Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға дайын ақпаратты меңгертумен ғана шектелмей, оны өздігінен ізденуге, ақпаратты саралауға, салыстыруға, талдауға, дәлелдеуге және негізделген қорытынды жасауға үйрету. Осы тұрғыдан алғанда тарих және география пәндерінің білім алушылардың сыни ойлау дағдыларын қалыптастырудағы мүмкіндігі зор. Тарихи және географиялық деректермен жұмыс жасау барысында оқушы белгілі бір оқиға немесе құбылыс туралы бірнеше ақпарат көзін салыстырады, олардың сенімділігін анықтайды, себеп-салдарлық байланыстарды ажыратады, тарихи оқиғалардың кеңістіктегі көрінісін түсінеді және өзіндік пікір қалыптастырады. Мақалада тарихи-географиялық деректерді сабақ барысында тиімді пайдалану арқылы оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Сонымен қатар карта, тарихи құжат, статистикалық мәлімет, диаграмма, кесте, фотосурет, саяхатшылар жазбалары, мұрағаттық материалдар және цифрлық ресурстарды пайдалану арқылы оқушының зерттеушілік белсенділігін арттыру жолдары сипатталады. Тарих пен география пәндерінің пәнаралық байланысы негізінде білім алушының кеңістіктік ойлауын, дәлелді пікір айтуын, деректерді объективті бағалау қабілетін қалыптастырудың тиімді әдістері ұсынылады.
Қазіргі қоғамда ақпарат көлемінің үздіксіз артуы білім алушыдан тек білім қорын жинақтауды емес, сол ақпараттың мазмұнын түсінуді, оның шынайылығын тексеруді, маңызды және қосалқы мәліметтерді ажыратуды, түрлі көзқарастарды салыстырып, саналы шешім қабылдауды талап етеді. Сондықтан мектептегі білім беру үдерісінде сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру ерекше маңызға ие болып отыр. Сыни ойлау – адамның берілген ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оған сұрақ қоя отырып, дәлелдерді саралап, себептер мен салдарды анықтап, балама пікірлерді қарастырып, өзіндік тұжырым жасау қабілеті. Мұндай қабілет тек оқу жетістігі үшін ғана емес, оқушының болашақ өмірде кездесетін түрлі әлеуметтік, экономикалық және қоғамдық мәселелерге саналы көзқарас қалыптастыруы үшін де қажет.
Тарих және география пәндері сыни ойлауды дамытуға қолайлы пәндердің қатарына жатады. Себебі екі пән де деректерді талдау, салыстыру, уақыт пен кеңістіктің өзара байланысын анықтау, табиғи және қоғамдық құбылыстардың себеп-салдарын түсіндіру сияқты күрделі ойлау әрекеттеріне негізделеді. Тарих сабағында оқушы белгілі бір кезеңде болған оқиғаларды зерттеп, олардың себептерін, барысын және салдарын анықтаса, география сабағында табиғи, демографиялық, экономикалық немесе саяси үдерістердің кеңістіктік ерекшеліктерін қарастырады. Ал тарихи-географиялық деректерді бірлесе пайдалану оқушыға кез келген оқиғаны тек уақыт тұрғысынан ғана емес, оның болған кеңістігімен, табиғи жағдайымен, халықтың орналасуымен, экономикалық және саяси ерекшеліктерімен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.
Тарихи-географиялық дерек ұғымы кең мағынаға ие. Оған тарихи карталар, қазіргі географиялық карталар, жазба деректер, мұрағат құжаттары, статистикалық материалдар, халық санағының мәліметтері, тарихи тұлғалардың естеліктері, саяхатшылардың жазбалары, археологиялық деректер, суреттер, фотосуреттер, сызбалар, диаграммалар, кестелер, жер-су атаулары, топографиялық мәліметтер және басқа да ақпарат көздері жатады. Осындай деректерді сабақта жүйелі қолдану оқушыны жай ғана мәтінді оқып, есте сақтаушы тұлғадан ақпаратты зерттеуші, дәлелдеуші және бағалаушы тұлға деңгейіне көтеруге ықпал етеді.
Мысалы, белгілі бір тарихи оқиғаны түсіндіру барысында мұғалім оқушыларға тек оқулықтағы дайын мәтінді ұсынумен шектелмей, сол кезеңге қатысты тарихи карта, статистикалық кесте және жазба деректен үзінді бере алады. Оқушылар картадан оқиғаның болған аймағын анықтайды, оның географиялық жағдайын сипаттайды, статистикалық мәлімет арқылы халық саны немесе шаруашылық көрсеткіштеріндегі өзгерістерді байқайды, ал тарихи құжаттан сол кезеңдегі адамдардың көзқарасын анықтайды. Бір мәселені бірнеше дерек арқылы зерттеу барысында білім алушы ақпараттың әртүрлі қырларын көруге үйренеді. Ол «Бұл дерек нені көрсетеді?», «Оны кім және қандай мақсатпен жазған?», «Бұл ақпарат басқа дерекпен сәйкес келе ме?», «Қандай айырмашылық байқалады?», «Осы мәліметке толық сенуге бола ма?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Мұндай сұрақтар оқушының сыни ойлау әрекетінің қалыптасуына негіз болады.
Тарихи деректермен жұмыс істеуде ең маңызды дағдылардың бірі – дереккөздің сенімділігін бағалау. Оқушылар көбіне оқулықтағы немесе интернеттегі ақпаратты шынайы әрі өзгермейтін ақиқат ретінде қабылдауға бейім болады. Мұғалімнің міндеті – кез келген ақпараттың белгілі бір авторы, жазылған уақыты, мақсаты мен аудиториясы бар екенін түсіндіру. Бір тарихи оқиға туралы әртүрлі авторлардың мәліметтерін салыстыру оқушының объективті көзқарас қалыптастыруына көмектеседі. Мәселен, белгілі бір соғыс немесе саяси оқиға жөніндегі екі мемлекеттің тарихи дерегін салыстырғанда оқушылар олардың оқиғаға әртүрлі баға беруі мүмкін екенін байқайды. Осындай жағдайда білім алушыдан қай деректің «дұрыс» екенін бірден анықтау емес, әрбір деректің қандай ұстанымнан жазылғанын түсіну талап етіледі. Бұл тәсіл оқушының дәлелге сүйеніп ой қорыту қабілетін дамытады.
Географиялық деректермен жұмыс та оқушылардың сыни ойлау қабілеттерін жетілдіруге жағдай жасайды. География сабағында карта, статистикалық мәлімет, климаттық диаграмма, халық санының динамикасы, экономикалық көрсеткіштер, табиғи ресурстардың таралуы секілді деректер жиі қолданылады. Мұндай материалдарды механикалық түрде оқу жеткіліксіз. Оқушы олардың арасындағы байланысты анықтай алуы қажет. Мысалы, халықтың тығыз орналасқан және сирек қоныстанған аймақтарын картадан анықтағаннан кейін оқушы «Неліктен бұл аумақта халық көп?», «Табиғи жағдай халықтың орналасуына қалай әсер етеді?», «Экономикалық мүмкіндіктердің қандай ықпалы бар?» деген сұрақтарды талқылайды. Бірнеше факторды қатар қарастыру және олардың өзара байланысын түсіндіру сыни ойлау дағдыларының маңызды көрсеткіші болып табылады.
Тарих пен географияның кіріктірілуі тарихи оқиғалардың кеңістіктік сипатын терең түсінуге мүмкіндік береді. Кез келген тарихи оқиға белгілі бір географиялық кеңістікте жүзеге асады. Мемлекеттердің құрылуы, халықтардың қоныс аударуы, сауда жолдарының қалыптасуы, әскери жорықтар, қалалардың дамуы, шаруашылық түрлерінің өзгеруі табиғи орта мен географиялық жағдайға тікелей немесе жанама түрде байланысты болады. Сондықтан тарихи оқиғаны географиялық кеңістікпен байланыстыра түсіндіру білім алушының себеп-салдарлық ойлауын жетілдіреді.
Мысалы, Ұлы Жібек жолының тарихын қарастырған кезде оқушыларға оның бағыты көрсетілген картаны ұсынып, жолдың не себепті белгілі бір қалалар мен табиғи аймақтар арқылы өткенін анықтауға тапсырма беруге болады. Оқушы картаны зерттеу арқылы су көздері, тау асулары, жазық жерлер, өзен аңғарлары және елді мекендердің орналасуы сауда жолдарының қалыптасуына әсер еткенін түсінеді. Одан әрі «Неліктен кейбір қалалар ірі сауда орталығына айналды?», «Сауда жолдарының бағыты өзгерген кезде қалалардың жағдайы қалай өзгерді?», «Географиялық орналасу мемлекеттің экономикалық дамуына қандай мүмкіндік берді?» деген проблемалық сұрақтар қойылады. Бұл жағдайда оқушы тарихи фактілерді жаттап қана қоймай, оларды кеңістіктік тұрғыдан талдайды.
Сыни ойлау дағдыларын дамытуда тарихи карталардың маңызы ерекше. Карта оқушыға тарихи оқиғаны көз алдына елестетуге және уақыт пен кеңістікті байланыстыруға мүмкіндік береді. Дегенмен картамен жұмыс тек мемлекет шекарасын немесе қалалардың орнын көрсетумен шектелмеуі тиіс. Мұғалім оқушыларға бір тарихи кезеңге қатысты бірнеше картаны салыстыруды ұсынса, білім алушылар аумақтық өзгерістерді, мемлекеттердің күшеюі немесе әлсіреуін, көші-қон бағыттарын және саяси үдерістерді өздері анықтай алады. Мысалы, белгілі бір мемлекеттің әр ғасырдағы аумағын көрсететін карталарды салыстыру арқылы оның шекарасының қалай өзгергенін анықтап, сол өзгерістердің себептерін түсіндіруге болады. «Қандай аумақтар қосылды?», «Қандай жерлерден айырылды?», «Бұл өзгеріске қандай тарихи оқиғалар себеп болды?» деген сұрақтар оқушының талдау қабілетін дамытады.
Сабақ барысында салыстыру әдісін қолдану да сыни ойлауды қалыптастырудың тиімді тәсілдерінің бірі болып табылады. Оқушылар екі немесе одан да көп тарихи кезеңді, мемлекеттерді, географиялық аумақтарды, экономикалық көрсеткіштерді немесе демографиялық жағдайларды салыстыру арқылы ұқсастық пен айырмашылықты анықтайды. Алайда салыстыру тапсырмасы тек белгілерді атаумен аяқталмауы керек. Оқушы анықталған ерекшеліктердің себептерін түсіндіріп, олардың тарихи немесе географиялық маңызын бағалауы қажет. Мысалы, Қазақстанның әр кезеңдегі халық саны туралы статистикалық деректерді салыстырып, белгілі бір кезеңдегі өсім немесе кему себептерін тарихи жағдайлармен байланыстыруға болады. Бұл жерде оқушы бір мезгілде сандық мәліметтерді талдайды, тарихи фактілерді еске түсіреді және олардың арасындағы байланысты анықтайды.
Статистикалық мәліметтерді сабақта пайдалану оқушылардың дәлелді пікір қалыптастыруына ерекше ықпал етеді. Көп жағдайда оқушылар белгілі бір пікірді жалпы сөзбен түсіндіруге тырысады. Ал нақты сандық деректермен жұмыс жасау оларды өз ойын факті арқылы дәлелдеуге үйретеді. Мысалы, халық санының өсуі, урбандалу деңгейі, өндіріс көлемі, көші-қон көрсеткіштері немесе табиғи ресурстарды өндіру туралы статистикалық мәлімет ұсынылған жағдайда оқушылар өзгерістің бағытын анықтап қана қоймай, оның себептерін талдайды. Мұғалім «Қандай көрсеткіш ең көп өзгерген?», «Бұл өзгеріске қандай факторлар әсер етуі мүмкін?», «Осы дерекке сүйене отырып қандай қорытынды жасауға болады?», «Қорытындыны дәлелдейтін қандай нақты көрсеткіш бар?» деген сұрақтар арқылы оқушыларды дерекке негізделген жауап беруге бағыттайды.
Тарихи-географиялық деректер негізінде сыни ойлауды қалыптастыру мұғалімнен сабақтағы сұрақтардың сипатын өзгертуді де талап етеді. Егер сұрақтар тек «Қашан?», «Қайда?», «Кім?» деген дайын ақпаратты еске түсіруге бағытталса, оқушының жоғары деңгейлі ойлау әрекеті жеткілікті дамымайды. Сондықтан «Неліктен?», «Қалай?», «Қандай дәлел келтіруге болады?», «Егер жағдай басқаша болғанда қандай нәтиже болуы мүмкін еді?», «Қай дерек сенімдірек және неге?», «Сен бұл пікірмен келісесің бе? Өз ойыңды дерекпен дәлелде» сияқты ашық және проблемалық сұрақтардың үлесі артуы қажет. Осындай сұрақтарға жауап беру барысында оқушы ақпаратты қайта қарап, өз позициясын қалыптастырып, оны негіздеуге үйренеді.
Сыни ойлауды дамытуда мұғалімнің дайын қорытындыны ұсынбауы да маңызды. Білім алушыға деректер жиынтығын беріп, сол материалдардың негізінде қорытынды жасауға мүмкіндік берген жағдайда сабақ зерттеушілік сипат алады. Оқушы өзін тарихи немесе географиялық мәселені зерттеуші ретінде сезінеді. Ол деректі оқиды, сұрақ қояды, салыстырады, болжам жасайды, дәлел іздейді және соңында өзіндік тұжырымға келеді. Мұндай оқу әрекеті білімнің есте ұзақ сақталуына және оны жаңа жағдайда қолдана алуына ықпал етеді.
Тарихи-географиялық деректермен жұмыс барысында оқушының зерттеушілік дағдысын дамыту үшін тапсырмаларды біртіндеп күрделендіру тиімді. Алғашқы кезеңде білім алушы деректің негізгі мазмұнын анықтап, ондағы басты ақпаратты ажыратады. Кейін бірнеше деректі салыстыру, олардың арасындағы сәйкестік пен қарама-қайшылықты табу, себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіру, деректің сенімділігіне баға беру сияқты күрделі тапсырмалар беріледі. Осындай жүйелілік оқушының қарапайым ақпарат қабылдаушыдан дербес зерттеушіге айналуына ықпал етеді. Мұғалім әр тапсырманың мақсатын нақты белгілеп, оқушының жас ерекшелігі мен дайындық деңгейін ескеруі қажет. Тым күрделі дерек оқушыны қиындыққа ұшыратса, шамадан тыс жеңіл тапсырма оның танымдық белсенділігін төмендетуі мүмкін.
Тарихи-географиялық деректермен жұмыс істеуде проблемалық жағдаяттар құру да маңызды. Проблемалық жағдаят – білім алушының дайын жауабы жоқ мәселені өз білімі мен ұсынылған деректер арқылы шешуге ұмтылуы. Мысалы, мұғалім белгілі бір мемлекеттің құлдырау себептерін оқулықтан дайын күйінде айтпай, оқушыларға саяси карта, халық саны туралы мәлімет, сауда жолдарының өзгеруі жөніндегі дерек және тарихи құжат ұсына алады. Оқушылар осы материалдарды зерттей отырып, мемлекеттің әлсіреуіне әсер еткен факторларды өздері анықтайды. Бір топ экономикалық себептерге назар аударса, екінші топ географиялық жағдайды, үшінші топ саяси факторларды талдауы мүмкін. Соңында әр топ өз қорытындысын дәлелдер арқылы ұсынады. Мұндай жұмыс оқушының бір мәселені әртүрлі қырынан қарастыруына жағдай жасайды.
Топтық жұмыс тарихи және географиялық деректерді талдауда тиімді әдістердің бірі болып табылады. Топта жұмыс жасау барысында оқушылар өз ойларын ортаға салып, бір-бірінің пікірін тыңдайды, дәлелдер ұсынады және ортақ шешім қабылдайды. Бұл үдерісте сыни ойлау ғана емес, коммуникативтік дағдылар да дамиды. Әсіресе бір оқиғаға қатысты әртүрлі көзқарастар берілген кезде пікірталас ұйымдастыру тиімді нәтиже береді. Мысалы, белгілі бір тарихи өзгерістің қоғамға әсерін талдау кезінде оқушылардың бір тобы оның оң нәтижелерін, екінші тобы кері салдарын анықтап, нақты деректермен дәлелдей алады. Пікірталас барысында оқушылар өз ұстанымын қорғаумен қатар қарсы тараптың дәлелдерін тыңдап, оларға жауап беруге үйренеді.
Сыни ойлау барысында дәлел мен пікірдің айырмашылығын түсіндіру маңызды. Оқушылар кейде жеке көзқарасты дәлел ретінде қабылдауы мүмкін. Сондықтан мұғалім сабақ барысында «Бұл пікір ме, әлде дерек пе?», «Осы ойды дәлелдейтін қандай ақпарат бар?», «Берілген қорытынды қандай дерекке сүйенеді?» деген сұрақтарды жиі қолдануы қажет. Тарихи құжаттағы автордың пікірі мен нақты тарихи фактіні ажырату, географиялық мәліметтердегі болжам мен статистикалық көрсеткішті салыстыру оқушының ақпаратты сыни бағалау қабілетін қалыптастырады. Бұл дағды қазіргі ақпараттық қоғамда ерекше маңызды, себебі интернет кеңістігінде шынайы ақпаратпен қатар дәлелсіз пікірлер, субъективті көзқарастар және жалған мәліметтер де кездеседі.
Цифрлық ресурстардың дамуы тарихи-географиялық деректерді пайдаланудың мүмкіндігін айтарлықтай кеңейтті. Қазіргі сабақтарда электрондық карталар, интерактивті атластар, цифрлық мұрағаттар, тарихи фотосуреттер, онлайн статистикалық базалар және виртуалды экскурсиялар қолдануға болады. Мұндай ресурстар оқушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, ақпаратты бірнеше форматта қабылдауына мүмкіндік береді. Мысалы, белгілі бір қаланың тарихи дамуын зерттеу кезінде оқушылар сол қаланың әр кезеңдегі карталарын салыстырып, спутниктік суреттер мен қазіргі карталарды қатар пайдалана алады. Нәтижесінде олар қаланың аумақтық кеңеюін, инфрақұрылымдық өзгерістерді және табиғи ортаның трансформациясын анықтайды.
Дегенмен цифрлық ақпаратты қолдану оқушыны тек технологиялық құралдарды пайдалануға үйретумен шектелмеуі тиіс. Негізгі мақсат – ақпараттың сапасын бағалай білу. Интернеттен алынған кез келген материалды сенімді дерек ретінде қабылдау дұрыс емес. Сондықтан білім алушыларға сайт авторын, жарияланған уақытын, ақпараттың қайдан алынғанын және басқа деректермен сәйкестігін тексеру дағдысын қалыптастыру қажет. Мұғалім бір тақырып бойынша бірнеше интернет ресурсын ұсынып, олардың сенімділігіне баға беруді тапсыра алады. Оқушы ресми статистикалық сайт, ғылыми мақала және авторы белгісіз интернет парақшасындағы ақпараттарды салыстырып, қайсысының сенімді екенін дәлелдеуі керек. Бұл жұмыс ақпараттық сауаттылық пен сыни ойлауды қатар дамытады.
Тарихи фотосуреттер де оқушының талдау дағдыларын дамытуға ықпал ететін маңызды дерек көзі болып саналады. Фотосурет белгілі бір кезеңнің тұрмысын, қоғамдық өмірін, архитектурасын, киім үлгісін, өндіріс орындарын немесе табиғи ортасын көзбен көруге мүмкіндік береді. Алайда фотосуретті қарапайым иллюстрация ретінде ғана қолдану оның білімдік мүмкіндігін толық ашпайды. Мұғалім оқушыға «Фотосурет қай кезеңге қатысты болуы мүмкін?», «Ондағы қандай белгілер уақытты анықтауға мүмкіндік береді?», «Адамдардың өмір салты туралы қандай қорытынды жасауға болады?», «Бұл суретте көрінбейтін қандай ақпарат болуы мүмкін?» деген сұрақтар ұсынса, оқушы бейнені дерек ретінде зерттеуге үйренеді.
Жер-су атаулары да тарихи-географиялық зерттеудің маңызды бөлігі болып табылады. Топонимдер белгілі бір аумақтың табиғи ерекшелігін, тарихи оқиғаларын, этникалық құрамын немесе шаруашылық сипатын бейнелеуі мүмкін. Оқушылар туған өлкенің жер-су атауларының шығу тарихын зерттеу арқылы тарихи және географиялық білімді байланыстыра алады. Мысалы, өзен, тау, ауыл немесе елді мекен атауының пайда болу тарихын анықтау кезінде олар ауызша деректерді, карталарды, тарихи жазбаларды және жергілікті өлкетану материалдарын пайдаланады. Мұндай зерттеу білім алушының өз өлкесіне деген қызығушылығын арттырып, ұлттық және аймақтық тарихи санасын қалыптастырады.
Өлкетану материалдарын пайдалану әсіресе сыни ойлауды өмірмен байланыстыруда тиімді. Оқушы өзіне таныс аймақ туралы зерттеу жүргізген кезде тапсырманы жеке маңызы бар мәселе ретінде қабылдайды. Мысалы, туған елді мекеннің соңғы бірнеше онжылдықтағы өзгерісін анықтау үшін ескі және қазіргі карталарды, халық саны туралы статистиканы, тұрғындардың естеліктерін және фотосуреттерді салыстыруға болады. Оқушы осы материалдар арқылы ауыл немесе қаланың қалай дамығанын, қандай әлеуметтік және экономикалық өзгерістер болғанын анықтайды. Мұндай тапсырма зерттеу дағдысын ғана емес, туған жерге жауапкершілікпен қарау сезімін де қалыптастырады.
Тарихи-географиялық зерттеулерде хронологиялық және кеңістіктік ойлаудың өзара байланысы ерекше маңызға ие. Кейде оқушы тарихи оқиғалардың уақытын жақсы білгенімен, оның географиялық орналасуын нақты елестете алмайды. Керісінше, картадан белгілі бір аймақты көрсете алғанымен, сол кеңістіктегі тарихи өзгерістердің кезеңдерін түсіндіруде қиналуы мүмкін. Сондықтан сабақта уақыт пен кеңістікті қатар қарастыратын тапсырмалар берілуі қажет. Мысалы, оқушыларға белгілі бір тарихи кезеңдегі шекараларды картадан көрсетіп, кейін келесі кезеңдегі өзгерістерді анықтау тапсырмасы ұсынылады. Бұл әдіс мемлекет аумағының өзгеру динамикасын түсінуге көмектеседі.
Хронологиялық кесте мен карта арасындағы байланысты анықтау да тиімді. Оқушылар белгілі бір кезеңдегі негізгі тарихи оқиғаларды уақыт ретімен орналастырып, әр оқиғаның картадағы орнын белгілей алады. Бұл тәсіл тарихи үдерістердің бір-бірімен байланысын терең түсіндіреді. Мысалы, көші-қон үдерісін зерттеген кезде оқушылар көш қозғалысының бағытын картадан көрсетіп, оның әр кезеңін уақыт шкаласына орналастырады. Осылайша олар көші-қонның бір сәтте болған оқиға емес, ұзақ уақытқа созылған күрделі үдеріс екенін түсінеді.
Сыни ойлауды дамытуда себеп-салдарлық байланыстарды анықтау басты бағыттардың бірі болып табылады. Оқушы кез келген тарихи немесе географиялық құбылыстың бір ғана себебі болмайтынын түсінуі керек. Мысалы, халықтың белгілі бір аумақтан көшуіне табиғи жағдай, экономикалық қиындық, саяси оқиға, соғыс немесе әлеуметтік фактор қатар әсер етуі мүмкін. Мұғалім оқушыларға бірнеше дерек ұсынып, олардың ішінен негізгі және қосымша себептерді анықтауды тапсырады. Содан кейін білім алушылар себептерді маңыздылығы бойынша орналастырып, өз таңдауын дәлелдейді. Бұл тапсырма оқушыны жай ғана факті атаудан күрделі талдауға бағыттайды.
Оқушының қорытынды жасау қабілетін қалыптастыру да жүйелі жұмыс талап етеді. Кейде білім алушылар көптеген фактілерді атағанымен, олардан нақты қорытынды шығара алмайды. Сондықтан мұғалім әр тапсырманың соңында «Осы деректерден қандай қорытынды жасауға болады?», «Қорытындыңды қандай екі немесе үш дәлелмен негіздей аласың?» деген сұрақтар арқылы оқушыны тұжырым жасауға үйретуі тиіс. Біртіндеп оқушы жауап бергенде тек пікір білдіру жеткіліксіз екенін, кез келген тұжырым нақты дәлелдерге сүйенуі керектігін түсінеді.
Сыни ойлау дағдысын қалыптастыруда «дерек – дәлел – қорытынды» қағидасын қолдануға болады. Алдымен оқушы ұсынылған ақпараттан маңызды деректі таңдайды. Кейін сол деректің белгілі бір пікірді қалай дәлелдейтінін түсіндіреді. Соңында жалпы қорытынды жасайды. Мысалы, қала халқының өсуін көрсететін статистикалық дерек, жаңа өндіріс орындарының ашылуы және көші-қон көрсеткіштері берілсе, оқушы осы мәліметтердің өзара байланысын түсіндіріп, урбандалу үдерісі туралы қорытынды жасайды. Бұл құрылым оқушы жауабының логикалық жүйесін қалыптастырады.
Тарих және география сабақтарында кейс әдісін қолдану да тиімді. Кейс нақты немесе шартты жағдайға негізделіп, оқушыдан бірнеше деректі талдау арқылы шешім қабылдауды талап етеді. Мысалы, белгілі бір аймақта табиғи ресурс табылған жағдайда оның экономикалық тиімділігі мен экологиялық салдарын бағалау тапсырмасы берілуі мүмкін. Оқушылар карта, статистикалық мәлімет, экологиялық көрсеткіш және тарихи тәжірибеге сүйене отырып, өз ұсыныстарын ұсынады. Мұндай тапсырмалар оқушыларға теориялық білімді практикалық жағдайға қолдануға мүмкіндік береді.
Кейс әдісін тарихи тақырыптарға да қолдануға болады. Мысалы, оқушылар белгілі бір тарихи кезеңдегі мемлекеттің билеушісі немесе кеңесшісі рөлінде болып, сыртқы саяси шешім қабылдайды. Оларға көрші мемлекеттердің картасы, сауда жолдары, әскери күш туралы мәліметтер және экономикалық жағдайға қатысты деректер беріледі. Оқушы осы ақпараттарды талдап, қандай шешім тиімді екенін дәлелдеуі керек. Мұндай тапсырма тарихи эмпатияны, стратегиялық ойлауды және дәлелді шешім қабылдау қабілетін дамытады.
Жобалық жұмыстар да тарихи-географиялық деректерді кешенді пайдалануға мүмкіндік береді. Оқушылар белгілі бір мәселе бойынша ұзақ мерзімді зерттеу жүргізіп, түрлі ақпарат көздерін жинайды, оларды саралап, нәтижесін карта, постер, баяндама немесе презентация түрінде ұсынады. Мысалы, «Менің өлкемнің тарихи-географиялық дамуы», «Қаланың кеңістіктік өзгеруі», «Өзеннің адам өміріндегі тарихи маңызы», «Ескі сауда жолдарының қазіргі көлік жүйесіне әсері» сияқты жобалар оқушының зерттеушілік әлеуетін ашады. Жоба барысында олар ақпаратты өз бетінше іздейді, сенімді деректерді таңдайды, салыстырады және қорытындылайды.
Оқушылардың сыни ойлау дағдысын бағалау барысында тек дұрыс жауапқа емес, ойлау үдерісіне назар аудару қажет. Егер оқушы өз пікірін нақты дәлелдер арқылы негіздесе, деректерді салыстырып, балама көзқарастарды ескерсе, оның жауабы жоғары деңгейде бағалануы тиіс. Сондықтан бағалау критерийлерінде «деректі дұрыс пайдалану», «себеп-салдарлық байланысты анықтау», «өз көзқарасын дәлелдеу», «қорытынды жасау», «деректің сенімділігін бағалау» сияқты көрсеткіштер болғаны дұрыс. Бұл оқушыға қандай дағдыларды дамыту керектігін түсінуге мүмкіндік береді.
Қалыптастырушы бағалау сыни ойлау дағдыларын дамытуда маңызды рөл атқарады. Мұғалім оқушының жауабына жай ғана «дұрыс» немесе «қате» деген баға бермей, оның ойлау бағытына кері байланыс ұсынуы тиіс. Мысалы, «Сен жақсы дәлел келтірдің, бірақ бұл қорытындыны тағы қандай дерекпен толықтыруға болады?», «Екінші дерекпен салыстырып көр», «Бұл пікірдің қарсы дәлелі болуы мүмкін бе?» деген кері байланыс оқушыны әрі қарай ойлануға жетелейді. Осылайша бағалау оқыту үдерісінің жалғасына айналады.
Рефлексия да сыни ойлауды қалыптастырудың маңызды бөлігі. Сабақ соңында оқушы «Мен қандай жаңа дерек білдім?», «Қандай пікірім өзгерді?», «Қай дерек маған ең сенімді көрінді және неге?», «Қандай сұрақ әлі де жауапсыз қалды?» деген сұрақтарға жауап беру арқылы өзінің ойлау үдерісін саралайды. Бұл метатанымдық дағдының дамуына ықпал етеді. Оқушы тек не үйренгенін емес, қалай үйренгенін де түсіне бастайды.
Сондықтан тарихи-географиялық деректерді пайдалану сабақ мазмұнын байыту құралы ғана емес, оқушының ойлау мәдениетін қалыптастыратын пәрменді педагогикалық тәсіл болып табылады. Деректі оқу, салыстыру, бағалау, сұрақ қою, дәлел келтіру және қорытынды жасау барысында білім алушының танымдық дербестігі артады. Мұндай сабақта мұғалім дайын білімді жеткізуші емес, оқушының зерттеу әрекетін ұйымдастырушы және бағыттаушы қызметін атқарады.
Тарихи-географиялық деректермен жүйелі жұмыс жүргізу оқушылардың тек пәндік білімін тереңдетіп қана қоймай, олардың күнделікті өмірде ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетін де қалыптастырады. Қазіргі оқушы әртүрлі ақпарат ағынында өмір сүреді. Әлеуметтік желілер, жаңалықтар, бейнематериалдар, түрлі интернет платформалар арқылы таралатын мәліметтердің барлығы бірдей объективті және сенімді бола бермейді. Осы жағдайда мектеп қабырғасынан бастап деректі тексеру, ақпарат көздерін салыстыру, авторлық позицияны анықтау, факті мен пікірді ажырату дағдылары қалыптасқан оқушы болашақта ақпараттық ықпалға сын көзбен қарай алатын тұлға болып қалыптасады. Сондықтан тарих және география сабақтарында жүргізілетін дерекпен жұмыс тек пәндік мақсатқа емес, жалпы тұлғалық даму мақсатына да қызмет етеді.
Оқушылардың сыни ойлауын дамытуда мұғалімнің сабақтағы ұстанымы ерекше рөл атқарады. Мұғалім оқушының әрбір жауабына бірден дайын баға беруден гөрі, оның ойлау жолын ашатын қосымша сұрақтар қоюы қажет. «Неге олай ойлайсың?», «Сенің пікіріңді қандай дерек дәлелдейді?», «Басқа көзқарас болуы мүмкін бе?», «Бұл ақпараттың сенімді екеніне қалай көз жеткіземіз?» деген сұрақтар білім алушыны өз жауабын қайта қарауға, толықтыруға және негіздеуге үйретеді. Мұндай сұрақтар үнемі қайталанып отырса, оқушы біртіндеп кез келген ақпаратқа дәлел тұрғысынан қарауды әдетке айналдырады.
Сонымен қатар сыныпта оқушының қателесуіне мүмкіндік беретін қолайлы психологиялық орта қалыптастыру маңызды. Сыни ойлау еркін пікір айтуға, болжам жасауға және балама шешім ұсынуға негізделеді. Егер оқушы қате жауап бергені үшін сынға ұшыраудан қорықса, ол өз ойын ашық айтуға ұмтылмайды. Сондықтан мұғалім әртүрлі пікірлердің болуы қалыпты құбылыс екенін түсіндіріп, басты талап пікірдің дәлелмен негізделуі екенін көрсетуі тиіс. Мұндай ортада оқушы мұғалімнің жауабын қайталауға емес, өзіндік ой айтуға дағдыланады.
Тарихи-географиялық деректерді пайдалануда тапсырмаларды оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес құрастыру да маңызды. Орта буындағы оқушыларға картадан белгілі бір нысанды анықтау, екі деректі салыстыру, қарапайым себеп-салдарлық байланысты табу сияқты тапсырмалар тиімді болса, жоғары сыныптарда деректердің шығу тегін талдау, автордың көзқарасын анықтау, статистикалық ақпараттарды салыстырып, күрделі қорытынды жасау, бірнеше қарама-қайшы дерек негізінде өзіндік позиция ұсыну секілді тапсырмаларды қолдануға болады. Осылайша сыни ойлау дағдылары бір сабақта емес, бірнеше жыл бойы жүйелі түрде қалыптасады.
Мұғалім тарихи және географиялық материалдарды таңдағанда олардың мазмұндық сапасына да назар аударуы керек. Деректер бір-бірін қайталай бермей, мәселенің әртүрлі қырларын көрсетуі тиімді. Мысалы, белгілі бір тарихи оқиғаны зерттегенде ресми құжат, жеке адамның естелігі, карта және статистикалық мәлімет қатар ұсынылса, оқушы оқиғаның саяси, әлеуметтік және кеңістіктік аспектілерін байланыстыра алады. Бір дерек ресми көзқарасты көрсетсе, екінші дерек қарапайым адамның тәжірибесін сипаттайды, ал карта мен статистика құбылыстың ауқымын нақтылайды. Осындай кешенді талдау тарихты біржақты қабылдаудан сақтайды.
География пәнінде де бір мәселені бірнеше ақпарат көзі арқылы қарастыру тиімді. Мысалы, белгілі бір аймақтың экологиялық жағдайын зерттеу кезінде физикалық карта, өндіріс орындарының орналасу картасы, халық тығыздығының көрсеткіші, ауа немесе су сапасына қатысты статистикалық мәліметтер және фотоматериалдар ұсынылуы мүмкін. Оқушылар осы деректерді байланыстыра отырып, экологиялық мәселенің себептерін анықтайды және ықтимал шешу жолдарын ұсынады. Мұндай тапсырма оқушының дерекке негізделген шешім қабылдау қабілетін қалыптастырады.
Тарихи-географиялық деректерді пайдалану пәнаралық байланысты жүзеге асыруға да мүмкіндік береді. Тарих пен географиядан бөлек, математикамен байланыс статистикалық деректерді есептеу және график құру кезінде, информатикамен байланыс цифрлық карта мен электрондық ресурстарды қолдану барысында, қазақ тілі мен әдебиетімен байланыс тарихи мәтіндерді талдау және дәлелді пікір жазуда жүзеге асады. Осылайша бір тапсырма бірнеше білім саласын біріктіріп, оқушының білімді кешенді қолдануына жағдай жасайды. Бұл қазіргі білім берудегі функционалдық сауаттылық талаптарымен де үйлеседі.
Сыни ойлауды қалыптастыруда жазбаша тапсырмалардың да маңызы зор. Оқушы белгілі бір деректер жиынтығы негізінде шағын аналитикалық мәтін жазғанда өз ойын ретімен құруға, негізгі тезисті белгілеуге, дәлелдер келтіруге және қорытынды жасауға үйренеді. Мұндай тапсырмаларды орындау барысында «пікір – дәлел – түсіндіру – қорытынды» құрылымын қолдануға болады. Мысалы, оқушыдан «Географиялық жағдай белгілі бір мемлекеттің дамуына әсер етті деген пікірмен келісесіз бе?» деген сұраққа бірнеше тарихи және географиялық дерек негізінде жауап жазу сұралады. Бұл тапсырма есте сақтауды емес, білімді талдап қолдануды қажет етеді.
Тарихи-географиялық деректер негізінде эссе немесе шағын зерттеу жұмысын ұйымдастыру да нәтижелі. Оқушы алдымен мәселені анықтап, кейін қажетті ақпарат көздерін жинайды, оларды саралап, өз тұжырымын ұсынады. Мұндай жұмыста дереккөзге сілтеме жасау мәдениетін қалыптастыруға да мүмкіндік бар. Білім алушы өз пікірінің қайдан алынған ақпаратқа негізделгенін көрсету арқылы академиялық адалдық қағидаларын меңгереді. Бұл жоғары сынып оқушылары үшін әсіресе маңызды, себебі болашақта ғылыми жобалар, зерттеу жұмыстары және жоғары білім беру жүйесіндегі академиялық тапсырмалармен жұмыс жасауына негіз қаланады.
Оқушылардың сыни ойлау дағдысын қалыптастыруда тарихи балама мәселелерді қолдануға да болады. Мысалы, «Егер белгілі бір сауда жолының бағыты басқа аймақ арқылы өткенде, қалалардың дамуы қалай өзгерер еді?» немесе «Егер табиғи жағдай өзгеше болғанда, халықтың қоныстану сипаты қандай болар еді?» деген сұрақтар оқушының болжам жасау қабілетін дамытады. Мұндай тапсырмалар нақты деректерге сүйенуі тиіс. Білім алушы тек қиялға емес, тарихи және географиялық заңдылықтарға сүйеніп жауап береді. Соның нәтижесінде шығармашылық және сыни ойлау бір-бірімен ұштасады.
Сабақта тарихи-географиялық деректерді пайдалану оқушының ұлттық тарихқа және туған жерге деген қызығушылығын арттыруға да ықпал етеді. Қазақстанның тарихи аумақтары, ежелгі қалалары, көші-қон жолдары, табиғи аймақтары, тарихи ескерткіштері мен шаруашылық ерекшеліктерін карта және нақты деректер арқылы зерттеу барысында оқушылар ел тарихының кеңістікпен тығыз байланысты екенін түсінеді. Туған жер туралы ақпаратты зерттеу баланың тарихи санасының қалыптасуына, ұлттық құндылықтарға құрметпен қарауына және азаматтық жауапкершілігінің артуына ықпал етеді.
Мысалы, Қазақстан аумағындағы тарихи қалаларды зерттеу кезінде оқушылар олардың географиялық орналасуын, сауда жолдарына жақындығын, су ресурстарымен қамтамасыз етілуін және саяси маңызын салыстыра алады. Неліктен Отырар, Тараз, Түркістан сияқты қалалар белгілі тарихи кезеңдерде маңызды орталыққа айналғанын карта мен тарихи мәліметтер арқылы талдау оқушыны дайын тұжырымды жаттаудан гөрі, себептерді өзі анықтауға жетелейді. Осындай тапсырмалар тарихи кеңістік ұғымын қалыптастырады.
Оқушыларға Қазақстанның демографиялық немесе экономикалық даму көрсеткіштерін тарихи кезеңдермен байланыстыра зерттеу тапсырмаларын да ұсынуға болады. Халық саны, қала халқының үлесі, өндіріс орындарының орналасуы немесе көлік желілерінің дамуы туралы мәліметтерді әр жылдар бойынша салыстыру арқылы оқушылар еліміздегі өзгерістердің бағытын анықтайды. Ең бастысы, сандарды жай ғана атау емес, олардың артында қандай тарихи, әлеуметтік және экономикалық үдерістер тұрғанын түсіндіру талап етіледі. Бұл статистикалық сауаттылық пен тарихи ойлауды қатар қалыптастырады.
Тарихи-географиялық деректермен жұмыс мұғалім үшін де үнемі ізденуді қажет етеді. Сабаққа қызықты әрі сенімді материал таңдау, деректерді оқушы деңгейіне бейімдеу, ашық сұрақтар құрастыру және тапсырмалардың күрделілік деңгейін үйлестіру педагогтің кәсіби шеберлігін арттырады. Сонымен бірге мұғалім қазіргі цифрлық ресурстарды тиімді пайдаланып, картографиялық, статистикалық және визуалды материалдарды сабақ мақсатына сай іріктей білуі қажет. Технологияны қолданудың өзі мақсат емес, ол оқушыны зерттеуге және ойлануға жетелейтін құрал болуы тиіс.
Бұл бағыттағы жұмыстың тиімді болуы үшін сабақтарда жүйелілік қажет. Сыни ойлау дағдысы бір немесе бірнеше арнайы сабақ арқылы толық қалыптаспайды. Егер мұғалім әр сабақта дерекпен жұмыс, дәлел келтіру, салыстыру, сұрақ қою және қорытынды жасау элементтерін тұрақты қолданса, оқушының ойлау мәдениетінде біртіндеп өзгеріс пайда болады. Уақыт өте келе білім алушы жаңа ақпарат алған кезде автоматты түрде оның қайдан алынғанын, қаншалықты сенімді екенін және қандай дәлелдермен расталатынын ойлай бастайды.
Сыни ойлаудың қалыптасуы оқушының оқу мотивациясына да оң әсер етеді. Дайын ақпаратты жаттауға негізделген сабақтарда оқушы көбіне пассивті орындаушы ретінде қалады. Ал зерттеу, салыстыру және пікірталасқа құрылған сабақта ол білімді өзі құрастырады. Оқушы өз қорытындысының маңызды екенін сезінеді, сұрақ қоюға және жауап іздеуге қызығушылығы артады. Нәтижесінде тарих пен география пәндері фактілер жиынтығы ретінде емес, қоғам мен табиғатты түсінуге мүмкіндік беретін зерттеу алаңы ретінде қабылданады.
Сондықтан тарихи-географиялық деректер негізіндегі тапсырмаларды оқу үдерісіне енгізу оқушының білім сапасын арттырумен қатар, оның өмірлік дағдыларын қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі болып саналады. Ақпаратты талдай алатын, күмән келтіре білетін, дәлел іздейтін, түрлі көзқарастарды салыстыратын және шешімін негіздей алатын тұлға қазіргі қоғамда өз орнын табуға анағұрлым дайын болады.
Қорытынды. Қорыта айтқанда, тарихи-географиялық деректерді тиімді пайдалану оқушылардың сыни ойлау дағдыларын қалыптастырудың маңызды педагогикалық тетігі болып табылады. Тарихи құжаттар, карталар, статистикалық материалдар, фотосуреттер, диаграммалар, кестелер, цифрлық ресурстар, өлкетану мәліметтері мен басқа да деректер білім алушыға ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны зерттеу нысаны ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Деректерді салыстыру, олардың сенімділігін бағалау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, дәлелдер негізінде қорытынды жасау арқылы оқушының жоғары деңгейлі ойлау қабілеті дамиды.
Тарих пен география пәндерінің өзара байланысы бұл үдерістің мүмкіндігін одан әрі кеңейтеді. Тарих оқушыға қоғамдағы өзгерістерді уақыт тұрғысынан түсінуге көмектессе, география сол өзгерістердің кеңістіктік ерекшелігін ашып көрсетеді. Уақыт пен кеңістікті бірлікте қарастыру тарихи оқиғалар мен географиялық құбылыстарды терең түсінуге, олардың өзара байланысын анықтауға жағдай жасайды. Сондықтан тарихи-географиялық деректерді кіріктіре пайдалану оқушының тұтас дүниетанымын қалыптастыруда маңызды орын алады.
Сыни ойлау дағдысын дамыту үшін мұғалім сабақта дайын жауаптан гөрі сұраққа, жаттаудан гөрі талдауға, бір ғана көзқарастан гөрі бірнеше деректі салыстыруға басымдық беруі қажет. Оқушы «не болды?» деген сұраққа ғана емес, «неліктен болды?», «қандай дәлел бар?», «басқа түсіндіру болуы мүмкін бе?», «бұл дерекке сенуге бола ма?» деген сұрақтарға жауап іздегенде ғана шынайы зерттеушілік әрекет жүзеге асады.
Сонымен бірге сыни ойлаудың қалыптасуы үздіксіз және жүйелі жүргізілетін жұмыс екенін ескерген жөн. Дерекпен жұмыс істеу дағдылары оқу жылының немесе белгілі бір тақырыптың шеңберінде қалып қоймай, әр сабақта дамытылып отырғанда нәтижелі болады. Мұғалім тапсырмаларды оқушының жас ерекшелігі мен қабілетіне қарай біртіндеп күрделендіріп, қалыптастырушы бағалау мен сапалы кері байланысты тиімді ұйымдастыруы қажет.
Нәтижесінде тарихи-географиялық деректермен жұмыс жасауға дағдыланған оқушы тек тарих пен география пәндерін жақсы меңгеріп қана қоймайды. Ол ақпараттың сенімділігін тексеретін, факті мен пікірді ажырататын, өз көзқарасын дәлелдей алатын, өзгелердің пікірін құрметпен тыңдайтын, күрделі мәселеге бірнеше қырынан қарайтын және негізделген шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптасады. Бұл қасиеттер қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі – алған білімін өмірлік жағдайда тиімді қолдана алатын, зерттеушілік мәдениеті жоғары, жауапты және саналы азамат тәрбиелеуге толық сәйкес келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған тарих және география пәндерінің үлгілік оқу бағдарламалары. – Астана.
- Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Лабиринт, 1999.
- Блум Б. Таксономия образовательных целей: классификация образовательных целей. – Москва.
- Халперн Д. Психология критического мышления. – Санкт-Петербург: Питер, 2000.
- Пол Р., Элдер Л. Критическое мышление: инструменты для управления своей учебой и жизнью. – Москва.
- Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование, 1998.
- Дьюи Дж. Психология и педагогика мышления. – Москва: Лабиринт, 1999.
- Қазақстан тарихы: жалпы білім беретін мектепке арналған оқулықтар мен әдістемелік құралдар. – Алматы.
- География: жалпы білім беретін мектепке арналған оқулықтар мен әдістемелік құралдар. – Алматы.
- Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы.
- Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының статистикалық жинақтары мен ресми деректері.