Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде мектепті тиімді басқару тек әкімшілік қызметті ұйымдастырумен шектелмейді. Білім сапасын арттыру, педагогтердің кәсіби дамуын қамтамасыз ету, оқушылардың жеке қабілеттерін анықтау, бейінді оқытуды жетілдіру, инновациялық жобаларды іске асыру және басқарушылық шешімдердің дәлдігін арттыру мектеп менеджментінің негізгі міндеттеріне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект технологиялары білім беру ұйымдарын басқарудың жаңа мүмкіндіктерін қалыптастырады. Жасанды интеллект элементтерін мектептің оқу, әдістемелік, инновациялық және бейінді жұмыстарына жүйелі енгізу ақпаратты талдау уақытын қысқартуға, білім алушылардың оқу нәтижелерін болжауға, педагогтердің жұмысын жоспарлауға, оқушыларға жеке білім беру траекторияларын ұсынуға және мектеп әкімшілігінің деректерге негізделген шешім қабылдауына ықпал етеді. Мақалада мектеп менеджментінің тиімділігін арттыру мақсатында жасанды интеллект құралдарын қолданудың педагогикалық және басқарушылық мүмкіндіктері, оқу үдерісін талдау, инновациялық қызметті ұйымдастыру, бейінді оқытуды жоспарлау, мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігін дамыту және жасанды интеллектіні жауапты пайдалану жолдары қарастырылады. Сонымен қатар мектеп тәжірибесінде қолдануға болатын нақты әдістер мен басқарушылық тәсілдер ұсынылады.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, мектеп менеджменті, білім сапасы, оқу үдерісі, инновация, бейінді оқыту, цифрлық технология, педагогикалық менеджмент, білім беруді басқару, деректерді талдау.
Қазіргі кезеңде білім беру саласындағы өзгерістердің жылдамдығы мектеп басшылығына қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертіп отыр. Бұрын мектеп менеджменті көбіне оқу жоспарын орындау, сабақ кестесін ұйымдастыру, педагогтердің жұмысын үйлестіру, есеп жүргізу және білім сапасын бақылау сияқты дәстүрлі қызметтермен сипатталса, бүгінгі күні білім беру ұйымын басқару әлдеқайда күрделі және көпқырлы сипатқа ие. Мектеп әкімшілігі бір мезгілде оқу сапасын, оқушының жеке дамуын, мұғалімнің кәсіби өсуін, ата-анамен байланысты, инновациялық жобаларды, цифрлық ортаны және мектептің стратегиялық дамуын үйлестіруге тиіс. Сондықтан басқаруда тек тәжірибеге немесе субъективті пайымға сүйену жеткіліксіз. Басқарушылық шешім нақты ақпаратқа, жүйелі талдауға және нәтижені алдын ала болжауға негізделуі қажет.
Осындай жағдайда жасанды интеллект мектеп менеджментін жетілдірудің маңызды құралдарының бірі ретінде қарастырылады. Жасанды интеллект дегеніміз тек сұраққа жауап беретін бағдарлама немесе мәтін құрастыратын цифрлық құрал емес. Оның мүмкіндігі үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеу, салыстыру, заңдылықтарды анықтау, болжам жасау, әртүрлі нұсқаларды ұсыну және қайталанатын жұмыстарды автоматтандыру қабілетімен ерекшеленеді. Мектеп жағдайында бұл мүмкіндіктерді дұрыс ұйымдастыра білу әкімшілік қызметкерлердің уақытын үнемдеп қана қоймай, мектептегі оқу-тәрбие үдерісін басқарудың сапасын арттыруға жағдай жасайды.
Мектеп менеджментінде жасанды интеллектіні қолданудың негізгі мақсаты адам еңбегін толық алмастыру емес, керісінше педагог пен басшының кәсіби мүмкіндігін кеңейту болуы тиіс. Өйткені оқушының тұлғалық ерекшелігін, сыныптағы психологиялық ахуалды, педагогтің тәжірибесін немесе ата-анамен қарым-қатынасты тек алгоритм арқылы толық бағалау мүмкін емес. Сондықтан жасанды интеллект басқарушылық шешім қабылдайтын негізгі субъект емес, шешім қабылдауға қажетті ақпаратты жүйелеуге, талдауға және нұсқалар ұсынуға көмектесетін интеллектуалдық көмекші ретінде қарастырылғаны дұрыс. Осындай ұстаным білім беру ұйымында жасанды интеллектіні педагогикалық этика талаптарына сай және қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді.
Оқу үдерісін басқаруда мектеп әкімшілігі үшін ең маңызды мәселелердің бірі – білім сапасы туралы нақты және жедел ақпарат алу. Әдетте тоқсандық немесе жылдық қорытынды жасалған кезде әр сыныптың, әр пәннің және әр мұғалімнің нәтижелері салыстырылады. Бірақ дәстүрлі тәсілде мұндай талдау көп уақыт алады және кей жағдайда тек қорытынды көрсеткіштермен шектеледі. Жасанды интеллект құралдары оқу нәтижелерін тереңірек қарастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылардың белгілі бір тақырып бойынша жіберетін ортақ қателерін анықтау, бірнеше сыныптың нәтижесін салыстыру, пән бойынша білім сапасының өзгеру динамикасын көрсету, үлгерімі төмендеп келе жатқан оқушылар тобын анықтау немесе нақты тақырыптарды меңгеруде қиындық туындайтын тұстарды белгілеу арқылы әкімшілік пен пән мұғаліміне қосымша ақпарат беруге болады.
Мұндай талдау директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары үшін ерекше маңызды. Өйткені оқу ісін басқару барысында көптеген мәліметтермен жұмыс істеуге тура келеді: тоқсандық қорытындылар, білім сапасы, үлгерім, бақылау жұмыстарының нәтижелері, пәндік олимпиадалар, білім жетістіктерін сырттай бағалау көрсеткіштері, сабаққа қатысу, педагогтердің жұмыс нәтижелері және әдістемелік бірлестіктердің қызметі. Осы мәліметтерді жеке-жеке қарастырудан гөрі олардың арасындағы байланысты анықтау басқарушылық тұрғыдан әлдеқайда тиімді. Жасанды интеллект көмегімен, мысалы, белгілі бір сыныптың білім сапасының төмендеуіне қандай факторлар ықпал етіп отырғанын анықтауға арналған сұрақтар жүйесін құрастыруға, бірнеше кезеңнің нәтижесін салыстыруға немесе педагогикалық кеңеске арналған аналитикалық қорытындының жобасын дайындауға болады.
Мектеп басшысының уақытын көп алатын жұмыстардың бірі – ақпаратты жүйелеу және әртүрлі мазмұндағы құжаттарды дайындау. Оқу жылының жоспары, педагогикалық кеңес материалдары, әдістемелік кеңеске арналған талдаулар, анықтамалар, мониторинг қорытындылары, сауалнама сұрақтары, іс-шаралардың жобалары мен ұсыныстарын әзірлеу кезінде жасанды интеллект құралдары алғашқы нұсқаларды дайындауға көмектесе алады. Дегенмен дайын мәтінді өзгеріссіз пайдалану дұрыс емес. Әрбір материал нақты мектептің жағдайына, оқушы контингентіне, педагогикалық ұжымның мүмкіндігіне және қолда бар деректерге сәйкестендірілуі тиіс. Бұл жерде адамның сараптамалық бағасы шешуші мәнге ие болады.
Жасанды интеллектіні оқу үдерісіне енгізудің тағы бір тиімді бағыты – мұғалімдердің сабаққа дайындалу және оқу материалдарын саралау жұмыстарын қолдау. Әр сыныпта білім деңгейі, оқу қарқыны, қызығушылығы және қабылдау ерекшелігі әртүрлі оқушылар болады. Бір тапсырманы барлық оқушыға бірдей ұсыну кейде күтілетін нәтижені бермейді. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен бір оқу мақсатына арналған тапсырмалардың бірнеше деңгейін, қосымша сұрақтарды, қалыптастырушы бағалауға арналған жаттығуларды немесе ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларға бейімделген тапсырмаларды дайындай алады. Бұл мұғалімнің уақытын үнемдеп, сабақты саралап ұйымдастыру мүмкіндігін кеңейтеді.
Алайда мектеп әкімшілігі жасанды интеллект құралдарын мұғалімдерге ұсынумен ғана шектелмеуі қажет. Ең маңыздысы – оны педагогикалық мақсатқа сай қолдану мәдениетін қалыптастыру. Егер мұғалім жасанды интеллектіні тек дайын сабақ жоспарын алу немесе дайын мәтінді көшіру құралы ретінде пайдаланса, технология педагогтің кәсіби дамуына кері ықпал етуі де мүмкін. Сондықтан мектептегі әдістемелік жұмыста «Жасанды интеллект көмегімен сабақ мақсатына сай тапсырма құрастыру», «ЖИ ұсынған материалды сараптау және тексеру», «Фактіні тексеру дағдылары», «Жасанды интеллект және академиялық адалдық», «Оқушы деректерінің қауіпсіздігі» сияқты практикалық бағыттарды енгізу маңызды.
Жасанды интеллектінің ерекшелігі – оның ұсынған жауабы сырттай сенімді көрінгенімен, кей жағдайда қате, толық емес немесе нақты жағдайға сәйкес келмейтін ақпарат беруі мүмкін. Сондықтан педагог пен мектеп басшысы кез келген ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауы тиіс. Бұл жерде цифрлық сауаттылықпен қатар «жасанды интеллект сауаттылығы» деген түсініктің маңызы артады. Мұндай сауаттылық құралды қолдана білумен ғана емес, оның мүмкіндігі мен шектеулерін түсінумен, дұрыс сұраныс құрастырумен, алынған ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексерумен және оны педагогикалық мақсатқа сәйкестендірумен сипатталады.
Оқу ісі бойынша директор орынбасары мектепте осы мәдениетті қалыптастыруда үйлестіруші рөл атқара алады. Әдістемелік бірлестіктердің жұмыс жоспарына жасанды интеллектіні пайдалану бойынша тәжірибе алмасу сабақтарын енгізу, мұғалімдер арасында тиімді сұраныстар құрастыру тәжірибесін тарату, ашық сабақтарда цифрлық құралдарды педагогикалық тұрғыдан бағалау, жасанды интеллект арқылы дайындалған тапсырмалардың сапасына талдау жасау – мұның бәрі мектептегі әдістемелік қызметтің жаңа мазмұнын қалыптастырады.
Инновациялық жұмысты ұйымдастыру барысында да жасанды интеллект мектеп менеджментіне жаңа серпін береді. Білім беру ұйымындағы инновация міндетті түрде күрделі технологиялық жоба болуы шарт емес. Инновация дегеніміз мектептегі нақты мәселені шешуге бағытталған жаңа тәсілдің тиімді енгізілуі. Мысалы, оқушылардың оқу мотивациясының төмендеуі, кітап оқу белсенділігінің аздығы, белгілі бір пән бойынша білім сапасының тұрақсыздығы немесе жоғары сынып оқушыларының мамандық таңдауда қиналуы мектепішілік инновациялық жобаның тақырыбы бола алады. Жасанды интеллект осындай мәселені анықтау, оның себептерін топтастыру, сауалнама құрастыру, алынған нәтижелерді жүйелеу және ықтимал шешімдердің бірнеше нұсқасын ұсыну кезеңдерінде көмекші құрал қызметін атқарады.
Мысалы, мектеп әкімшілігі оқу нәтижесіне жүргізілген талдау барысында белгілі бір параллель сыныптарда жаратылыстану бағытындағы пәндердің көрсеткіштері төмен екенін анықтады делік. Мұндай жағдайда тек «білім сапасын көтеру керек» деген жалпы тапсырма берудің орнына нақты деректерге сүйенген басқарушылық цикл ұйымдастыру тиімді. Алдымен білім сапасының төмендеу себептері анықталады, одан кейін мұғалімдердің, оқушылардың және ата-аналардың пікірлері қарастырылады, сабақтарға қатысу нәтижелері сараланады, оқу тапсырмаларының күрделілік деңгейі салыстырылады. Осы ақпараттың негізінде жасанды интеллект арқылы ықтимал себептерді топтап, түзету жұмыстарының бірнеше сценарийін әзірлеуге болады. Соңғы шешімді педагогикалық ұжым қабылдайды. Осылайша технология басқару шешімін алмастырмайды, оны дәлелдеуге қажетті аналитикалық негізді күшейтеді.
Мектептегі инновациялық қызметтің табысты болуы педагогтердің өзгеріске дайындығына тікелей байланысты. Кейбір мұғалімдер жаңа цифрлық технологияларды белсенді қабылдаса, кейбір педагогтерде сенімсіздік немесе қиындық болуы мүмкін. Сондықтан инновацияны әкімшілік талап ретінде енгізу емес, педагогикалық қолдау жүйесі арқылы жүзеге асыру маңызды. Бірден барлық мұғалімнен күрделі жасанды интеллект құралдарын қолдануды талап етудің орнына, қарапайым әрі нақты міндеттерден бастау тиімді. Мысалы, алғашқы кезеңде мәтінді редакциялау, тапсырманы бірнеше деңгейге бейімдеу, рефлексия сұрақтарын дайындау немесе сабаққа идея ұсыну тәрізді жұмыстар орындалады. Кейін педагогтің тәжірибесі артқан сайын оқу деректерін талдау, жеке білім беру бағытын жоспарлау және зерттеу жұмыстарында пайдалану сияқты күрделі міндеттерге көшуге болады.
Мұндай кезеңдік тәсіл мұғалімнің жасанды интеллектіні технологиялық жаңалық ретінде ғана емес, өзінің кәсіби қызметін жеңілдететін және педагогикалық шешімдерінің сапасын арттыратын құрал ретінде қабылдауына ықпал етеді. Ең бастысы, мектептегі цифрлық жаңару технологияны енгізу көрсеткішімен емес, оның оқушының білім сапасына, мұғалімнің кәсіби дамуына және басқарудың тиімділігіне тигізген нақты әсерімен бағалануы қажет.
Мектеп менеджментінің маңызды бағыттарының бірі – бейінді оқытуды дұрыс ұйымдастыру. Жоғары сынып оқушыларының болашақ мамандығын саналы таңдауына жағдай жасау, олардың қызығушылығы мен қабілетін ескеру, пәндік бағыттарын нақтылау мектеп әкімшілігінің жүйелі жұмысын қажет етеді. Дәстүрлі жағдайда оқушының бейінін анықтау көбіне сауалнама, мұғалім пікірі, ата-ананың қалауы және оқу үлгерімі негізінде жүргізіледі. Ал жасанды интеллект элементтерін қолдану осы мәліметтерді кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді. Оқушының белгілі бір пәндер бойынша жетістігі, қызығушылықтары, қатысқан олимпиадалары мен жобалары, шығармашылық немесе зерттеушілік белсенділігі сияқты деректерді жинақтау арқылы оның ықтимал бейіндік бағытын анықтауға көмектесетін аналитикалық модельдер құруға болады.
Бұл жерде жасанды интеллект оқушының орнына мамандық таңдамайды және оған нақты шешім ұсынбауы тиіс. Оның қызметі – оқушыға өзінің мүмкіндіктерін кеңірек көруге көмектесу. Мысалы, оқушы математикалық есептерді шешуге қызығушылық танытып, информатика пәнінен тұрақты жоғары нәтиже көрсетсе, оған инженерлік-техникалық, ақпараттық технологиялар немесе деректермен жұмыс істеуге байланысты бағыттар туралы ақпарат ұсынуға болады. Ал гуманитарлық пәндерден белсенді, мәтінмен жұмыс істеу дағдысы қалыптасқан, пікірталасқа қызығатын оқушыға құқық, журналистика, тіл білімі, әлеуметтік ғылымдар сияқты салаларды зерттеуге бағыт беруге болады. Мұндай ұсыныстар оқушының жеке қызығушылығы мен саналы шешімін алмастырмайды, керісінше кәсіби бағдар жұмысының ақпараттық базасын кеңейтеді.
Бейінді жұмыста жасанды интеллектіні қолданудың тиімді тәсілдерінің бірі – жеке даму картасын қалыптастыру. Мұндай картада оқушының оқу жетістіктері, күшті жақтары, дамыту қажет дағдылары, қызығушылықтары, таңдаған пәндері, жобалық қызметі және болашақ жоспары көрсетілуі мүмкін. Осы ақпаратты жүйелі жаңартып отыру арқылы сынып жетекшісі, пән мұғалімі, педагог-психолог және мектеп әкімшілігі оқушының даму динамикасын бақылауға мүмкіндік алады. Жасанды интеллект осы деректерді жүйелеуге, жалпы тенденцияларды анықтауға және оқушыға қандай қосымша мүмкіндік ұсынуға болатыны жөнінде идеялар дайындауға көмектеседі.
Мектеп жағдайында бейінді жұмысты тек жоғары сыныптан бастау жеткіліксіз. Кәсіби бағдар беру жұмысы оқушының қызығушылығын, қабілетін және икемін ерте кезеңнен бақылаумен ұштасуы қажет. Орта буын оқушылары арасында пәндік қызығушылық сауалнамаларын өткізу, шығармашылық және зерттеу жұмыстарына қатысуын бақылау, жобалық тапсырмалар арқылы қабілетін анықтау болашақ бейіндік бағытты таңдауға негіз болады. Осы мәліметтерді цифрлық форматта жинақтап, жасанды интеллект көмегімен талдау мектепке бейінді сыныптарды жоспарлау кезінде де пайдалы ақпарат бере алады. Мәселен, белгілі бір оқу жылында жаратылыстану-математикалық бағытқа қызығушылық танытқан оқушылар саны басым болса, мектеп қосымша факультативтер, үйірмелер немесе элективті курстарды алдын ала жоспарлай алады.
Жасанды интеллект мүмкіндіктерін мектеп менеджментіне енгізудің нәтижелілігі басқарушылық процестің қаншалықты жүйелі ұйымдастырылғанына тәуелді. Жекелеген мұғалімдердің әртүрлі құралдарды өздігінен пайдалануы толыққанды цифрлық трансформация болып есептелмейді. Мектеп көлемінде ортақ мақсат, қолдану қағидалары, қауіпсіздік талаптары және педагогтердің кәсіби қолдау жүйесі қалыптасуы қажет. Сондықтан жасанды интеллектіні енгізуді бірнеше кезеңмен ұйымдастыру орынды. Алдымен мектептің нақты қажеттілігі анықталады. Қай жұмыста уақыт көп кетеді, қандай деректер жеткілікті талданбайды, мұғалімдер қандай қиындықтармен кездеседі, оқушыларға қандай қолдау қажет деген сұрақтарға жауап ізделеді. Осыдан кейін ғана сол мәселені шешуге сәйкес келетін цифрлық құрал таңдалуы тиіс.
Мысалы, мектепте педагогтердің тоқсандық талдауға көп уақыт жұмсайтыны анықталса, жасанды интеллектіні аналитикалық қорытынды дайындауға көмекші құрал ретінде қолдануға болады. Егер мұғалімдер сараланған тапсырма дайындауда қиындық көрсе, жасанды интеллект көмегімен бір оқу мақсатына сәйкес күрделілігі әртүрлі тапсырмалар әзірлеу әдістемесін енгізуге болады. Егер оқушылардың кәсіби бағдар мәселесі өзекті болса, қызығушылық пен қабілеттерді жүйелеуге бағытталған цифрлық сауалнамалар мен ақпараттық кеңес беру құралдарын пайдалану тиімді. Яғни технологияны қолдану сәнге немесе сыртқы талапқа емес, нақты педагогикалық және басқарушылық проблемаға негізделуі керек.
Жасанды интеллектіні мектептің әдістемелік жұмысына енгізу де ерекше назарды қажет етеді. Әдістемелік бірлестік отырыстары барысында мұғалімдер тек дайын құралдарды таныстырып қана қоймай, олардың сабақ сапасына нақты әсерін талдауы тиіс. Бір мұғалім жасанды интеллект көмегімен тапсырманы саралау тәжірибесін ұсынса, екіншісі оқу мәтіндерін оқушы деңгейіне бейімдеу жолдарын көрсете алады, үшіншісі тест тапсырмаларын әзірлеу және оларды тексеру тәжірибесімен бөлісуі мүмкін. Осындай тәжірибе алмасу педагогтердің технологияны саналы пайдалануына ықпал етеді.
Мектеп әкімшілігі үшін педагогтердің кәсіби дамуын бақылау мен қолдау да менеджменттің маңызды бөлігі болып табылады. Мұғалімнің кәсіби өсуін тек курстан өткендігі немесе сертификаттарының саны арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның жаңа әдісті сабақта қолдануы, оқушы нәтижесіне әсері, әріптестермен тәжірибе бөлісуі және кәсіби рефлексиясы да ескерілуі қажет. Жасанды интеллект мұғалімнің жеке кәсіби даму жоспарын құруға, қажетті ресурстарды жүйелеуге, рефлексия сұрақтарын дайындауға және әдістемелік зерттеу тақырыптарын ұсынуға көмектесе алады. Мысалы, мұғалім белгілі бір сыныпта оқушылардың жазылым дағдысын дамытуда қиындық көрсе, сол мәселені зерттеуге арналған іс-әрекетті зерттеу жоспарының үлгісін жасанды интеллект арқылы әзірлеп, кейін оны нақты сынып жағдайына бейімдеуге болады.
Мектептегі инновациялық мәдениетті қалыптастыру үшін мұғалімнің қателесуден қорықпайтын, жаңа тәсілді сынақтан өткізе алатын кәсіби ортасы болуы маңызды. Кез келген технология алғашқы кезеңде белгілі бір қиындық туғызуы мүмкін. Сондықтан мектеп басшылығының міндеті – бақылау мен талапты күшейту ғана емес, мұғалімге әдістемелік қолдау көрсету. Шағын шығармашылық топтар құру, тәжірибелі мұғалімдердің әріптестеріне тәлімгерлік жасауы, қысқа практикалық семинарлар өткізу және сәтті тәжірибелерді мектеп көлемінде тарату осы бағыттағы жұмыстың нәтижесін арттырады.
Жасанды интеллектіні қолдануда академиялық адалдық мәселесі де ерекше мәнге ие. Оқушы дайын жауапты жасанды интеллектіден алып, оны өзінің жұмысы ретінде ұсынған жағдайда оқу мақсаты орындалмайды. Сондықтан мектепте жасанды интеллектіні толықтай тыйым салатын немесе ешқандай шектеусіз қолдануға мүмкіндік беретін екі шектің орнына түсінікті ережелер қалыптастырған жөн. Оқушыға қандай жағдайда жасанды интеллект қолдануға болатыны, қандай жағдайда өзінің дербес жұмысын орындауы керектігі түсіндірілуі тиіс. Мәселен, идея іздеу, тақырып бойынша қосымша сұрақтар дайындау, мәтіндегі қателерді анықтау немесе күрделі ұғымды түсіндіру үшін оны көмекші құрал ретінде пайдалануға болады. Бірақ бақылау жұмысын, эссені немесе зерттеу қорытындысын толығымен жасанды интеллектіге орындату академиялық адалдық қағидаларына сәйкес келмейді.
Осыған байланысты бағалау жүйесін де белгілі бір дәрежеде өзгерту қажеттілігі туындайды. Егер мұғалім тек дайын соңғы өнімді бағаласа, оның қаншалықты дербес орындалғанын анықтау қиын болуы мүмкін. Сондықтан оқушының жұмыс үдерісін, ойлау жолын, қолданған дереккөздерін, дәлелдерін және қорытындысын ауызша түсіндіру қабілетін бағалау маңызды. Жобалық жұмыста оқушыдан «Қандай ақпаратты өзің іздедің?», «Жасанды интеллектіні қай кезеңде қолдандың?», «Оның ұсынған қандай жауабын өзгерттің немесе қабылдамадың?», «Ақпараттың дұрыстығын қалай тексердің?» деген сұрақтарға жауап беруін талап етуге болады. Бұл тәсіл оқушының технологияны жауапты және саналы пайдалануын қалыптастырады.
Сонымен қатар дербес мәліметтердің қауіпсіздігі мектептегі жасанды интеллект саясатының міндетті бөлігі болуы керек. Мұғалімдер мен оқушылар ашық цифрлық платформаларға оқушының толық аты-жөні, жеке сәйкестендіру мәліметтері, денсаулық жағдайы, отбасылық ақпараты, құпия бағалау материалдары немесе басқа да қорғалуы тиіс деректерді енгізбеуі қажет. Мектеп әкімшілігі педагогтерге осы талаптарды жүйелі түсіндіріп, деректермен қауіпсіз жұмыс істеудің ортақ ережесін қалыптастырған жағдайда технологияның пайдасы мен тәуекелі арасындағы тепе-теңдікті сақтауға болады.
Мектеп менеджментінің тиімділігі тек қабылданған шешімдердің санымен емес, сол шешімдердің білім сапасына қаншалықты әсер еткенімен анықталады. Сондықтан жасанды интеллектіні енгізудің нәтижесін де өлшеу қажет. Мысалы, мұғалімдердің құжат дайындауға жұмсайтын уақыты қысқарды ма, білім нәтижелерін талдау сапасы артты ма, бейінді бағыт таңдауда оқушылардың ақпараттану деңгейі жақсарды ма, педагогтердің цифрлық құзыреттілігі өсті ме, әдістемелік жұмыстарда жаңа тәсілдер қолданылды ма деген көрсеткіштер жүйелі қарастырылуы тиіс. Осындай мониторинг технологияны формалды түрде емес, нақты нәтиже үшін пайдалануға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект мектепті басқарудың барлық мәселесін шешетін әмбебап құрал емес. Оның тиімділігі басшының стратегиялық көзқарасына, мұғалімдердің кәсіби дайындығына, цифрлық мәдениетке, қауіпсіздік талаптарының сақталуына және технологияны нақты педагогикалық мақсатпен байланыстыра білуге тәуелді. Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда жасанды интеллект мектеп әкімшілігінің уақытын үнемдейтін, деректерді сапалы талдауға көмектесетін, мұғалімнің шығармашылық мүмкіндігін кеңейтетін және оқушыға жеке қолдау көрсетуге мүмкіндік беретін тиімді басқарушылық ресурсқа айналады.
Мектеп менеджментінде жасанды интеллектіні тиімді қолданудың келесі маңызды шарты – басқару шешімдерін деректерге негіздеу. Қазіргі мектепте күн сайын сабаққа қатысу, білім сапасы, бағалау нәтижелері, пәндік жетістіктер, үйірмелер мен жобаларға қатысу, педагогтердің кәсіби дамуы сияқты көптеген мәліметтер жинақталады. Алайда мәліметтің көп болуы өздігінен сапалы басқаруды қамтамасыз етпейді. Негізгі мәселе – сол ақпаратты дұрыс талдап, нақты педагогикалық шешімге айналдыру. Жасанды интеллект әкімшілікке үлкен көлемдегі деректердің ішінен маңызды тенденцияларды байқауға, салыстырмалы талдау жасауға және назар аударуды қажет ететін бағыттарды анықтауға көмектесе алады.
Мысалы, мектептің бір оқу жылындағы тоқсандық көрсеткіштерін салыстыру барысында білім сапасы төмендеген пәндерді ғана анықтау жеткіліксіз. Оқу ісі бойынша директордың орынбасары өзгерістің қай сыныптарда байқалғанын, қандай оқу мақсаттарында қиындық жиі кездесетінін, нәтижеге сабаққа қатысу немесе басқа факторлардың ықпалын талдай алады. Жасанды интеллект осындай ақпаратты жүйелеуге және бастапқы аналитикалық қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бірақ алынған қорытынды міндетті түрде мұғалімнің кәсіби пікірімен, сабаққа қатысу нәтижесімен және нақты педагогикалық жағдаймен салыстырылуы керек. Осы жағдайда басқарушылық шешім бір ғана сандық көрсеткішке емес, кешенді талдауға негізделеді.
Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында білім алушы мен оның қажеттіліктеріне бағдарлану, педагогикалық қолдау, білім сапасын ішкі қамтамасыз ету және академиялық адалдық мәдениетін қалыптастыру маңызды бағыттар ретінде белгіленген. Бұл міндеттерді мектеп деңгейінде іске асыруда цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін мақсатты қолдану басқарудың сапасын күшейте алады. Яғни технологияның құндылығы оның жаңалығында емес, оқушының білім алуына, мұғалімнің кәсіби дамуына және мектеп қызметінің тиімділігіне нақты үлес қосуында.
Жасанды интеллект құралдарын мектеп тәжірибесіне енгізген кезде «адам – негізгі шешім қабылдаушы» қағидаты сақталуы тиіс. UNESCO-ның генеративті жасанды интеллектіні білім беру мен зерттеулерде пайдалану жөніндегі ұсынымдарында да адамға бағдарланған тәсілге, дербес деректерді қорғауға, жас ерекшелігін ескеруге және технологияны этикалық әрі педагогикалық тұрғыдан бағалауға басымдық беріледі. Демек, мектептегі жасанды интеллект жүйесі педагогтің орнын алмастыратын механизм емес, оның кәсіби шешімін ақпараттық және аналитикалық тұрғыдан қолдайтын ресурс болуы қажет.
Мектепте мұндай мәдениетті қалыптастыру үшін әкімшілік өз тәжірибесінен бастағаны тиімді. Оқу ісі бойынша директордың орынбасары педагогикалық кеңеске ақпарат дайындауда, мониторинг нәтижелерін талдауда, әдістемелік іс-шараларды жоспарлауда немесе сауалнама қорытындысын жүйелеуде жасанды интеллектіні көмекші ретінде қолдана алады. Кейін осы тәжірибені мұғалімдермен бөлісу арқылы технологияның нақты пайдасын көрсетуге болады. Мұндай тәсіл педагогтердің жасанды интеллектіге деген қорқынышын азайтып, оны саналы қолдануға ықпал етеді.
OECD-тің цифрлық білім беру жөніндегі зерттеулері де технологияны жай ғана цифрландыру құралы ретінде емес, білім беру үдерісін жетілдіретін тұтас экожүйенің бір бөлігі ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мұндай экожүйеде техникалық инфрақұрылыммен қатар басқару, педагогтердің цифрлық құзыреттілігі, деректер қауіпсіздігі және тәуекелдерді басқару қатар дамуы қажет. Сондықтан мектепке бірнеше жасанды интеллект сервисін енгізудің өзі инновацияның нәтижесін білдірмейді. Нәтиже сол құралдардың оқу сапасына, мұғалім жұмысына және мектепті басқаруға тигізген әсерімен анықталады.
«Шаш-төбе» жалпы білім беретін мектебі жағдайында да жасанды интеллект элементтерін енгізуді мектептің стратегиялық даму мақсаттарымен байланыстыру тиімді деп есептеймін. Бірінші кезекте білім сапасын талдау мен оқу нәтижелерін мониторингілеуде, екінші бағытта мұғалімдердің әдістемелік жұмысында, үшінші бағытта оқушылардың кәсіби бағдары мен бейінді дайындығында, төртінші бағытта мектепішілік құжаттар мен ақпараттық-аналитикалық жұмыстарды оңтайландыруда қолдануға болады. Әр бағыт бойынша нақты мақсат пен күтілетін нәтиже белгіленсе, жасанды интеллектіні қолдану кездейсоқ тәжірибеден жүйелі мектеп менеджментінің элементіне айналады.
Мұнда басқарушының міндеті тек жаңа цифрлық құралды таныстыру емес, педагогтерге «Бұл технология біздегі қандай мәселені шешеді?», «Оның нәтижесін қалай өлшейміз?», «Қандай тәуекелдері бар?», «Педагогтің кәсіби рөлі қалай сақталады?» деген сұрақтарды қою арқылы технологияны саналы енгізуге жағдай жасау. Сонда инновация мұғалімге қосымша жүктеме ретінде емес, күнделікті еңбегін тиімді ұйымдастыратын мүмкіндік ретінде қабылданады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, оқу, инновация және бейінді жұмыстарда жасанды интеллект элементтерін енгізу – мектеп менеджментінің тиімділігін арттырудың перспективалы бағыттарының бірі. Жасанды интеллект мектеп әкімшілігіне деректерді жедел талдауға, оқу сапасын бақылауға, педагогтердің әдістемелік қызметін ұйымдастыруға, оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге және кәсіби бағдар жұмыстарын жетілдіруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге оның тиімділігі технологияның өзіне емес, оны қандай мақсатпен және қандай педагогикалық ұстанымдар негізінде қолдануға байланысты.
Жасанды интеллектіні мектеп басқаруына енгізу кезінде үш негізгі ұстанымды сақтау маңызды: адамға бағдарланған басқару, деректердің қауіпсіздігі және педагогикалық мақсаттың басымдығы. Жасанды интеллект шешім қабылдайтын субъект емес, басшыға, мұғалімге және оқушыға сапалы шешім қабылдауға көмектесетін құрал болуы тиіс. Сондықтан мектеп басшылығы технологияны қолданумен қатар педагогтердің жасанды интеллект сауаттылығын, сыни ойлауын, академиялық адалдық мәдениетін және деректермен қауіпсіз жұмыс істеу дағдыларын жүйелі дамытуы қажет.
Болашақ мектебі тек заманауи техникамен жабдықталған мектеп емес. Ол – өзгерісті дұрыс басқара алатын, деректерден қорытынды шығаратын, педагогтің кәсіби әлеуетін қолдайтын және әр оқушының жеке мүмкіндігін дамытуға бағытталған ұйым. Осындай мектепте жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайды, керісінше оның шығармашылық және кәсіби мүмкіндігін кеңейтеді; әкімшілік шешімді автоматты түрде қабылдамайды, керісінше оның дәлелді болуына жағдай жасайды; оқушы үшін дайын жауап беретін құралға емес, ізденуге, талдауға және жаңа білім құруға көмектесетін ресурсқа айналады. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект элементтерін оқу, инновациялық және бейінді жұмыстарға мақсатты әрі жауапты енгізу мектеп менеджментін жаңа сапалық деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы №249 қаулысы.
- Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 2023.
- OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. Paris: OECD Publishing, 2023.
- Artificial Intelligence and the Futures of Learning. UNESCO Digital Education resources.
- Digital Education: Opportunities, Guidelines and Guardrails for Effective and Equitable Use of Artificial Intelligence in Education. OECD Education and Skills resources.