Аннотация. Қазіргі білім беру кеңістігінде цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы оқыту әдістемесіне түбегейлі өзгерістер енгізіп отыр. Соның ішінде жасанды интеллект технологиялары шет тілін оқытуда жаңа мүмкіндіктер ұсынатын маңызды құралдардың біріне айналды. Жасанды интеллект негізіндегі платформалар мен сервистер мұғалімнің сабаққа дайындалу уақытын тиімді ұйымдастыруға, оқу материалдарын білім алушылардың деңгейіне бейімдеуге, тапсырмаларды түрлендіруге, жедел кері байланыс беруге және оқушылардың тілдік дағдыларын жеке қарқынмен дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар оқушылар жасанды интеллект көмегімен сөздік қорын кеңейтіп, грамматикалық білімін жетілдіріп, айтылым, тыңдалым, оқылым және жазылым дағдыларын өздігінен дамытуға жағдай алады. Дегенмен жасанды интеллектіні білім беру үдерісіне енгізу барысында академиялық адалдық, ақпараттың дұрыстығын тексеру, дербес мәліметтердің қауіпсіздігі, оқушының сыни ойлау қабілетін сақтау және мұғалімнің кәсіби рөлін әлсіретпеу мәселелеріне ерекше назар аудару қажет. Мақалада шет тілін оқыту үдерісінде жасанды интеллектіні тиімді пайдаланудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылып, мұғалім мен оқушы үшін беретін артықшылықтары, оны сабақ барысында қолданудың тиімді жолдары және жауапты пайдалану қағидалары талданады.
Қазіргі қоғамдағы технологиялық өзгерістер білім беру жүйесінің мазмұны мен оқыту әдістеріне жаңа талаптар қойып отыр. Бұрын білім алушы үшін негізгі ақпарат көзі оқулық пен мұғалім болса, бүгінгі таңда цифрлық платформалар, мобильді қосымшалар, онлайн білім беру ресурстары мен жасанды интеллект негізіндегі құралдар оқу үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Әсіресе шет тілін оқыту саласында цифрлық технологияларды қолдану үлкен маңызға ие. Себебі тілді меңгеру тек теориялық білімді игерумен шектелмейді. Оқушы шет тілінде тыңдай білуі, сөйлей алуы, мәтінді түсінуі, өз ойын жазбаша жеткізуі және алған білімін күнделікті қарым-қатынас жағдайында қолдануы қажет. Осындай кешенді дағдыларды қалыптастыруда жасанды интеллект мұғалімге қосымша педагогикалық мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект ұғымы адамның ойлау, талдау, салыстыру, ақпаратты өңдеу, болжам жасау және белгілі бір тапсырманы орындау әрекеттеріне ұқсас қызметтерді атқара алатын компьютерлік жүйелерді білдіреді. Білім беру саласында жасанды интеллект оқушының сұранысына жауап беру, мәтін құрастыру, тапсырма дайындау, аударма жасау, грамматикалық қатені анықтау, оқу материалын түсіндіру, сөйлеу үлгісін ұсыну, білім деңгейіне сәйкес жаттығулар әзірлеу секілді көптеген міндеттерді орындай алады. Бірақ оны мұғалімді алмастыратын технология ретінде емес, педагогтің кәсіби қызметін толықтыратын және оқушының оқу мүмкіндігін кеңейтетін көмекші құрал ретінде қарастырған дұрыс.
Шет тілін оқытудағы маңызды мәселелердің бірі – әр оқушының білім деңгейі, қабылдау жылдамдығы, сөздік қоры мен тіл үйренуге деген қызығушылығының әртүрлі болуы. Бір сыныпта жаңа сөздерді тез меңгеретін оқушылармен қатар, грамматикалық құрылымды бірнеше рет қайталауды қажет ететін білім алушылар кездеседі. Дәстүрлі сабақ жағдайында мұғалімнің әр оқушыға жеке тапсырма дайындауына немесе барлығына бір уақытта жеке кері байланыс беруіне уақыт жеткіліксіз болуы мүмкін. Жасанды интеллект осындай жағдайда оқытуды дараландыруға көмектеседі. Мұғалім белгілі бір тақырып бойынша күрделілік деңгейі әртүрлі мәтіндер, сұрақтар, диалогтер немесе грамматикалық тапсырмалар әзірлей алады. Мысалы, бір тақырыпты бастапқы деңгейдегі оқушыға қарапайым сөйлемдермен, ал тілді жақсы меңгерген оқушыға күрделі лексика мен грамматикалық құрылымдарды пайдалана отырып ұсынуға мүмкіндік бар. Нәтижесінде әр оқушы өзінің білім деңгейіне сәйкес жұмыс істейді.
Жасанды интеллект мұғалімнің сабаққа дайындалу үдерісін де едәуір жеңілдете алады. Шет тілі пәнінің мұғалімі күнделікті сабақ барысында сабақ жоспарын құру, мәтін таңдау, сұрақтар әзірлеу, сөздік жұмысын ұйымдастыру, бағалау тапсырмаларын дайындау, диалогтік жағдаяттар құру және қосымша материалдар іздеу сияқты көптеген жұмыстар атқарады. Бұл міндеттердің барлығы педагогтен уақыт пен шығармашылық ізденісті талап етеді. Жасанды интеллект құралдары сабақ мақсаты мен оқушы деңгейі дұрыс көрсетілген жағдайда бастапқы идеялар, мәтіндер, тапсырмалар және жаттығулар нұсқаларын ұсына алады. Мысалы, мұғалім белгілі бір лексикалық тақырыпқа байланысты бес түрлі сөйлеу жағдаятын, грамматикалық ережеге арналған жаттығуларды немесе оқылым мәтініне сәйкес сұрақтарды жылдам дайындай алады. Мұндай мүмкіндік мұғалімнің уақытын үнемдеп қана қоймай, сабақ мазмұнын әртараптандыруға жағдай жасайды.
Дегенмен жасанды интеллект ұсынған кез келген материалды дайын күйінде қолдану дұрыс емес. Мұғалім оның мазмұнын міндетті түрде тексеріп, оқушының жас ерекшелігіне, білім деңгейіне, оқу мақсатына және білім беру бағдарламасына сәйкестігін бағалауы тиіс. Жасанды интеллект кейде нақты емес ақпарат ұсынуы, тілдік немесе мазмұндық қателер жіберуі мүмкін. Сондықтан мұғалімнің әдістемелік және пәндік құзыреттілігі бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Яғни технология мұғалімнің кәсіби қызметін алмастырмайды, керісінше педагогтен ақпаратты саралау, таңдау, бейімдеу және педагогикалық тұрғыдан дұрыс қолдану қабілетін талап етеді.
Шет тілін меңгеруде оқушы үшін ең маңызды дағдылардың бірі – сөйлеу дағдысы. Көп жағдайда оқушылар грамматикалық ережелерді меңгергенімен, шет тілінде еркін сөйлеуге қиналады. Оның себептері әртүрлі болуы мүмкін: сөздік қордың жеткіліксіздігі, қате айтудан қорқу, өзіне деген сенімсіздік немесе тілдік орта мүмкіндігінің аздығы. Жасанды интеллект негізіндегі диалогтік жүйелер осындай жағдайда оқушыға қосымша тілдік серіктес қызметін атқара алады. Оқушы күнделікті тұрмыстық жағдаяттар, саяхат, мектеп, мамандық, қоршаған орта, технология немесе басқа да тақырыптар бойынша шет тілінде сұрақ-жауап жүргізе алады. Мұндай жұмыс кезінде оқушы өзіне ыңғайлы уақытта жаттығып, бір тапсырманы бірнеше рет қайталап орындауға мүмкіндік алады.
Мәселен, ағылшын тілін үйреніп жүрген оқушы жасанды интеллектімен «әуежайда билет рәсімдеу», «мейрамханада тапсырыс беру», «жұмысқа орналасу сұхбаты», «шетелдік досымен танысу» секілді жағдаяттар бойынша диалог құра алады. Мұғалім оқушыға жасанды интеллектіден дайын жауапты көшіріп алуды емес, белгілі бір рөлді орындауды тапсырады. Оқушының міндеті – қойылған сұрақтарды түсіну, өз бетінше жауап беру, жаңа сөздерді пайдалану және әңгімелесуді жалғастыру. Осылайша технология пассивті ақпарат алу құралы емес, белсенді қарым-қатынас жасау ортасына айналады.
Жасанды интеллект тыңдалым мен айтылым дағдыларын жетілдіруге де мүмкіндік береді. Қазіргі цифрлық жүйелердің бірқатары мәтінді дыбыстап оқу, сөйлеуді мәтінге айналдыру және айтылымдағы кейбір қателерді анықтау функцияларын ұсынады. Мұндай технологиялар оқушыға сөздердің дұрыс дыбысталуын тыңдап, оны бірнеше рет қайталап айтуға, өзінің айтылымын тексеруге көмектеседі. Бұл әсіресе сабақтан тыс уақытта өздігінен жұмыс істейтін оқушылар үшін пайдалы. Дегенмен мұғалім белгілі бір автоматты жүйенің бағалауын абсолютті нәтиже ретінде қабылдамауы керек. Себебі сөйлеу барысында акцент, дауыс ырғағы, сөйлеу жылдамдығы және техникалық жағдай нәтижеге әсер етуі мүмкін. Мұғалімнің кері байланысы тілдік қарым-қатынастың мазмұны мен коммуникативтік мақсатын бағалауда әлі де негізгі рөл атқарады.
Жазылым дағдысын дамыту барысында жасанды интеллектінің мүмкіндігі одан да кең. Оқушы жазған мәтініндегі грамматикалық, лексикалық және стилистикалық қателерді анықтауға, сөйлемдерді жақсарту жолдарын көруге және мәтін құрылымын талдауға мүмкіндік алады. Алайда оқушы жасанды интеллект ұсынған дайын эссені көшіріп алса, бұл технологияның білімдік маңызын төмендетеді. Сондықтан тапсырмаларды ұйымдастыру кезінде мұғалім нәтижеге ғана емес, жұмыстың орындалу үдерісіне де назар аударуы қажет. Мысалы, оқушы алдымен белгілі бір тақырып бойынша өздігінен мәтін жазып, кейін жасанды интеллектіден қателерін анықтауды сұрай алады. Одан кейін ұсынылған түзетулердің қайсысын қабылдағанын және себебін түсіндіреді. Мұндай тәсіл оқушының тек дұрыс мәтін алуына емес, өз қатесін түсініп, одан қорытынды шығаруына мүмкіндік береді.
Оқылым дағдысын дамытуда да жасанды интеллект мәтінді білім алушының деңгейіне бейімдеу мүмкіндігімен ерекшеленеді. Кей жағдайда оқулықтағы мәтін оқушы үшін тым күрделі немесе керісінше өте жеңіл болуы мүмкін. Мұғалім мәтіннің негізгі мазмұнын сақтай отырып, оны белгілі бір тілдік деңгейге сәйкестендіріп, күрделі сөздерге түсініктеме, мәтін бойынша сұрақтар немесе сөздік тапсырмалар дайындай алады. Бұл оқушының мәтінді түсінуге деген сенімділігін арттырып, біртіндеп күрделі материалдарға көшуіне жағдай жасайды.
Сонымен қатар жасанды интеллект сөздік қорды қалыптастыру барысында тиімді құрал бола алады. Шет тілін оқытуда жаңа сөзді жай ғана жаттау жеткіліксіз. Оқушы сөздің мағынасын, контексте қолданылуын, синонимдері мен антонимдерін, сөз тіркестерін және сөйлем ішіндегі қызметін түсінуі қажет. Жасанды интеллект белгілі бір сөзді әртүрлі контексте қолданып, мысалдар құрастыра алады. Мұғалім оқушыларға жаңа сөздер арқылы қысқа әңгіме, диалог немесе жағдаяттық тапсырма құруды ұсына алады. Бұл жаңа лексиканы механикалық жаттаудан мағыналы қолдануға көшуге мүмкіндік береді.
Жасанды интеллектіні тиімді қолданудың негізгі шарттарының бірі – нақты әрі дұрыс сұраныс бере білу. Жасанды интеллект жүйесіне қойылатын тапсырма неғұрлым анық болса, алынатын нәтиже де соғұрлым мақсатқа сай болады. Бұл қабілет қазіргі білім беру кеңістігінде жаңа цифрлық сауаттылықтың бір бөлігіне айналып келеді. Мұғалім оқушыларға технологиядан тек «жауап сұрауды» емес, нақты мақсат қоюды, контекст беруді, нәтиже форматын көрсетуді және алынған ақпаратты тексеруді үйретуі қажет. Мысалы, «ағылшын тілінен тапсырма құрастыр» деген жалпы сұраныстың орнына «7-сыныптың А2 деңгейіндегі оқушысына Past Simple тақырыбы бойынша күнделікті өмірге байланысты бес сөйлемдік жаттығу құрастыр» деген сұраныс нақты әрі тиімді нәтиже береді. Мұндай жұмыс арқылы оқушы тілдік біліммен қатар, ақпаратты дұрыс ұйымдастыру және цифрлық құралмен саналы әрекеттесу қабілетін де қалыптастырады.
Жасанды интеллектіні шет тілін оқытуда тиімді пайдаланудың маңызды бағыттарының бірі – мұғалімнің кәсіби шығармашылығын қолдау. Сабақты қызықты ұйымдастыру үшін педагогке үнемі жаңа идеялар, жағдаяттар, ойындар, шығармашылық тапсырмалар мен оқушыны сөйлетуге бағытталған әдістер қажет. Жасанды интеллект осы тұрғыдан идея ұсынушы көмекші қызметін атқара алады. Мәселен, мұғалім белгілі бір тақырыпқа байланысты рөлдік ойын сценарийлерін, пікірталас сұрақтарын, жұптық және топтық тапсырмаларды, шағын жоба тақырыптарын немесе сабақ соңындағы рефлексия сұрақтарын құрастыру үшін жасанды интеллект мүмкіндігін пайдалана алады. Бірақ мұндай материалдарды педагог өз сыныбының ерекшелігіне сәйкес бейімдеуі қажет. Себебі бір сыныпта жақсы нәтиже берген тапсырма басқа сыныпта дәл сондай тиімді болмауы мүмкін. Мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін, қызығушылығын, тілдік деңгейін және психологиялық ерекшелігін ескере отырып, ұсынылған материалды әдістемелік тұрғыдан саралауы тиіс.
Жасанды интеллект оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда да үлкен мүмкіндік береді. Шет тілі сабағында оқушының тек ережені дұрыс қолдануы ғана емес, сол тілде өз ойын еркін жеткізуі, қиялын іске қосуы және тілдік құралдарды жаңа жағдаяттарда қолдана білуі маңызды. Жасанды интеллект көмегімен оқушылар оқиғаның жалғасын құрастыра алады, кейіпкерлер арасында диалог жазады, белгілі бір мәселе бойынша бірнеше көзқарасты салыстырады немесе берілген сөздерді пайдаланып әңгіме дайындайды. Мысалы, мұғалім жасанды интеллект арқылы әңгіменің бастапқы бөлігін дайындап, оның жалғасын оқушыларға жазуды ұсына алады. Немесе жүйе ұсынған оқиғаның соңын оқушылар өзгертіп, өз нұсқаларын қорғай алады. Мұндай тапсырмалар оқушының тілдік құзыреттілігімен қатар шығармашылық ойлауын, салыстыру, дәлелдеу және шешім қабылдау дағдыларын дамытады.
Шет тілін үйренуде грамматикалық білім ерекше орын алады. Дегенмен грамматиканы тек ереже жаттау арқылы меңгеру көптеген оқушы үшін қиындық туғызады. Жасанды интеллект белгілі бір грамматикалық құрылымды қарапайым тілмен түсіндіруге, мысалдар келтіруге және оқушының деңгейіне сай тапсырмалар құрастыруға көмектеседі. Мысалы, Present Perfect пен Past Simple шақтарының айырмашылығын түсіну қиын болған жағдайда оқушы жүйеден осы екі шақты күнделікті өмірден алынған мысалдар арқылы салыстыруды сұрай алады. Кейін сол тақырып бойынша тест немесе сөйлем толықтыру тапсырмаларын орындап, жауаптарын тексере алады. Осылайша оқушы түсінбеген тақырыбын сабақтан кейін қайта қарап, жеке қарқынымен бекіту мүмкіндігіне ие болады.
Сонымен бірге мұғалім жасанды интеллектіні қалыптастырушы бағалау үдерісінде пайдалана алады. Сабақ соңында оқушылардың тақырыпты қаншалықты меңгергенін анықтау үшін қысқа тест, сұрақ-жауап, сөйлем құрастыру немесе қатені табу тапсырмаларын жылдам әзірлеуге болады. Мұндай тапсырмалар арқылы педагог келесі сабақта қай мәселеге қайта оралу қажеттігін анықтай алады. Бірақ бағалау нәтижесін толығымен автоматты жүйеге тапсыру дұрыс емес. Әсіресе оқушының ауызша сөйлеу сапасын, шығармашылық жазбасын немесе пікірін бағалауда мұғалімнің кәсіби пікірі маңызды. Себебі тіл үйренуде тек грамматикалық дұрыстық емес, ойдың мазмұны, коммуникативтік мақсат, сөйлеудің логикалық құрылымы және оқушының өзіндік пікірі де ескерілуі тиіс.
Жасанды интеллект дифференциацияланған оқытуды ұйымдастыру кезінде де пайдалы. Бір сыныптағы білім алушылардың оқу қарқыны мен тілді меңгеру деңгейі әртүрлі болғандықтан, мұғалім барлық оқушыға бірдей тапсырма беру арқылы күтілетін нәтижеге әрдайым қол жеткізе алмайды. Жасанды интеллект бір оқу мақсатына негізделген бірнеше деңгейдегі тапсырманы әзірлеуге мүмкіндік береді. Мәселен, бастапқы деңгейдегі оқушыларға тірек сөздер мен сөйлем үлгілері ұсынылса, орта деңгейдегі білім алушыларға өз ойын бірнеше сөйлеммен жеткізу, ал жоғары деңгейдегі оқушыларға пікірін дәлелдеп, мысалдармен толықтыру тапсырмасы берілуі мүмкін. Осылайша әр оқушы өзінің мүмкіндігіне сәйкес тапсырманы орындап, біртіндеп жоғары деңгейге көтеріледі.
Инклюзивті білім беру жағдайында да жасанды интеллектінің әлеуеті айтарлықтай. Кейбір оқушыларға мәтінді қарапайым тілмен түсіндіру, көлемін қысқарту немесе тапсырма нұсқаулығын бірнеше қадамға бөліп беру қажет болуы мүмкін. Жасанды интеллект мұғалімге осындай бейімделген материалдарды дайындауға көмектеседі. Мысалы, күрделі мәтіндегі негізгі ойды жеңіл сөйлемдермен беру, жаңа сөздерге түсініктеме жасау немесе тапсырманың орындалу алгоритмін ұсыну арқылы әртүрлі оқу қажеттіліктері бар оқушыларға қолдау көрсетуге болады. Алайда мұнда да шешуші рөл педагогке тиесілі. Мұғалім технология ұсынған нұсқаны оқушының нақты қажеттілігіне сай келетін-келмейтінін бағалап, қажет жағдайда өзгерістер енгізуі тиіс.
Жасанды интеллектіні сабақта қолданудың тағы бір тиімді бағыты – жобалық және зерттеушілік жұмыстар. Оқушылар белгілі бір тақырып бойынша ақпарат жинау, сұрақтар әзірлеу, мәтін құрылымын жоспарлау немесе презентацияға арналған идеялар іздеу кезінде жасанды интеллект көмегіне жүгіне алады. Мысалы, «Environmental Problems», «Healthy Lifestyle», «Future Professions», «Cultural Traditions» сияқты тақырыптарда жоба орындау барысында оқушы зерттеу сұрақтарын нақтылап, қажетті сөздік қорын анықтап, мәтін жоспарын дайындай алады. Бірақ мұндай жұмыс кезінде оқушы алынған ақпаратты кемінде бірнеше сенімді дереккөзбен салыстыруға үйренуі керек. Бұл талап оның ақпараттық және зерттеушілік сауаттылығын қалыптастырады.
Жасанды интеллектінің оқу үдерісіндегі маңызды артықшылықтарының бірі – жедел кері байланыс мүмкіндігі. Дәстүрлі сабақ барысында мұғалім барлық оқушының әрбір тапсырмасын бір сәтте тексеріп үлгере алмайды. Ал цифрлық жүйе оқушының сұрағына дереу жауап беріп, қатені көрсетуі немесе тапсырманың орындалу жолын түсіндіруі мүмкін. Жедел кері байланыс білім алушының қателерін сол сәтте байқап, оларды түзетуіне мүмкіндік береді. Дегенмен оқушы дайын түзетуді механикалық қабылдамауы керек. Мұғалім оқушыны «Неліктен бұл қате?», «Қандай ереже қолданылды?», «Басқа қандай нұсқа болуы мүмкін?» деген сұрақтар арқылы ойлануға үйретуі қажет. Мұндай тәсіл жасанды интеллектіні жай ғана жауап алу құралы емес, оқу мен өзіндік талдау құралы ретінде пайдалануға жағдай жасайды.
Жасанды интеллект оқушының өзіндік оқу әрекетін қалыптастыруда да маңызды. Шет тілін жоғары деңгейде меңгеру тек мектептегі сабақпен шектелмейді. Оқушы үнемі жаңа сөздер үйреніп, мәтін оқып, аудиоматериал тыңдап, сөйлесуге жаттығып отыруы қажет. Жасанды интеллект оқушыға жеке оқу жоспарын жасауға, күнделікті қысқа тапсырмалар ұсынуға, өткен тақырыптарды қайталауға және өзінің әлсіз тұстарын анықтауға көмектесе алады. Мысалы, оқушы жүйеге өзінің сөздік қоры әлсіз екенін айтып, күн сайын белгілі бір тақырып бойынша он жаңа сөз, мысал сөйлем және шағын тапсырма сұрай алады. Немесе апталық оқу жоспарын жасап, әр күнге тыңдалым, оқылым, жазылым және айтылым жаттығуларын бөлуге болады. Бұл оқушының оқу жауапкершілігін арттырып, өзіндік білім алуға бағыттайды.
Оқушының оқу мотивациясын арттыруда да жасанды интеллект мүмкіндігін тиімді пайдалануға болады. Қазіргі балалар цифрлық ортада өсіп келеді және технологиямен жұмыс істеуге қызығушылық танытады. Сондықтан шет тілі сабағында жасанды интеллектіні мақсатты қолдану дәстүрлі тапсырмаларға жаңаша сипат береді. Мысалы, оқушыларға «жасанды интеллектімен сұхбат жүргізу», «виртуалды саяхат ұйымдастыру», «кейіпкермен диалог жасау», «болашақтағы қала туралы мәтін құрастыру» сияқты шығармашылық тапсырмалар ұсынуға болады. Мұндай жұмыс оқушылардың сабаққа белсенді қатысуына әсер етеді. Алайда технологияның өзі автоматты түрде мотивация қалыптастырмайды. Негізгі мәселе – мұғалімнің оны қандай педагогикалық мақсатпен және қандай әдіспен қолданатынында.
Жасанды интеллектіні пайдалану кезінде академиялық адалдық мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Егер оқушы кез келген тапсырманы жүйеге енгізіп, дайын жауапты көшіріп алуға дағдыланса, оның өзіндік ойлау, жазу және талдау дағдылары әлсіреуі мүмкін. Сондықтан мектепте жасанды интеллектіні қолдануға қатысты нақты ережелер қалыптастырған жөн. Оқушы қай жағдайда жасанды интеллект көмегін пайдалануға болатынын және қай жағдайда тапсырманы толық өздігінен орындауы керектігін түсінуі тиіс. Мәселен, жаңа идея іздеу, өз мәтініндегі қатені анықтау немесе күрделі ұғымды түсіндіру үшін жасанды интеллектіні қолдануға рұқсат етілуі мүмкін. Ал бақылау жұмысы, қорытынды бағалау немесе жеке жазба тапсырмасы кезінде дайын жауап алу академиялық адалдық талаптарына қайшы болуы ықтимал.
Осыған байланысты мұғалім тапсырмалардың мазмұнын да өзгертуі қажет. Жасанды интеллект оңай орындайтын стандартты тапсырмаларға ғана сүйену оқушының нақты білімін бағалауды қиындатады. Сондықтан мұғалім оқушының жеке тәжірибесін, сыныптағы талқылауды, өзіндік көзқарасын және нақты дәлелдерін қажет ететін тапсырмаларды көбірек қолданғаны дұрыс. Мысалы, жалпы «My Favourite Book» тақырыбында эссе жазудың орнына «Соңғы оқыған шығарманың қай кейіпкерінің шешімімен келіспейсің және неліктен?» деген сұрақ оқушының жеке пікірін білдіруіне мүмкіндік береді. Сол сияқты жасанды интеллект жасаған мәтінді талдап, ондағы әлсіз тұстарды анықтау немесе екі түрлі жауапты салыстыру тапсырмасы оқушылардың сыни ойлауын дамытады.
Сыни ойлау жасанды интеллектіні қолдану мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Оқушылар технология ұсынған ақпараттың барлығы міндетті түрде дұрыс емес екенін түсінуі қажет. Жасанды интеллект сенімді көрінетін, бірақ қате немесе дәлелденбеген жауап беруі мүмкін. Осы себепті мұғалім оқушыларға ақпаратты тексеру дағдысын жүйелі түрде үйреткені жөн. Оқушы дереккөздің авторын, жарияланған уақытын, ақпараттың басқа сенімді ресурстарда расталуын және оның оқу мақсатына сәйкестігін бағалай білуі тиіс. Бұл дағды тек шет тілін үйрену үшін ғана емес, жалпы цифрлық қоғамда саналы әрекет ету үшін қажет.
Ақпараттық қауіпсіздік мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Оқушылар жасанды интеллект платформаларына өзінің аты-жөні, мекенжайы, телефон нөмірі, құжат мәліметтері немесе басқа да жеке деректерін енгізбеуге үйренуі қажет. Мұғалім де оқушылар туралы құпия мәліметтерді немесе бағалау нәтижелерін ашық цифрлық жүйелерге енгізбеуі тиіс. Білім беру ұйымында қолданылатын платформалардың жас ерекшелігіне сәйкестігі мен құпиялық талаптары алдын ала тексерілгені дұрыс. Бұл – жасанды интеллектіні жауапты қолданудың негізгі шарттарының бірі.
Шет тілін оқыту барысында жасанды интеллект мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастыруға да мүмкіндік береді. Тілді меңгеру сол тілде сөйлейтін халықтың мәдениеті, дәстүрі, қарым-қатынас нормалары мен әлеуметтік ерекшеліктері туралы түсінік қалыптастырумен тығыз байланысты. Жасанды интеллект әртүрлі мәдени жағдаяттарды модельдеп, оқушыларға ресми және бейресми сөйлесу ерекшеліктерін салыстыруға немесе белгілі бір елдегі қарым-қатынас үлгілерін зерттеуге көмектесе алады. Мысалы, оқушылар ағылшын тіліндегі ресми электрондық хат пен достық сипаттағы хабарламаның айырмашылығын салыстырып, әр жағдайда қолданылатын сөз орамдарын анықтай алады. Бірақ мәдени сипаттағы ақпаратты да тексеріп, стереотиптік тұжырымдардан сақ болған жөн.
Жасанды интеллект мұғалімнің кәсіби дамуына да ықпал ете алады. Педагог жаңа әдістер туралы ақпарат алып, сабақ сценарийлерін жетілдіріп, тапсырмалардың балама нұсқаларын қарастырып, өз тәжірибесіне рефлексия жасай алады. Мысалы, мұғалім өткізілген сабақтың мақсаты мен қолданылған әдістерін сипаттап, оқушылардың белсенділігі төмен болған жағдайда қандай өзгерістер енгізуге болатыны туралы бірнеше идея сұрай алады. Бірақ алынған ұсыныстарды тәжірибеге енгізу туралы шешімді педагог өзінің кәсіби тәжірибесіне және нақты сыныптың жағдайына сүйене отырып қабылдауы тиіс.
Сонымен қатар мұғалімдер арасында тәжірибе алмасуда да жасанды интеллектінің мүмкіндігін пайдалану тиімді. Бірнеше педагог ортақ тақырып бойынша тапсырмалар банкін әзірлеп, жасанды интеллект көмегімен олардың деңгейін өзгертіп, әртүрлі жас топтарына бейімдей алады. Бұл әдістемелік қор жинақтауды жеңілдетіп, мұғалімдердің бірлескен шығармашылық жұмысын қолдайды. Дегенмен мұндай жағдайда да авторлық құқықты сақтау, қолданылған материалдың дереккөзін көрсету және басқа авторлардың еңбегін рұқсатсыз иемденбеу қағидалары ескерілуі қажет.
Жалпы алғанда, жасанды интеллектіні шет тілі сабағында қолданудың тиімділігі технологияның қаншалықты жаңа немесе күрделі екендігімен емес, оның педагогикалық мақсатқа қаншалықты дұрыс қызмет ететінімен өлшенеді. Мұғалім алдымен сабақ мақсатын, күтілетін нәтижені және оқушы орындайтын әрекетті анықтап алуы керек. Содан кейін ғана жасанды интеллектінің бұл міндетті орындауға қажет немесе қажет еместігі шешіледі. Егер қарапайым жұптық жұмыс немесе мұғалімнің түсіндіруі оқу мақсатына тиімді жеткізсе, технологияны міндетті түрде қолданудың қажеті жоқ. Ал егер жасанды интеллект оқушыға қосымша тілдік тәжірибе, жедел кері байланыс, дараланған тапсырма немесе шығармашылық мүмкіндік берсе, оны мақсатты түрде қолдану сабақтың сапасын арттыра алады.
Жасанды интеллектіні оқу үдерісіне енгізу барысында мұғалімнің цифрлық құзыреттілігі ерекше маңызға ие болады. Педагог тек белгілі бір бағдарламаны немесе платформаны қолдана білуімен шектелмеуі керек. Ол жасанды интеллектінің қандай мақсатта пайдаланылатынын, оның мүмкіндігі мен шектеулерін, алынған нәтижені қалай тексеру керектігін және оқушылардың қауіпсіздігін қалай қамтамасыз ету қажет екенін білуі тиіс. Мұндай құзыреттілік мұғалімге технологияны кездейсоқ емес, саналы және жүйелі түрде пайдалануға мүмкіндік береді. Сондықтан қазіргі шет тілі мұғалімі дәстүрлі әдістемелік біліммен қатар цифрлық сауаттылықты, ақпаратты бағалау қабілетін және жасанды интеллектімен тиімді әрекеттесу мәдениетін меңгеруі қажет.
Мұғалім үшін жасанды интеллектіні қолданудың тиімді жолдарының бірі – сабақтың әр кезеңіне сәйкес нақты міндет белгілеу. Мысалы, сабақтың бастапқы кезеңінде оқушылардың қызығушылығын ояту үшін қысқа сұрақтар, болжам жасау тапсырмалары немесе суретке негізделген сөйлеу жаттығулары ұсынылуы мүмкін. Жаңа тақырыпты меңгеру барысында түсіндірме, мысалдар, сөздік жұмыс немесе мәтінді жеңілдету сияқты мүмкіндіктер пайдаланылса, бекіту кезеңінде тест, диалог, рөлдік ойын және шығармашылық тапсырмалар ұйымдастыруға болады. Сабақ соңында жасанды интеллект көмегімен рефлексия сұрақтарын әзірлеп, оқушыларға «Бүгін не үйрендім?», «Қай тапсырма маған қиын болды?», «Қандай сөздерді қайта қарауым керек?» деген мазмұндағы өзіндік талдау жүргізуге жағдай жасауға болады. Осылайша технология сабақтың барлық кезеңінде бірдей қолданылмай, нақты педагогикалық мақсатқа қызмет етеді.
Шет тілін оқытуда жасанды интеллектіні тиімді қолданудың тағы бір шарты – оқушылардың жас ерекшелігі мен тілдік деңгейін ескеру. Бастауыш немесе орта буындағы оқушыларға күрделі сұраныстар құрастыруды талап етудің орнына қарапайым және түсінікті тапсырмалар берген дұрыс. Жоғары сынып оқушыларына ақпаратты салыстыру, жасанды интеллект жауабын бағалау, дәлелдерді тексеру, түрлі көзқарастарды талдау сияқты күрделірек жұмыстар ұсынуға болады. Яғни жасанды интеллектіні пайдалану тәсілі оқушының танымдық мүмкіндігіне, тілдік қорына және оқу мақсатына сәйкес келуі керек. Бұл жағдайда технология оқушыға артық жүктеме түсірмей, керісінше білім алуын жеңілдететін құралға айналады.
Мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі – оқушыны жасанды интеллектіге тәуелді етпеу. Технологияға шамадан тыс сүйену оқушының өздігінен ойлауына, қате жасап үйренуіне, есте сақтауына және тілдік дағдыны табиғи жолмен қалыптастыруына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан сабақ барысында жасанды интеллект қолданылатын және қолданылмайтын тапсырмалар теңгерімді болғаны жөн. Мысалы, кейбір тапсырмаларды оқушылар толық өздігінен орындаса, келесі тапсырмада жасанды интеллект арқылы өз жауабын тексеріп, айырмашылығын талдай алады. Мұндай тәсіл оқушының дербестігін сақтап, технологияны көмекші құрал ретінде қабылдауына ықпал етеді.
Тілді меңгеруде қате жіберу табиғи құбылыс болғандықтан, жасанды интеллект оқушыны әрбір қатеден қорқуға емес, оны түсінуге бағыттауы керек. Егер жүйе оқушының жазған сөйлемін бірден толық түзетіп берсе, білім алушы қатенің себебін аңғармай қалуы мүмкін. Сондықтан мұғалім жасанды интеллектіні «дұрыс жауабын бер» деген қағидамен емес, «қатені көрсет, бірақ бірден түзетпе», «оқушыға ойлануға мүмкіндік беретін сұрақ қой», «қате қай ережеге байланысты екенін түсіндір» деген бағытта қолдануды үйреткені тиімді. Бұл тәсіл оқушының метатанымдық дағдысын, яғни өзінің оқу әрекетін бақылау және бағалау қабілетін қалыптастырады.
Мысалы, оқушы ағылшын тілінде «Yesterday I go to school» деген сөйлем жазса, жүйеден оны бірден «Yesterday I went to school» деп түзетуді сұраудың орнына «Осы сөйлемдегі етістік шағын тексеруге көмектес» деген сұраныс беруге болады. Жүйе оқушыға «Yesterday сөзі өткен шақты білдіреді. Өткен шақта go етістігінің қандай формасы қолданылады?» деген бағыттаушы сұрақ бере алады. Мұндай жұмыс кезінде оқушы дайын жауапты көшірмей, өзі ойлануға мәжбүр болады. Бұл тәсіл грамматикалық білімнің есте жақсы сақталуына әсер етеді.
Жасанды интеллектіні топтық жұмыста пайдалану да тиімді нәтижелер береді. Оқушылар бірнеше топқа бөлініп, бір мәселе бойынша жасанды интеллект ұсынған жауаптарды талдап, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтай алады. Мәселен, оқушыларға белгілі бір экологиялық мәселе туралы екі түрлі мәтін ұсынылып, қай мәтіннің дәлелдері нақты екенін талқылау тапсырылуы мүмкін. Немесе жасанды интеллект құрастырған диалогтағы тілдік қателерді анықтап, оны жақсарту ұсынылады. Осындай тапсырмалар оқушылардың бірлесіп жұмыс істеуіне, пікір айтуына, өз көзқарасын негіздеуіне және шет тілінде коммуникативтік әрекетке түсуіне жағдай жасайды.
Шет тілі сабағында жасанды интеллектіні қолдану мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынастың маңызын төмендетпеуі тиіс. Керісінше, технология мұғалімді қайталанатын техникалық жұмыстардан босатып, оқушымен тікелей жұмыс істеуге көбірек уақыт беруі керек. Мұғалім оқушыны ынталандырады, оның эмоционалдық жағдайын сезінеді, сенім қалыптастырады, жетістігін байқайды және қиындық туындаған кезде қолдау көрсетеді. Бұл міндеттерді жасанды интеллект толық орындай алмайды. Әсіресе шет тілін меңгеру кезінде оқушының қате айтуға қорықпауы, өз пікірін ашық білдіруі және тілдік ортада өзін еркін сезінуі үшін мұғалімнің қолдауы өте маңызды.
Сондықтан болашақтағы білім беру жүйесінде «мұғалім немесе жасанды интеллект» деген таңдау емес, «мұғалім және жасанды интеллект» арасындағы тиімді өзара әрекет маңызды болады. Педагог технологияның күшті жақтарын пайдаланып, оның әлсіз тұстарын кәсіби шеберлігімен толықтырады. Ал оқушы жасанды интеллектіні өз орнына жұмыс істейтін құрал ретінде емес, білімін жетілдіруге көмектесетін серіктес ретінде қолдануы қажет. Мұндай түсінік қалыптасқанда ғана цифрлық технология білім сапасын арттыруға нақты үлес қоса алады.
Жасанды интеллектіні қолдану барысында мұғалім оқушыларға авторлық құқық пен дереккөз мәдениетін де үйретуі керек. Оқушы интернеттен немесе жасанды интеллект жүйесінен алынған ақпараттың авторсыз пайда болмайтынын түсінуі қажет. Егер белгілі бір идея, анықтама немесе дерек пайдаланылса, оның бастапқы қайнар көзін анықтау маңызды. Бұл әсіресе жобалық, зерттеу және жазба жұмыстарында ерекше мәнге ие. Жасанды интеллект ұсынған әдебиеттер мен сілтемелер де міндетті түрде тексерілуі тиіс, өйткені жүйе кейде шынайы емес дереккөздерді ұсынуы мүмкін. Мұғалім осы мәселені тәжірибелік тапсырмалар арқылы көрсетіп, оқушыларды сенімді ақпарат көзін ажыратуға үйреткені дұрыс.
Сонымен қатар жасанды интеллект тіл үйренушінің жеке қажеттілігіне қарай қайталау жұмыстарын ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы апта ішінде қандай грамматикалық қателерді жиі жібергенін анықтап, сол тақырыптар бойынша қосымша тапсырмалар сұрай алады. Немесе белгілі бір сөздерді ұмытып қалса, сол сөздерді түрлі сөйлемдер мен жағдаяттарда қайталауға мүмкіндік алады. Бұл тәсіл дәстүрлі бірдей тапсырмалардан жеке оқу траекториясына көшуге жағдай жасайды. Мұғалім осындай мүмкіндіктерді пайдаланып, үлгерімі төмен оқушыға қолдау көрсетумен қатар қабілеті жоғары оқушыларға күрделірек тапсырмалар ұсына алады.
Шет тілін оқытудағы тағы бір өзекті бағыт – өмірлік жағдаяттарды модельдеу. Жасанды интеллект нақты қарым-қатынас жағдайларына жақын диалог құруға мүмкіндік береді. Оқушы қонақүйге бөлме брондау, дәрігерге қаралу, шетелдік университет туралы ақпарат сұрау, әуежайда бағыт анықтау, дүкенде тауар сатып алу немесе жұмыс сұхбатына қатысу сияқты жағдаяттарды жаттықтыра алады. Мұндай тапсырмалар оқушының тілдің практикалық маңызын түсінуіне ықпал етеді. Тіл нақты өмірде қолданылатын құрал екенін сезінген кезде оның оқу мотивациясы да арта түседі.
Жасанды интеллект арқылы орындалатын тапсырмалар оқушыға тек жауап беруге емес, сұрақ қоюға да үйретуі керек. Сапалы сұрақ құрастыру – ойлау мәдениетінің маңызды көрсеткіші. Егер оқушы қандай ақпарат керек екенін нақты айта алса, ол өзінің оқу мақсатын да түсінеді. Мұғалім бір тақырып бойынша нашар және жақсы құрастырылған сұраныстарды салыстырып көрсетіп, олардың нәтижесіндегі айырмашылықты талдата алады. Мысалы, «Tell me about London» деген жалпы сұраныс пен «Explain three cultural places in London in A2-level English and give five new words with Kazakh meanings» деген нақты сұраныстың нәтижесін салыстыру оқушыларға тапсырманы дәл берудің маңызын түсіндіреді. Бұл дағды болашақта тек шет тілін оқуда емес, басқа пәндер мен кәсіби ортада да пайдалы болады.
Жасанды интеллектіні тиімді енгізу мектеп деңгейінде ортақ мәдениетті қалыптастыруды талап етеді. Педагогтер, оқушылар және ата-аналар технологияны қандай жағдайда қолдануға болатынын түсінуі керек. Мектепте жасанды интеллект құралдарын пайдалануға байланысты қарапайым әрі түсінікті ережелер болғаны дұрыс. Бұл ережелерде академиялық адалдық, дербес ақпаратты қорғау, жас ерекшелігіне сәйкес платформаларды таңдау, ақпаратты тексеру және технология көмегін ашық көрсету сияқты талаптар қамтылуы мүмкін. Осындай ортақ қағидалар мұғалімге де, оқушыға да жасанды интеллектіні жауапкершілікпен қолдануға көмектеседі.
Болашақта жасанды интеллект жүйелерінің мүмкіндігі одан әрі кеңейе беретіні анық. Дыбыстық қарым-қатынас, автоматты аударма, бейімделген оқу бағдарламалары, интеллектуалды көмекшілер және виртуалды тілдік орта шет тілін оқытудың жаңа формаларын қалыптастыруы мүмкін. Бұл өзгерістер мұғалімнің рөлін төмендетпейді, керісінше оның қызметінің мазмұнын өзгертеді. Мұғалім ақпаратты жеткізушіден оқу үдерісін ұйымдастырушыға, бағыттаушыға, кеңесшіге және оқушының дербес дамуын қолдаушыға айналады. Сондықтан педагогтердің жаңа технологияларды үздіксіз меңгеруі кәсіби дамудың маңызды бөлігі болуы тиіс.
Қорытынды. Қазіргі білім беру кеңістігіндегі цифрлық өзгерістер шет тілін оқыту әдістемесіне де жаңа талаптар қойып отыр. Жасанды интеллект осы үдерістегі мүмкіндігі жоғары құралдардың бірі болып табылады. Ол мұғалімге оқу материалдарын әзірлеу, тапсырмаларды оқушы деңгейіне бейімдеу, сабақ мазмұнын түрлендіру, қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыру және уақытты тиімді пайдалану бағытында қолдау көрсете алады. Ал оқушы үшін жасанды интеллект тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын жетілдіруге, сөздік қорын толықтыруға, грамматикалық білімін бекітуге, өздігінен білім алуға және жедел кері байланыс алуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар жасанды интеллектіні тиімді қолдану тек техникалық мүмкіндіктерді игерумен шектелмейді. Оның педагогикалық мақсаты нақты анықталып, оқу нәтижесіне қызмет етуі қажет. Мұғалім жасанды интеллект жасаған материалды міндетті түрде саралап, тексеріп, оқушының жас және тілдік ерекшеліктеріне бейімдеуі тиіс. Оқушы да алынған ақпаратқа сын көзбен қарап, дайын жауапты механикалық түрде қабылдамай, оны талдауға және тексеруге үйренуі керек. Академиялық адалдық, дербес мәліметтердің қауіпсіздігі, авторлық құқық пен ақпараттық сауаттылық мәселелері үнемі назарда болуы қажет.
Жасанды интеллектінің шет тілін үйретудегі негізгі құндылығы – мұғалімді алмастыруында емес, мұғалім мен оқушының мүмкіндігін кеңейтуінде. Мұғалімнің кәсіби тәжірибесі, педагогикалық шеберлігі, адамгершілік қолдауы мен оқушыны ынталандыру қабілеті білім беру үдерісінің негізгі өзегі болып қала береді. Ал жасанды интеллект сол үдерісті жекелендіруге, икемді етуге және тілдік тәжірибені көбейтуге көмектесетін заманауи құрал ретінде пайдаланылғанда ғана өзінің шынайы тиімділігін көрсетеді. Сондықтан шет тілі пәні мұғалімінің басты міндеті – жаңа технологияны жай қолдану емес, оны оқу мақсатына сай, қауіпсіз, саналы және педагогикалық тұрғыдан негізделген түрде енгізу. Осындай үйлесімді тәсіл оқушылардың тілдік құзыреттілігін, цифрлық сауаттылығын, сыни ойлауын және өздігінен білім алу қабілетін қатар дамытуға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 2023.
- AI and Education: Guidance for Policy-makers. Paris: UNESCO, 2021.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. B. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. London: Pearson, 2016.
- Digital Education Outlook 2021: Pushing the Frontiers with Artificial Intelligence, Blockchain and Robots. Paris: OECD Publishing, 2021.
- European Commission. Ethical Guidelines on the Use of Artificial Intelligence and Data in Teaching and Learning for Educators. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2022.
- Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment – Companion Volume. Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2020.
- Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4th ed. Pearson, 2021.
- Kohnke L., Moorhouse B. L., Zou D. ChatGPT for Language Teaching and Learning. RELC Journal, 2023.
- Kasneci E. et al. ChatGPT for Good? On Opportunities and Challenges of Large Language Models for Education. Learning and Individual Differences, 2023.