Аннотация. Мақалада жалпы білім беру ұйымдарындағы тәуекел тобындағы оқушылармен жүргізілетін психологиялық-педагогикалық жұмыстың маңызы, мазмұны және педагог-психологтың кәсіби қызметіндегі негізгі бағыттары қарастырылады. Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік, психологиялық және отбасылық өзгерістердің бала тұлғасының қалыптасуына ықпалы сараланып, мінез-құлқында, эмоционалдық жағдайында, оқу әрекетінде және әлеуметтік қарым-қатынасында қиындықтар байқалатын оқушыларды ерте анықтау мәселесіне ерекше назар аударылады. Педагог-психологтың диагностикалық, профилактикалық, түзету-дамыту, кеңес беру және ағартушылық жұмыстарының өзара байланысы сипатталып, оқушының психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тиімді жолдары көрсетіледі. Сонымен қатар тәуекел тобындағы балалармен жұмыс барысында мектеп, отбасы және әлеуметтік ортаның өзара серіктестігінің маңызы айқындалады. Мақала педагог-психологтарға, сынып жетекшілеріне, әлеуметтік педагогтерге және білім беру ұйымдарының педагог қызметкерлеріне әдістемелік бағыт-бағдар беруге арналған.
Қазіргі кезеңдегі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға тек сапалы білім беру ғана емес, оның психологиялық саулығын сақтау, тұлғалық дамуына қолайлы жағдай жасау, қоғамда өзін қауіпсіз әрі сенімді сезінуіне мүмкіндік туғызу. Мектеп – баланың өміріндегі маңызды әлеуметтік орта. Оқушы күнделікті уақытының едәуір бөлігін білім беру ұйымында өткізетіндіктен, оның эмоционалдық көңіл күйі, әлеуметтік бейімделуі, құрдастарымен және ересектермен қарым-қатынасы, өзіне деген сенімі мен болашаққа көзқарасы мектеп ортасында қалыптасады. Осы үдерісте түрлі себептерге байланысты психологиялық, әлеуметтік немесе мінез-құлықтық қиындықтарға тап болған оқушылар ерекше назарды қажет етеді. Мұндай балалар педагогикалық және психологиялық тәжірибеде «тәуекел тобындағы оқушылар» ұғымымен сипатталады.
Тәуекел тобындағы оқушылар деп өмірлік жағдайлары, отбасылық ахуалы, жеке психологиялық ерекшеліктері немесе әлеуметтік ортасының әсері нәтижесінде қалыпты дамуында, оқуында, мінез-құлқында немесе тұлғааралық қарым-қатынасында қиындықтардың туындау ықтималдығы жоғары балаларды айтуға болады. Бұл ұғым баланы жағымсыз тұрғыдан бағалау немесе оған белгілі бір «таңба» тағу үшін қолданылмауы тиіс. Керісінше, тәуекел тобын анықтаудың негізгі мақсаты – баланың қиын жағдайға ұшырау ықтималдығын алдын ала байқап, дер кезінде қолдау көрсету. Сондықтан педагог-психолог үшін әрбір оқушыны жеке тұлға ретінде қабылдау, оның өмірлік жағдайын терең түсіну және психологиялық ресурстарына сүйене отырып жұмыс жүргізу маңызды.
Тәуекел тобына әртүрлі санаттағы оқушылар енуі мүмкін. Олардың қатарында толық емес немесе әлеуметтік жағдайы күрделі отбасында тәрбиеленетін балалар, ата-анасының қамқорлығы жеткіліксіз оқушылар, отбасылық жанжалдың куәсі болатын немесе эмоционалдық қысым сезінетін балалар, оқу мотивациясы төмен, сабақтан жиі қалатын, үлгерімі күрт төмендеген оқушылар кездеседі. Сонымен бірге құрдастарымен қарым-қатынас орнатуда қиналатын, тұйық немесе шамадан тыс агрессивті мінез көрсететін, әлеуметтік ортадан оқшауланатын, тәртіп бұзуға бейім, зиянды әрекеттерге қызығушылық танытатын жеткіншектер де педагог-психологтың назарында болуы қажет. Эмоционалдық тұрақсыздық, жиі мазасыздану, өзіне сенімсіздік, көңіл күйдің күрт өзгеруі, өмірге қызығушылықтың төмендеуі немесе мектеп ортасына бейімделудегі тұрақты қиындықтар да психологиялық қолдау қажеттілігін білдіретін белгілердің бірі.
Мұндай жағдайларда педагог-психологтың рөлі ерекше. Себебі педагог-психолог – баланың ішкі эмоционалдық жағдайын, тұлғалық ерекшеліктерін, әлеуметтік қарым-қатынасын және мінез-құлқындағы өзгерістерді кәсіби тұрғыдан бағалай алатын маман. Оның қызметі тек мәселе анықталғаннан кейін ғана көмек көрсетумен шектелмейді. Психологиялық қызметтің басты міндеттерінің бірі – қиындықтардың алдын алу, тәуекел белгілерін ерте кезеңде байқау және мәселе тереңдеп кетпей тұрып қолдау ұйымдастыру. Сондықтан мектептегі психологиялық жұмыста профилактикалық бағыттың маңызы өте жоғары.
Оқушының тәуекел тобына енуіне бір ғана себеп емес, бірнеше фактордың қатар әсер етуі мүмкін. Отбасындағы тұрақсыз эмоционалдық ахуал, ата-ананың балаға шамадан тыс талап қоюы немесе керісінше немқұрайлы қарауы, материалдық қиындықтар, ата-аналар арасындағы жанжал, баланың пікірін елемеу, отбасындағы қарым-қатынастың жеткіліксіздігі оның психологиялық жағдайына тікелей ықпал етеді. Сонымен қатар мектептегі үлгермеушілік, мұғаліммен түсініспеушілік, сыныптастарымен жанжал, буллинг, өзін өзгелермен үнемі салыстыру, әлеуметтік желілердегі қысым, жасөспірімдік кезеңдегі тұлғалық дағдарыс та баланың эмоционалдық тұрақтылығын төмендетуі ықтимал. Осындай факторларды педагог-психолог жүйелі түрде зерттеп, баланың мәселесіне тек сыртқы мінез-құлық тұрғысынан емес, оның туындау себептері тұрғысынан қарауы тиіс.
Тәуекел тобындағы оқушымен нәтижелі жұмыс жүргізудің алғашқы кезеңі – баланы дер кезінде анықтау. Бұл үдерісте педагог-психолог тек психодиагностикалық әдістемелерге сүйеніп қалмай, мұғалімдердің, сынып жетекшісінің, әлеуметтік педагогтің және ата-ананың бақылау нәтижелерін да ескеруі қажет. Кей жағдайда бала өзінің қиындықтарын ашық айтпайды, керісінше, сырттай сабырлы көрінуі мүмкін. Сондықтан оқушының күнделікті мінез-құлқындағы ұсақ өзгерістердің өзі маңызды белгі болуы ықтимал. Мысалы, бұрын белсенді болған оқушының тұйықталуы, сабаққа қызығушылығының төмендеуі, құрдастарынан оқшаулануы, ашушаңдықтың жиілеуі, сабаққа себепсіз келмеуі немесе оқу жетістіктерінің қысқа уақыт ішінде төмендеуі педагогтер үшін назар аударатын жағдай болуы тиіс.
Педагог-психологтың диагностикалық қызметі оқушыға «диагноз қою» мақсатында емес, оның психологиялық жағдайын түсіну, күшті және әлсіз жақтарын анықтау, қолдау бағытын белгілеу үшін жүргізіледі. Осы тұрғыда бақылау, жеке әңгімелесу, сауалнама, проективті әдістер, тұлғалық ерекшеліктерді зерттеуге арналған психологиялық тесттер, социометриялық әдістер сияқты түрлі тәсілдер қолданылады. Дегенмен кез келген әдістемені қолданғанда баланың жас ерекшелігі, психологиялық жағдайы, зерттеудің мақсаты және алынған ақпараттың құпиялығы сақталуы керек. Бір ғана тест қорытындысы бойынша оқушыға қандай да бір тұжырым жасау кәсіби тұрғыдан дұрыс емес. Психологиялық қорытынды бірнеше дереккөзді салыстыру және жүйелі бақылау негізінде жасалғанда ғана объективті болады.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс кезінде педагог-психологтың басты қағидаларының бірі – сенімді қарым-қатынас орнату. Бала өзін кінәлап, сынап немесе жазалап жіберетін ересекпен өзінің ішкі мәселесін бөлісе алмайды. Сондықтан психологтың қарым-қатынасы бағалаусыз қабылдауға, құрметке, эмпатияға және құпиялылыққа негізделуі қажет. Әсіресе жасөспірімдік кезеңде оқушының жеке кеңістігіне құрмет көрсету маңызды. Жасөспірім өзінің пікірін ересектердің тыңдайтынын, сезімін жоққа шығармайтынын және мәселесін түсінуге тырысатынын сезінген жағдайда ғана маманмен ашық диалог құруға бейім болады.
Педагог-психолог үшін баламен алғашқы кездесудің өзі үлкен мәнге ие. Егер маман бірден оқушының тәртібін сынауға, оның қателіктерін тізбектеуге немесе «неліктен бұлай істедің?» деген айыптаушы сипаттағы сұрақтарға көшсе, бала қорғаныс позициясын ұстануы мүмкін. Керісінше, «Соңғы кезде өзіңді қалай сезініп жүрсің?», «Мектепте саған не қиындық туғызады?», «Сені мазалайтын нәрсе бар ма?», «Қандай жағдайда саған қолдау қажет деп ойлайсың?» сияқты ашық сұрақтар оқушының ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді. Мұнда психологтың мақсаты баланы тез арада өзгерту емес, ең алдымен оның ішкі жағдайын түсіну.
Психолог баланың мінез-құлқындағы мәселені оның тұлғасымен теңестірмеуі тиіс. Мысалы, «сен агрессивтісің», «сен тәртіпсізсің», «сен қиын баласың» деген сипаттағы тұжырымдар оқушының өзін жағымсыз қабылдауына әсер етуі мүмкін. Оның орнына нақты әрекетке назар аударған дұрыс: «кей жағдайда ашуыңды басқару саған қиын болып жүр», «соңғы уақытта сабаққа келмеу жағдайлары көбейген», «сыныптастарыңмен арада түсініспеушілік туындап жүр» деген сияқты бейтарап сипаттама баланың жеке тұлғасын кемітпей, мәселені талқылауға мүмкіндік береді. Мұндай кәсіби ұстаным педагог-психологтың тәуекел тобындағы балалармен жұмыс тиімділігін арттырады.
Тәуекел тобындағы оқушыны анықтағаннан кейін жеке психологиялық сүйемелдеу жоспарын құру қажеттілігі туындайды. Бұл жоспар әр балаға бірдей болмауы керек. Бір оқушыға эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыруға бағытталған жұмыс қажет болса, екінші оқушыға әлеуметтік дағдыларды дамыту, үшіншісіне оқу мотивациясын арттыру, ал тағы біріне отбасылық қарым-қатынасты жақсарту бағытындағы кешенді қолдау қажет болуы ықтимал. Сондықтан педагог-психолог баланың жеке қажеттілігіне сәйкес мақсат қойып, жұмыстың қысқа және ұзақ мерзімді міндеттерін айқындауы тиіс.
Психологиялық сүйемелдеудің маңызды бағыты – түзету-дамыту жұмыстары. Мұндай жұмыс жеке немесе топтық форматта ұйымдастырылуы мүмкін. Жеке жұмыста оқушының эмоционалдық жағдайына, өзін-өзі бағалауына, қорқынышы мен мазасыздығына, агрессиясын басқаруына, шешім қабылдауына, өмірлік қиындықтарға төтеп беру дағдыларына назар аударылады. Топтық жұмыс барысында балаларға тиімді қарым-қатынас жасау, өз ойын дұрыс жеткізу, өзгелердің пікірін тыңдау, жанжалды конструктивті шешу, эмоцияны тану және реттеу, бірлесіп әрекет ету дағдылары үйретіледі. Мұндай сабақтар ойын, тренинг, пікірталас, рөлдік жағдаяттар, арт-терапиялық элементтер және рефлексиялық жаттығулар арқылы өткізілуі мүмкін.
Педагог-психологтың профилактикалық қызметі де тәуекел тобындағы балалар санын азайтуда маңызды орын алады. Профилактика белгілі бір проблема туындағаннан кейін емес, оған дейін ұйымдастырылатын жүйелі жұмыс болуы тиіс. Мектепте жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру, оқушылар арасында өзара құрмет мәдениетін дамыту, буллингтің алдын алу, эмоционалдық сауаттылықты арттыру, күйзеліске төзімділік дағдыларын қалыптастыру, жасөспірімдерге қиын жағдайда көмек сұраудың қалыпты құбылыс екенін түсіндіру – осы бағыттағы негізгі міндеттер қатарына жатады. Психологиялық профилактика барлық оқушыға бағытталған жағдайда ғана мектеп ортасында қауіпсіздік сезімі күшейіп, тәуекел факторларын ерте анықтау мүмкіндігі артады.
Сонымен қатар педагог-психолог оқушының бойындағы тек проблемалық белгілерге емес, оның ішкі ресурстарына да назар аударуы қажет. Әр баланың бойында белгілі бір қабілет, қызығушылық, жағымды қасиет немесе жетістікке жетуге мүмкіндік беретін әлеует болады. Кейде тәуекел тобындағы оқушы өзін тек «тәртібі нашар», «сабағы төмен», «қиын бала» ретінде қабылдай бастайды. Мұндай жағдайда психолог баланың жағымды қасиеттерін байқатып, өзіне деген сенімін қалпына келтіруге көмектесуі тиіс. Оқушының шағын жетістігін атап өту, оның қызығушылығын қолдау, шығармашылыққа, спортқа, қоғамдық жұмысқа немесе басқа да пайдалы іс-әрекетке тарту тұлғалық дамуға жағымды ықпал етеді.
Психологиялық қолдаудың нәтижелі болуы педагог-психологтың баламен ғана емес, оның айналасындағы ересектермен де жүйелі жұмыс жүргізуін талап етеді. Себебі оқушы мектептен кейін қайтадан өзінің отбасылық және әлеуметтік ортасына оралады. Егер баланың мінез-құлқындағы қиындықтардың себебі отбасылық қарым-қатынаста болса, тек жеке психологиялық кеңес арқылы мәселені толық шешу қиын. Сондықтан ата-аналармен жүргізілетін жұмыс тәуекел тобындағы оқушыларды сүйемелдеудің ажырамас бөлігі болып табылады. Психолог ата-анамен байланыс орнату кезінде кінәлау немесе айыптау позициясын ұстанбауы керек. Оның мақсаты – ата-ананы мәселенің шешіміне серіктес ретінде тарту, баланың психологиялық қажеттіліктерін түсіндіру және үй жағдайында қолдау көрсету жолдарын ұсыну.
Ата-аналарға баланың жас ерекшеліктері, эмоционалдық қажеттіліктері, жасөспіріммен сенімді қарым-қатынас құру тәсілдері, жанжал жағдайында конструктивті сөйлесу, балаға шектен тыс қысым көрсетпеу, оның пікіріне құрметпен қарау жөнінде психологиялық кеңес беру маңызды. Кейбір ата-аналар баланың қиын мінез-құлқын тек тәртіпсіздік ретінде қабылдап, мәселені жазалау арқылы шешуге тырысуы мүмкін. Мұндай жағдайда педагог-психолог мінез-құлықтың артында қандай психологиялық қажеттілік немесе ішкі күйзеліс жатқанын түсіндіруге көмектеседі. Бала ересектер тарапынан түсіністік пен қолдау сезінген жағдайда оның өзіндік бағасы тұрақтанып, мінез-құлқында оң өзгерістер қалыптаса бастайды.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс барысында ата-анамен серіктестік орнатумен қатар, педагогикалық ұжыммен тұрақты байланыс жасау да маңызды. Мұғалімдер оқушыны күнделікті оқу үдерісінде бақылап, оның сыныптағы әрекетін, құрдастарымен қарым-қатынасын, сабаққа қатысу белсенділігін және оқу тапсырмаларын орындау ерекшеліктерін жақсы біледі. Сондықтан пән мұғалімдері мен сынып жетекшілерінен алынған ақпарат педагог-психологқа оқушының психологиялық жағдайын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді. Дегенмен мұндай ақпаратпен жұмыс істеуде кәсіби этика талаптарын сақтау, баланың жеке басына қатысты мәліметтерді негізсіз таратпау және әріптестер арасында оқушыға қатысты жағымсыз көзқарас қалыптасуына жол бермеу қажет.
Педагог-психолог мұғалімдерге тәуекел тобындағы оқушымен дұрыс қарым-қатынас орнату бойынша ұсыныстар беріп, қиын мінез-құлыққа тек тәртіп бұзушылық ретінде емес, белгілі бір психологиялық немесе әлеуметтік мәселенің көрінісі ретінде қарауға бағыттайды. Мысалы, оқушының сабақ үстінде агрессиялық реакция танытуы оның айналасындағыларға әдейі кедергі жасау ниетінен ғана туындамауы мүмкін. Мұндай әрекеттің астарында эмоционалдық қысым, өзін қорғау қажеттілігі, өзін бағалаудың төмендігі, отбасылық жанжал немесе құрдастарымен қарым-қатынастағы қиындық жатуы ықтимал. Сондықтан мұғалім мен психолог бірлесіп баланың мінез-құлқын жазалауға емес, оның себебін түсінуге және қолдау көрсетуге ұмтылғанда ғана тұрақты оң нәтиже қалыптасады.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыстың тиімділігі мамандар арасындағы командалық әрекетке де байланысты. Мектеп жағдайында педагог-психолог, әлеуметтік педагог, сынып жетекшісі, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, медицина қызметкері және қажет болған жағдайда басқа да мамандар өзара әрекеттесуі тиіс. Әр маманның қызметтік міндеті әртүрлі болғанымен, олардың ортақ мақсаты – баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, құқықтарын қорғау және әлеуетін дамытуға жағдай жасау. Командалық жұмыста міндеттер нақты бөлініп, оқушыға қатысты қабылданатын шешімдер оның мүддесін басшылыққа ала отырып жүзеге асырылуы маңызды.
Педагог-психолог үшін баланың әлеуметтік ортасын зерттеу де маңызды міндеттердің бірі болып саналады. Кей жағдайда оқушының мінез-құлқындағы өзгерістер сыныптағы немесе құрдастар ортасындағы қарым-қатынас ерекшеліктерімен тікелей байланысты болады. Құрдастар тарапынан шеттетілу, келемеждеу, мазақтау, қорқыту немесе жүйелі түрде қысым көрсету баланың психологиялық жағдайына елеулі әсер етеді. Буллингке ұшыраған оқушыда мазасыздық, өзіне сенімсіздік, сабаққа барудан қорқу, әлеуметтік оқшаулану және эмоционалдық тұрақсыздық байқалуы мүмкін. Сондықтан педагог-психолог тек зардап шеккен баламен ғана емес, сынып ұжымымен, педагогтермен және қажет болған жағдайда ата-аналармен кешенді профилактикалық жұмыс жүргізуі тиіс.
Буллинг жағдайында психологтың міндеті тараптардың бірін бірден «жақсы» немесе «жаман» деп бағалаумен шектелмейді. Ол қауіпсіздікті бірінші орынға қойып, болған жағдайдың сипатын, қатысушылардың рөлін, оқиғаның қайталану жиілігін және психологиялық салдарын анықтауы қажет. Қысым көрсеткен оқушының мінез-құлқы да психологиялық зерттеуді талап етеді, өйткені агрессиялық әрекеттің артында отбасылық қиындық, өзін көрсетуге деген қажеттілік, эмоцияны реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі немесе басқа да факторлар болуы мүмкін. Бұл әрекетті ақтау дегенді білдірмейді, керісінше, мәселенің қайталануына ықпал ететін себептерді анықтау арқылы тиімді алдын алу шараларын ұйымдастыруды көздейді.
Тәуекел тобындағы оқушылар арасында оқу мотивациясының төмендеуі жиі кездесетін мәселелердің бірі. Үнемі төмен баға алу, тапсырмаларды орындай алмау, мұғалім тарапынан жиі ескерту есту немесе өзін сыныптастарынан әлсіз сезіну баланың «менің қолымнан келмейді» деген ішкі сенімін қалыптастыруы мүмкін. Мұндай жағдайда оқушы біртіндеп оқу әрекетінен бас тартып, сабаққа қызығушылығын жоғалтады. Кейбір балалар сәтсіздіктен қорғану үшін сабаққа қатыспауға, тапсырмаларды орындамауға немесе мектеп ережелеріне қарсы әрекет етуге бейім болуы мүмкін.
Педагог-психолог оқу мотивациясын арттыруда баланың нақты мүмкіндіктерін, қызығушылықтарын және оқу кезінде кездесетін кедергілерді анықтауы тиіс. Оқушыға қолжетімді мақсат қою, кішігірім жетістіктерін бекіту, жетістік тәжірибесін қалыптастыру және өзін өзгелермен емес, өзінің алдыңғы нәтижелерімен салыстыру дағдысын дамыту маңызды. Сонымен қатар мұғалімдерге баланың жетістігін тек жоғары баға арқылы емес, оның күш-жігері, белсенділігі, жауапкершілігі және ілгерілеуі арқылы да бағалау ұсынылады. Осындай қолдау оқушының оқу әрекетіне деген ішкі сенімін біртіндеп нығайтады.
Жасөспірімдік кезеңде тәуекел факторларының күшеюі баланың физиологиялық және психологиялық өзгерістерімен де байланысты. Бұл кезеңде жеткіншек дербестікке ұмтылады, өз орнын іздейді, құрдастарының пікіріне ерекше мән береді және ересектермен қарым-қатынаста шекара орнатуға тырысады. Оның эмоционалдық реакциялары құбылмалы болып, өзіндік бағасы сыртқы пікірге тәуелді болуы мүмкін. Осы ерекшеліктерді түсінбеу ересектер мен жасөспірім арасында тұрақты жанжалға алып келеді. Сондықтан педагог-психолог мұғалімдер мен ата-аналарға жасөспірімдік кезеңнің психологиялық заңдылықтарын түсіндіру арқылы көптеген қиындықтың алдын ала алады.
Жасөспірімге шамадан тыс бақылау жасау, оның әрбір әрекетін сынау немесе пікірін жоққа шығару қарсылық мінез-құлқын күшейтуі ықтимал. Ал толық бақылаусыз қалдыру да баланың қауіпсіздігіне кері әсер етеді. Сондықтан тәрбиеде бақылау мен сенімнің тепе-теңдігін сақтау маңызды. Педагог-психолог ата-аналарға нақты және түсінікті шекаралар қоюды, бірақ сол шекаралардың себебін балаға түсіндіруді, оның таңдау жасауына мүмкіндік беруді және салдары қауіпсіз шешімдерді өз бетімен қабылдауына жағдай жасауды ұсына алады. Мұндай тәсіл жасөспірімнің жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
Тәуекел тобындағы балалармен жұмыс барысында эмоционалдық интеллектіні дамытуға ерекше көңіл бөлу қажет. Кейбір оқушылар өз сезімдерін ажыратып, оларды сөзбен жеткізе алмайды. Нәтижесінде ашу, реніш, қорқыныш немесе көңілсіздік агрессиялық мінез-құлық, тұйықтық немесе басқа да әрекеттер арқылы көрінуі мүмкін. Педагог-психолог арнайы жаттығулар арқылы балаға өз эмоциясын тануды, оның пайда болу себебін түсінуді және сезімді әлеуметтік тұрғыдан қолайлы тәсілдермен білдіруді үйрете алады. Бұл дағдылар тек қиындықтың алдын алуға емес, болашақта тұлғааралық қарым-қатынасты тиімді құруға да көмектеседі.
Эмоцияны реттеу дағдыларын қалыптастыру кезінде тыныс алу жаттығулары, өзіндік бақылау тәсілдері, жағдаяттарды қайта бағалау, ішкі диалогты өзгерту, релаксациялық әдістер, шығармашылық тапсырмалар және проблемалық жағдайларды модельдеу пайдаланылуы мүмкін. Мұндай әдістердің мақсаты эмоцияны басып тастау емес, оны қауіпсіз әрі конструктивті түрде басқаруды үйрету болып табылады. Оқушы ашудың немесе реніштің қалыпты эмоция екенін, алайда сол эмоцияның ықпалымен жасалған әрбір әрекет үшін жауапкершілік бар екенін түсінуі қажет.
Педагог-психологтың кеңес беру қызметінде оқушының өз мәселесін шешуге белсенді қатысуына жағдай жасау маңызды. Психолог балаға дайын шешім ұсынып қана қоймай, оның жағдайды өздігінен талдауына, мүмкін болатын бірнеше шешімді қарастыруына және олардың ықтимал салдарын бағалауына көмектеседі. Осылайша оқушыда проблеманы шешу, шешім қабылдау және жауапкершілікті сезіну дағдылары қалыптасады. Бұл тәсіл оның дербестігін арттырып, болашақта күрделі өмірлік жағдайлармен бетпе-бет келгенде психологиялық төзімділік көрсетуіне мүмкіндік береді.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыстың тағы бір маңызды бағыты – өзіндік бағалауды қалыптастыру. Өзін төмен бағалайтын бала өзгелердің пікіріне шамадан тыс тәуелді болып, сынға өте сезімтал келеді немесе керісінше, өзіне деген сенімсіздігін агрессивті әрекет арқылы жасыруы мүмкін. Психолог оқушыға өзінің жағымды қасиеттерін, қабілеттері мен жетістіктерін тануға көмектеседі. Бұл ретте баланы негізсіз мақтау емес, нақты әрекетіне сүйенген қолдау маңызды. «Сен ең мықтысың» деген жалпы сөзден гөрі «сен бүгін тапсырманы соңына дейін орындап, қиындыққа қарамастан еңбектендің» деген нақты кері байланыс баланың өзін шынайы бағалауына ықпал етеді.
Сонымен қатар педагог-психологтың жұмысында кәсіби құпиялылық қағидасы ерекше орын алады. Оқушы психологпен сөйлескен кезде өз ойын қауіпсіз ортада білдіре алатынына сенуі керек. Сондықтан жеке әңгімеде алынған мәліметтерді баланың келісімінсіз басқа адамдарға таратуға жол берілмейді. Дегенмен баланың өміріне, денсаулығына немесе қауіпсіздігіне нақты қатер туындаған жағдайда психолог тиісті мамандарды және жауапты тұлғаларды хабардар ету қажеттігін кәсіби және құқықтық талаптарға сәйкес қарастырады. Мұндай жағдайда да баланың қадір-қасиетін сақтау және оған қабылданатын әрекеттерді мүмкіндігінше түсіндіру маңызды.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыста бір реттік іс-шарамен шектелу жеткіліксіз. Бірнеше тренинг немесе әңгіме өткізілгеннен кейін мәселе толығымен шешіледі деп күту дұрыс емес. Психологиялық өзгеріс уақытты, тұрақты қолдауды және жүйелі бақылауды талап етеді. Сондықтан педагог-психолог жүргізілген жұмыстардың нәтижесін кезең сайын бағалап, қажет болған жағдайда жеке сүйемелдеу жоспарына өзгерістер енгізуі керек. Оқушының мінез-құлқындағы оң өзгерістер, сабаққа қатысуының жақсаруы, құрдастарымен қарым-қатынасының тұрақтануы, эмоцияны басқару қабілетінің артуы және өзіне деген сенімінің қалыптасуы жұмыстың тиімділігін көрсететін маңызды көрсеткіштер болып саналады.
Мониторинг жүргізу барысында тек қиындықтардың сақталуын емес, баланың даму динамикасын бақылау қажет. Кейбір өзгерістер бірден байқалмауы мүмкін. Мысалы, бұрын ересектермен сөйлесуден бас тартқан оқушының психологпен қысқа болса да диалог орната бастауының өзі маңызды оң өзгеріс болуы ықтимал. Сондықтан маман кішігірім нәтижелерді де ескеріп, оларды әрі қарайғы жұмыстың тірегі ретінде пайдалануы тиіс. Мұндай көзқарас балаға да өзінің өзгеруге қабілетті екенін сезінуге көмектеседі.
Педагог-психологтың кәсіби қызметінің маңызды аспектілерінің бірі – оқушыға психологиялық көмекті оның қадір-қасиетін сақтай отырып көрсету. Тәуекел тобына енгізілгені туралы ақпарат баланың өзін қоғамнан ерекшеленген, «проблемалы» немесе «басқалардан нашар» сезінуіне әкелмеуі керек. Сондықтан мектеп ұжымында кез келген оқушыға құрметпен қарау мәдениетін қалыптастыру қажет. Психологиялық сүйемелдеу баланы бақылау немесе жазалау құралына айналмай, оның өмірлік қиындықтарды жеңуіне көмектесетін қолдау жүйесі ретінде қабылдануы тиіс.
Мектепте психологиялық қауіпсіз ортаның қалыптасуы тәуекел тобындағы балалармен жұмыстың нәтижесіне тікелей ықпал етеді. Егер оқушы мектепте өзін қауіпсіз сезінсе, мұғалімнен және мамандардан көмек сұрай алса, қателік жасағаны үшін үнемі кемсітілмесе, оның әлеуметтік бейімделу мүмкіндігі артады. Психологиялық қауіпсіз ортада әр оқушының пікірі ескеріліп, кемсітушілікке, қорлауға және зорлық-зомбылықтың кез келген түріне жол берілмейді. Осындай орта қалыптастыруда педагог-психологтың ағартушылық жұмысының да орны ерекше.
Психологиялық ағартушылық бағытында оқушыларға, ата-аналарға және педагогтерге эмоционалдық саулық, стресс, жанжалдарды шешу, тиімді қарым-қатынас, буллингтің алдын алу, қауіпсіз мінез-құлық және психологиялық көмекке жүгіну мәдениеті туралы ақпарат беріледі. Мұндай жұмыстың негізгі мақсаты – психологиялық білімді күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік беру. Психологқа тек «мәселесі бар» бала ғана келеді деген түсінікті өзгертіп, психологиялық көмекті адамның өзін түсінуі мен дамуына бағытталған қалыпты қолдау түрі ретінде көрсету маңызды.
Педагог-психологтың тәуекел тобындағы оқушылармен жүргізетін жұмысының нәтижелілігі оның кәсіби құзыреттілігіне де байланысты. Маман жас ерекшелік психологиясын, педагогикалық психологияны, психодиагностика мен психологиялық кеңес беру негіздерін меңгерумен қатар, үнемі өзінің кәсіби білімін жетілдіріп отыруы қажет. Қоғамдағы өзгерістерге байланысты балалар кездесетін тәуекелдер де өзгеріп отырады. Цифрлық ортадағы қысым, әлеуметтік желілерге тәуелділік, кибербуллинг, виртуалды қарым-қатынастың ерекшеліктері және ақпараттық шамадан тыс жүктеме қазіргі оқушылардың психологиялық жағдайына ықпал ететін жаңа факторлардың қатарына жатады. Сондықтан педагог-психолог заманауи мәселелерді түсініп, профилактикалық жұмысты соған сәйкес ұйымдастыруы тиіс.
Сонымен қатар қазіргі мектеп тәжірибесінде тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс жүргізу барысында цифрлық қауіпсіздік мәселесіне ерекше назар аудару қажет. Жасөспірімдердің интернет пен әлеуметтік желілерді белсенді пайдалануы олардың қарым-қатынас мүмкіндіктерін кеңейткенімен, кибербуллинг, жағымсыз ақпараттың ықпалы, интернеттегі анонимді қысым, шамадан тыс экран алдында отыру және виртуалды ортаға тәуелді болу сияқты жаңа тәуекелдерді де қалыптастырады. Кейбір оқушылар онлайн кеңістікте кездескен жағымсыз жағдайларды ата-аналарына немесе мұғалімдерге айтуға қорқады. Мұндай жағдайда педагог-психолог баламен сенімді қарым-қатынас орнатып, цифрлық ортада өзін қорғау, жеке мәліметтерді қауіпсіз сақтау, күмәнді байланыстардан аулақ болу және көмек қажет болғанда ересектерге жүгіну дағдыларын қалыптастыруға ықпал етуі тиіс.
Тәуекел тобындағы оқушыларды әлеуметтік ортаға бейімдеуде олардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру да маңызды. Баланың қызығушылығына сәйкес үйірмелерге, спорт секцияларына, шығармашылық жобаларға, еріктілік және қоғамдық іс-шараларға қатысуы оның өзін маңызды тұлға ретінде сезінуіне ықпал етеді. Әсіресе өзін құрдастар ортасынан шет қалғандай сезінетін оқушылар үшін ортақ қызығушылығы бар топқа қосылу жаңа әлеуметтік байланыстар қалыптастырудың тиімді тәсілі болуы мүмкін. Педагог-психолог оқушының қабілеттері мен қызығушылығын анықтап, оны мектептегі немесе мектептен тыс пайдалы іс-әрекетке бағыттау арқылы алдын алу жұмысына үлес қоса алады.
Балаға жауапкершілік жүктеу де оның тұлғалық дамуына жағымды әсер етеді. Тәуекел тобындағы оқушыны тек бақылауды қажет ететін тұлға ретінде емес, мектеп өміріне үлес қоса алатын белсенді қатысушы ретінде қарастыру қажет. Оған шағын тапсырма беру, сыныптағы ортақ іске қатыстыру, белгілі бір шараны ұйымдастыруда жауапкершілік жүктеу немесе өз қабілетін көрсетуге мүмкіндік жасау баланың өзіне деген көзқарасын өзгертуі ықтимал. Жетістікті сезіну арқылы оқушының әлеуметтік маңыздылық сезімі жоғарылап, жағымсыз мінез-құлықты жағымды іс-әрекетпен алмастыруға мүмкіндік туады.
Педагог-психологтың кәсіби қызметінде тәуекел тобындағы баланың өмірлік дағдыларын қалыптастыру да басым бағыттардың бірі болуы тиіс. Өмірлік дағдыларға тиімді қарым-қатынас жасау, эмоцияны басқару, шешім қабылдау, жауапкершілік алу, көмек сұрай білу, қысымға қарсы тұру, өз құқығын қорғау, уақытты жоспарлау және қиындықтарды конструктивті шешу жатады. Мұндай қабілеттер баланы тек мектептегі қиындықтардан емес, кейінгі өмірінде кездесетін әлеуметтік және психологиялық тәуекелдерден де қорғайды. Осы тұрғыдан алғанда педагог-психолог жұмысының мақсаты тек қазіргі мәселені азайту емес, баланың болашақтағы психологиялық тұрақтылығын қалыптастыру болып табылады.
Тәуекел тобына жатқызылған оқушылармен жүргізілетін түзету-дамыту жұмыстарында олардың жас ерекшелігін міндетті түрде ескеру қажет. Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын, сурет салу, ертегі, шығармашылық тапсырмалар арқылы жұмыс жүргізу тиімді болса, жасөспірімдермен пікірталас, тренинг, жағдайлық тапсырмалар, өзіндік рефлексия және топтық жобалар нәтижелі болуы мүмкін. Бір әдісті барлық балаға бірдей қолдану күтілетін нәтиже бермеуі мүмкін. Сондықтан педагог-психолог өзінің әдістемелік қорын кеңейтіп, әр оқушының жеке ерекшелігіне сәйкес тәсіл таңдай білуі керек.
Жұмыстың тағы бір маңызды бағыты – оқушының болашаққа деген жағымды көзқарасын қалыптастыру. Кейбір тәуекел тобындағы жасөспірімдер жиі сәтсіздікке ұшырау, отбасындағы қиындықтар немесе оқу үлгерімінің төмендігі салдарынан өзінің болашағына сенімсіздікпен қарауы мүмкін. Мұндай жағдайда педагог-психолог оқушымен бірге оның қызығушылығы, қабілеті, өмірлік мақсаты мен болашақ жоспары туралы сөйлесіп, нақты әрі қолжетімді мақсаттар қоюына көмектесуі қажет. Болашаққа бағытталған ойлау баланың қазіргі қиындықтарын уақытша кедергі ретінде қабылдауына және алға ұмтылуына психологиялық негіз қалыптастырады.
Кәсіби бағдар беру жұмыстары да тәуекел тобындағы жоғары сынып оқушыларын қолдаудың маңызды тетігі бола алады. Оқушы өзінің қандай қызмет түріне қызығатынын, қандай қабілеттері бар екенін және болашақта қандай кәсіп иесі бола алатынын түсінген кезде оқу әрекетінің мәні артады. Педагог-психолог кәсіби қызығушылықтарды анықтау, жеке кеңес беру, мамандықтар туралы ақпараттандыру және оқушының өзіндік мүмкіндіктерін бағалауына көмектесу арқылы оның өмірлік бағытын қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл әсіресе оқу мотивациясы төмен оқушылар үшін маңызды, себебі нақты мақсат білім алудың жеке маңызын түсінуге мүмкіндік береді.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс барысында педагог-психолог оқушының психологиялық жағдайындағы өзгерістерді құжаттап, жұмыстың нәтижесін жүйелі талдап отыруы қажет. Дегенмен құжат жүргізу формалды есепке айналып кетпеуі тиіс. Әрбір жазба жүргізілген жұмыстың мақсатын, қолданылған әдісті, байқалған өзгерісті және алдағы әрекетті жоспарлауға көмектескенде ғана кәсіби маңызға ие болады. Психологиялық сүйемелдеудің нәтижесін бағалау үшін бастапқы жағдай мен кейінгі динамиканы салыстыру, мұғалімдер мен ата-аналардың бақылауын ескеру, сондай-ақ оқушының өзінің субъективті бағасын тыңдау қажет.
Педагог-психологтың жұмысындағы маңызды қағидалардың бірі – баланың пікірін ескеру. Кейде ересектер оқушыға қандай көмек қажет екенін өздері шешуге ұмтылады. Бірақ баланың өзі бұл жағдайды қалай қабылдайтынын білмей тұрып ұйымдастырылған шаралардың тиімділігі төмен болуы мүмкін. Сондықтан сүйемелдеу жоспарын құру кезінде оқушының өз мақсатын, күткен нәтижесін және оған қолайлы көмек түрлерін анықтау маңызды. Бұл балаға психологиялық жұмыстың пассивті нысаны емес, өз өміріндегі өзгерістердің белсенді қатысушысы болуға мүмкіндік береді.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс жүргізетін педагог-психолог өзінің кәсіби эмоционалдық жағдайына да назар аударуы тиіс. Күрделі отбасылық жағдайлармен, мінез-құлықтық мәселелермен және балалардың эмоционалдық қиындықтарымен күнделікті жұмыс істеу маманның эмоционалдық ресурсын талап етеді. Сондықтан кәсіби рефлексия, супервизиялық қолдау, тәжірибе алмасу, кәсіби біліктілікті арттыру және жұмыс пен демалыс арасындағы тепе-теңдікті сақтау психологтың кәсіби тиімділігін қамтамасыз ететін маңызды факторлар болып табылады. Эмоционалдық тұрғыдан тұрақты маман ғана балаға сапалы психологиялық қолдау көрсете алады.
Мектеп басшылығы тарапынан психологиялық қызметтің жұмысына қолайлы жағдай жасалуы да маңызды. Психологқа жеке кеңес өткізуге мүмкіндік беретін қауіпсіз кеңістік, қажетті диагностикалық және әдістемелік құралдар, кәсіби даму мүмкіндігі және педагогикалық ұжыммен өзара іс-қимыл жасауға қолдау қажет. Психологтың қызметі тек есеп беру, сауалнама жүргізу немесе белгілі бір іс-шара өткізумен шектелмеуі керек. Оның басты міндеті – білім беру үдерісіне қатысушылардың психологиялық саулығына жүйелі қолдау көрсету.
Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс тиімді болуы үшін мектепте ортақ профилактикалық мәдениет қалыптасуы керек. Әр педагог бала мінез-құлқындағы өзгерістерді дер кезінде байқап, мәселені ушықтырмай маманға бағыттай білуі қажет. Бұл ретте оқушыны көпшілік алдында сынау, кемсіту, қорқыту немесе оның жеке мәселесін жариялау жағдайларына жол бермеу маңызды. Педагогикалық ұжымдағы қолдау мәдениеті баланың мектепке деген сенімін арттырады және қиындық пайда болған жағдайда көмекке ерте жүгінуіне мүмкіндік береді.
Педагог-психолог жұмысының нәтижесі әрқашан бірден көрінбеуі мүмкін. Кей жағдайда баламен бірнеше апта немесе бірнеше ай бойы жүйелі жұмыс жүргізу қажет болады. Ең бастысы – оң өзгерістің әрбір белгісін байқап, оны тұрақтандыруға жағдай жасау. Оқушының сабаққа тұрақты келе бастауы, жанжалға сирек түсуі, өз сезімі туралы ашық айтуы, мұғалімнен көмек сұрауы, сыныптастарымен байланысының жақсаруы немесе белгілі бір іс-әрекетке қызығушылық танытуы психологиялық жұмыстың маңызды нәтижесі болып табылады. Осындай шағын қадамдардың жиынтығы баланың жалпы әлеуметтік және тұлғалық бейімделуіне алып келеді.
Осылайша тәуекел тобындағы оқушымен жұмыс бір маманның жеке әрекеті емес, мектептің тұтас психологиялық-педагогикалық қолдау жүйесі ретінде қарастырылуы қажет. Педагог-психолог бұл жүйеде үйлестіруші, кеңесші, диагност, алдын алу жұмысын ұйымдастырушы және баланың мүддесін қорғайтын кәсіби маман рөлін атқарады. Оның жұмысының нәтижелілігі оқушымен орнатылған сенімді қарым-қатынасқа, отбасы мен мектептің ынтымақтастығына, жеке ерекшеліктердің ескерілуіне және психологиялық көмектің жүйелілігіне байланысты.
Қорытынды. Тәуекел тобындағы оқушылармен жұмыс жүргізу – қазіргі білім беру ұйымындағы педагог-психолог қызметінің ең жауапты және көпқырлы бағыттарының бірі. Мұндай оқушыларға психологиялық қолдау көрсету барысында олардың мінез-құлқындағы сыртқы белгілермен ғана емес, сол қиындықтарды туындатқан әлеуметтік, отбасылық, эмоционалдық және тұлғалық факторлармен жұмыс жүргізу қажет. Баланы тәуекел тобына жатқызу оған жағымсыз таңба тағу емес, керісінше, оның өмірінде белгілі бір қиындықтардың бар екенін дер кезінде байқап, алдын алу шараларын ұйымдастырудың мүмкіндігі болуы тиіс.
Педагог-психологтың кәсіби рөлі оқушыны диагностикалау, психологиялық кеңес беру, түзету-дамыту жұмысын жүргізу, профилактикалық шараларды ұйымдастыру, ата-аналар мен педагогтерге психологиялық ағарту жұмыстарын жүргізу және әр баланың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы көрінеді. Бұл міндеттердің барлығы өзара байланысты және кешенді түрде жүзеге асқан жағдайда ғана нақты нәтиже береді. Әсіресе оқушы, ата-ана, мұғалім, әлеуметтік педагог және мектеп әкімшілігі арасында тұрақты серіктестік орнату тәуекел факторларын төмендетудің негізгі шарты болып табылады.
Педагог-психолог әрбір баланың бойында өзгеруге, дамуға және қиындықты жеңуге мүмкіндік беретін ішкі ресурс бар екенін ескеруі тиіс. Мамандардың міндеті – сол ресурсты анықтап, қолдап, баланың өзіне сенімін күшейту. Оқушы өзін түсінетін, тыңдайтын және қолдайтын ересектің бар екенін сезінген кезде оның психологиялық тұрақтылығы артып, қиын жағдайда көмек сұрауға деген дайындығы қалыптасады. Сондықтан мектептегі психологиялық қызметтің басты құндылығы – балаға қауіпсіз, сенімді және қолдаушы орта қалыптастыру.
Тәуекел тобындағы балалармен жүйелі әрі кәсіби ұйымдастырылған жұмыс олардың оқу белсенділігін арттыруға, эмоционалдық жағдайын тұрақтандыруға, әлеуметтік қарым-қатынасын жақсартуға және болашаққа сенімді көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте педагог-психолог тек мәселені шешуші маман ғана емес, баланың тұлғалық дамуына бағыт беретін, оның әлеуетін ашуға көмектесетін және мектептегі психологиялық қауіпсіздікті қалыптастыратын маңызды кәсіби тұлға болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы нормативтік-құқықтық құжаттар жинағы.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. – Санкт-Петербург: Питер.
- Обухова Л.Ф. Возрастная психология. – Москва: Юрайт.
- Реан А.А. Психология личности. Социализация, поведение, общение. – Санкт-Петербург: Прайм-Еврознак.
- Дубровина И.В. Практическая психология образования. – Санкт-Петербург: Питер.
- Немов Р.С. Психология. – Москва: Владос.
- Мухина В.С. Возрастная психология: феноменология развития. – Москва: Академия.
- Кон И.С. Психология ранней юности. – Москва: Просвещение.
- Абрамова Г.С. Практическая психология. – Москва: Академический проект.
- Овчарова Р.В. Практическая психология образования. – Москва: Академия.