір артықшылығы – жедел кері байланыс беру мүмкіндігі. Кейбір тапсырмалардың нәтижесін оқушы орындаған сәтте көріп, өз қатесін бірден анықтай алады. Алайда автоматты түрде берілетін «дұрыс» немесе «қате» жауабының өзі жеткіліксіз. Егер мүмкіндік болса, оқушыға не себепті қателескенін түсіндіретін қысқа нұсқау немесе дұрыс шешімге жетелейтін қосымша сұрақ ұсынылғаны тиімді. Себебі қалыптастырушы бағалаудың негізгі мақсаты нәтижені тіркеу емес, сол нәтиже арқылы оқуды жақсарту болып табылады.
Қазақстан тарихын оқыту барысында қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын әзірлегенде ұлттық мазмұн мен тарихи құндылықтарға да назар аудару керек. Тарих пәні білім алушының туған жеріне, халқына, мемлекеттілігіне және тарихи мұрасына деген саналы көзқарасын қалыптастырады. Сондықтан тапсырмалар тарихи фактілерді меңгертумен қатар, оқушының ұлттық мәдени мұраның маңызын түсінуіне, тарихи сабақтастықты сезінуіне және ел тарихындағы маңызды кезеңдерді бағалай білуіне ықпал етуі тиіс. Мысалы, тарихи ескерткіш, археологиялық нысан, ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуы немесе тәуелсіздік тарихына байланысты тапсырмалар арқылы оқушылардың азаматтық жауапкершілігін дамытуға болады.
Сонымен бірге тарихты оқытуда тек жағымды оқиғаларды көрсету немесе тарихи тұлғаларды біржақты бағалау дұрыс емес. Қалыптастырушы бағалау тапсырмалары оқушыға тарихи құбылыстардың күрделілігін түсінуге мүмкіндік беруі қажет. Бір оқиғаның әр әлеуметтік топқа әртүрлі ықпал етуі, тарихи шешімнің белгілі кезеңде тиімді болғанымен, кейін басқа салдарға әкелуі немесе тарихи тұлғаның қызметінің қарама-қайшылықты тұстары болуы мүмкін. Осындай мәселелерді талдау оқушының тарихи оқиғаларға сыни әрі объективті көзқарасын қалыптастырады.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларының сапасын арттыру үшін мұғалім олардың нәтижесін жүйелі түрде талдап отырғаны жөн. Бір тапсырманы орындауда оқушылардың басым бөлігі қателессе, мәселе тек оқушы білімінде емес, тапсырманың тұжырымдалуында немесе алдыңғы түсіндірудің жеткіліксіздігінде болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім бағалау нәтижелерін рефлексия құралы ретінде де қолдануы керек. Қандай тапсырмалар оқушылар үшін түсінікті болды, қай сұрақтарда қиындық кездесті, қай дағды жеткілікті қалыптаспаған, қандай оқыту тәсілін өзгерту қажет деген сұрақтар мұғалімнің кәсіби тәжірибесін жетілдіруге көмектеседі.
Әсіресе тарихи мәтіндерді талдауға арналған тапсырмаларда оқушылардың оқу сауаттылығын ескеру маңызды. Кей жағдайда білім алушы тарихи мазмұнды білсе де, күрделі мәтінді түсінудегі қиындық салдарынан тапсырманы дұрыс орындай алмауы мүмкін. Сондықтан мәтін көлемі, тілдік күрделілігі, тарихи терминдер саны оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес болуы қажет. Қажет жағдайда күрделі мәтінді бөліктерге бөліп, негізгі сұрақтарды кезең-кезеңімен ұсынуға болады. Бұл тәсіл оқушының тарихи мазмұнды игеруіне кедергі келтірмей, біртіндеп дербес талдауға үйретеді.
Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын құрастыру кезінде сұрақтың нақты берілуі де маңызды. Тым жалпы сұрақ оқушыға қандай жауап күтілетінін түсінуге мүмкіндік бермейді. Мысалы, «Көтеріліс туралы айтып бер» деген тапсырманың орнына «Көтерілістің басталуына әсер еткен екі саяси және бір әлеуметтік себепті анықтап, олардың біреуінің маңызын түсіндір» деген тапсырма нақтырақ болады. Бұл жерде оқушы не істеуі керектігін біледі, ал мұғалім оның жауабын нақты критерий бойынша бағалай алады.
Оқушының тарихи білімін дамытуда ашық сұрақтардың үлесін көбейту де тиімді. Жабық сұрақтар нақты фактілерді тез тексеруге қолайлы болғанымен, олар білім алушының ойлау үдерісін толық ашып көрсете алмайды. Ал «Неліктен?», «Қандай дәлел келтіруге болады?», «Қайсысы маңыздырақ?», «Бұл оқиғаның тарихи маңызы неде?», «Сен бұл пікірмен қаншалықты келісесің?» сияқты сұрақтар оқушыны жауапты негіздеуге жетелейді. Қалыптастырушы бағалау барысында мұндай сұрақтарға оқушының жауабын тыңдау мұғалімге оның тарихи түсінігінің тереңдігін анықтауға мүмкіндік береді.
Қазақстан тарихы пәніндегі қалыптастырушы бағалаудың тағы бір маңызды қыры – оқушының зерттеушілік дағдысын дамыту. Тарихи зерттеудің қарапайым элементтерін мектеп деңгейінен қалыптастыруға болады. Оқушы зерттеу сұрағын құрастыру, деректер жинау, олардың сенімділігін салыстыру, негізгі ақпаратты іріктеу және қорытынды жасау сияқты әрекеттерді біртіндеп меңгереді. Мысалы, туған өлке тарихына байланысты шағын зерттеу жұмысы беріліп, оқушы жергілікті тарихи ескерткіш туралы бірнеше деректі салыстырып, оның маңызын анықтай алады. Мұндай тапсырмалар тарих пәнін оқулық шеңберінен шығарып, нақты өмірмен байланыстырады.
Зерттеушілік тапсырмаларды қалыптастырушы бағалау кезінде жұмыс нәтижесін ғана емес, оның орындалу үдерісін де бағалау маңызды. Оқушы ақпаратты қайдан алды, деректі қалай таңдады, бірнеше ақпаратты қалай салыстырды, қорытындысын қандай дәлелге сүйеніп жасады деген сұрақтар оның зерттеу әрекетін бағалауға мүмкіндік береді. Осылайша мұғалім білім алушыға зерттеу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған кері байланыс ұсынады.
Тарихи эссе элементтері де қалыптастырушы бағалау үшін тиімді құрал болып табылады. Мұндай жұмыс міндетті түрде көлемді эссе түрінде берілуі шарт емес. Кейде оқушыға бір тезис ұсынып, оған қатысты екі дәлел мен қорытынды жаздырудың өзі жеткілікті. Мысалы, «Қазақ хандығының құрылуы қазақ мемлекеттілігінің дамуындағы шешуші кезең болды» деген пікір ұсынылып, білім алушыдан осы тұжырымды тарихи фактілермен негіздеу сұралуы мүмкін. Мұндай тапсырма оқушының деректерді таңдау, аргумент құру және логикалық қорытынды жасау қабілетін дамытады.
Қалыптастырушы бағалауды жүйелі ұйымдастыру оқушының бағадан қорқуын азайтып, оқу үдерісіне сенімді қатысуына мүмкіндік береді. Егер бағалау үнемі жазалау немесе қателікті көрсету құралы ретінде қабылданса, оқушы өз ойын еркін білдіруден тартынуы мүмкін. Ал мұғалім қатені оқу мүмкіндігі ретінде қабылдап, оқушыға оны түзету жолын көрсетсе, білім алушы белсенді әрекет етуге ұмтылады. Тарих сабағында әртүрлі пікір білдіруге мүмкіндік беру, дәлелді жауапты қолдау және оқушының қателесуіне қауіпсіз жағдай жасау шығармашылық және сыни ойлаудың дамуына әсер етеді.
Осыған байланысты мұғалімнің кері байланыс мәдениеті ерекше рөл атқарады. Сапалы кері байланыс нақты, түсінікті, қысқа және әрекетке бағытталған болуы тиіс. Мысалы, «Жауабың жақсы» деген жалпы пікірдің орнына «Сен реформаның екі нәтижесін дұрыс көрсеттің, енді олардың қоғамға әсерін нақты тарихи мысалмен түсіндір» деген кері байланыс оқушыға келесі әрекетін анық көрсетеді. Сондай-ақ «Қайта оқы» деген нұсқаудың орнына «Мәтіннің екінші абзацындағы жер мәселесіне қатысты ақпаратқа назар аудар» деген бағыттау анағұрлым нәтижелі.
Қалыптастырушы бағалауды жоспарлау мұғалімнен алдын ала жүйелі дайындықты талап етеді. Сабақ жоспарын құрастыру кезінде оқу мақсаты, бағалау критерийі, тапсырма және кері байланыс өзара байланыста қарастырылуы тиіс. Егер осы элементтердің бірі екіншісіне сәйкес келмесе, бағалау нәтижесі оқушының нақты оқу жетістігін көрсете алмайды. Сондықтан тапсырма әзірлеу барысында оқу мақсатын талдау, оның құрамындағы негізгі әрекетті анықтау, сол әрекетті тексеретін тапсырма дайындау және күтілетін жауаптың белгілерін дескриптор түрінде көрсету тиімді.
Мұғалім әр сабақта қалыптастырушы бағалаудың көптеген түрін қолдануға міндетті емес. Керісінше, аз мөлшерде болса да, нақты оқу мақсатына бағытталған сапалы тапсырма тиімдірек нәтиже береді. Бір сабақта тарихи дерекпен жұмыс негізгі мақсат болса, бағалау тапсырмалары да сол дағдыны бақылауға бағытталуы мүмкін. Келесі сабақта салыстыру немесе тарихи маңыздылықты бағалау дағдысына басымдық беріледі. Осылайша қалыптастырушы бағалау жүйелілік пен сабақтастық қағидатына сүйенген кезде оқушылардың тарихи ойлау дағдылары біртіндеп дамиды.
Қазақстан тарихы бойынша қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын әзірлеуде мұғалімнің шығармашылық ізденісі маңызды. Дайын тапсырмаларды өзгеріссіз қолдану әрдайым сыныптың қажеттілігіне сәйкес келе бермеуі мүмкін. Мұғалім оқушылардың деңгейін, мектептің ерекшелігін, тақырып мазмұнын және сабақтың мақсатын ескере отырып, тапсырманы бейімдей алады. Бір тапсырмаға қосымша дерек енгізу, сұрақтарды күрделендіру, кейбір оқушыларға тірек сөздер беру немесе жауап форматын өзгерту арқылы оның тиімділігін арттыруға болады.
Қалыптастырушы бағалаудың нәтижесі бір реттік көрсеткіш ретінде қарастырылмауы қажет. Оқушының белгілі бір тапсырмада қателесуі оның сол дағдыны мүлде меңгермегенін білдірмейді. Мұғалім бірнеше тапсырманың нәтижесін салыстырып, оқушының даму динамикасын бақылағаны дұрыс. Мысалы, алғашқы сабақта тарихи деректің негізгі ойын анықтауда қиындық көрген оқушы кейінгі тапсырмаларда бұл әрекетті дербес орындай бастаса, оның алға ілгерілеуі байқалады. Мұндай прогресті оқушының өзіне де көрсету оның оқу мотивациясын арттырады.
Сонымен қатар қалыптастырушы бағалау мұғалім мен ата-ана арасындағы байланысты да мазмұнды ете алады. Оқушының оқу жағдайы туралы ақпарат тек сандық көрсеткішке сүйенбей, нақты дағдылар арқылы түсіндірілген жағдайда ата-ана баласының жетістігі мен қиындықтарын жақсы түсінеді. Мысалы, «тарихи фактілерді біледі, бірақ себеп-салдарлық байланысты түсіндіруде қолдау қажет» деген ақпарат оқушының нақты оқу қажеттілігін көрсетеді. Бұл мұғалім, оқушы және ата-ана арасындағы серіктестікті нығайтады.
Қазақстан тарихы пәні бойынша қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын жүйелі қолдану нәтижесінде білім алушының пәндік білімімен қатар әмбебап дағдылары да дамиды. Ол ақпаратты талдау, маңызды мәліметті іріктеу, салыстыру, дәлелдеу, пікір айту, қорытынды жасау, өз жұмысын бағалау және қателерін түзетуге үйренеді. Бұл дағдылар тек тарих пәнінде емес, басқа оқу пәндерінде және күнделікті өмірде де қажет.
Қорытындылай келе, Қазақстан тарихы пәніндегі қалыптастырушы бағалау – оқушының оқу жетістігін жүйелі бақылауға, оқу қиындықтарын дер кезінде анықтауға және білім алу үдерісін жетілдіруге мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық құрал. Оның нәтижелі болуы оқу мақсаты, бағалау критерийі, тапсырма, дескриптор және кері байланыстың өзара үйлесімділігіне байланысты. Қалыптастырушы бағалау оқушыға баға қоюды көздемей, оның қандай деңгейде тұрғанын және келесі оқу қадамы қандай болуы керектігін анықтауға бағытталады.
Қазақстан тарихы сабағында қолданылатын қалыптастырушы бағалау тапсырмалары тарихи фактілерді есте сақтаумен шектелмей, тарихи ойлау дағдыларын дамытуы тиіс. Себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, тарихи кезеңдерді салыстыру, деректерді талдау, тарихи тұлғаларға баға беру, дәлелді пікір айту, карта мен визуалды материалдарды пайдалану, зерттеу жүргізу және қорытынды жасау сияқты әрекеттер білім алушының тарихи сауаттылығын қалыптастырады. Мұндай тапсырмалар арқылы оқушы өткенді тереңірек түсініп қана қоймай, тарихи құбылыстарды қазіргі қоғамдық үдерістермен байланыстыра қарастыруға дағдыланады.
Қалыптастырушы бағалаудың маңызды шарты – сапалы кері байланыс. Мұғалім оқушының жетістігін нақты атап, даму бағытын көрсеткен жағдайда білім алушы өз оқуына жауапкершілікпен қарай бастайды. Өзін-өзі бағалау және өзара бағалау тәсілдерін қолдану да оқушылардың дербестігін арттырып, оқу мәдениетін қалыптастырады. Саралау, жас ерекшелігін ескеру және тапсырмаларды білім алушылардың жеке мүмкіндіктеріне бейімдеу әр оқушының оқу мақсатына жетуіне қолайлы жағдай жасайды.
Сондықтан Қазақстан тарихы пәні бойынша қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын әзірлеу мұғалім жұмысының маңызды әдістемелік бағыты ретінде қарастырылуы тиіс. Жүйелі, мақсатқа бағытталған және ойлау дағдыларын дамытуға негізделген бағалау оқушының пәнге қызығушылығын арттырып, білім сапасын жоғарылатады. Ең бастысы, қалыптастырушы бағалау оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушыдан тарихи деректерді зерттейтін, салыстыратын, дәлелдейтін, бағалайтын және өзіндік қорытынды жасай алатын белсенді тұлға ретінде қалыптастыруға ықпал етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Қазақстан тарихы» пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасы.
- Негізгі және жалпы орта мектеп мұғалімдеріне арналған критериалды бағалау жөніндегі нұсқаулық. – Астана: Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ.
- Мұғалімге арналған нұсқаулық. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер. – Астана: «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ.
- Black P., Wiliam D. Assessment and Classroom Learning // Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. – 1998. – Vol. 5. – №1. – P. 7–74.
- Bloom B.S. Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. – New York: Longmans, Green, 1956.
- Heritage M. Formative Assessment: Making It Happen in the Classroom. – Thousand Oaks: Corwin Press, 2010.
- Wiliam D. Embedded Formative Assessment. – Bloomington: Solution Tree Press, 2011.
- Әбіл Е.А. Қазақстан тарихы: әдістемелік мәселелер және тарихи таным. – Алматы.
- Қазақстан тарихын оқыту әдістемесіне арналған оқу-әдістемелік еңбектер мен мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулықтар.