Аннотация.
Бұл мақалада бастауыш сынып оқушысының жеке тұлғалық қасиеттерін қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі қарастырылады. Бастауыш мектеп – баланың білім алумен қатар, өзіндік көзқарасы, мінез-құлқы, қарым-қатынас мәдениеті мен адамгершілік құндылықтары қалыптасатын маңызды кезең. Мұғалімнің кәсіби білімі, педагогикалық шеберлігі, балаға деген құрметі мен жылы қарым-қатынасы оқушының тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Мақалада оқушылардың жауапкершілік, өзіне деген сенім, сыйластық, еңбекқорлық, шығармашылық және ынтымақтастық қасиеттерін дамытуға бағытталған тиімді педагогикалық тәсілдер ұсынылады.
Түйін сөздер: бастауыш білім, оқушы тұлғасы, мұғалім, тәрбие, адамгершілік қасиет, жауапкершілік, шығармашылық, ынтымақтастық, жеке тұлғалық даму.
Кіріспе
Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білімді ғана емес, жан-жақты дамыған, өз ойын еркін жеткізе алатын, жауапкершілігі мол, шығармашыл және қоғамда өз орнын таба білетін тұлға қалыптастыру.
Баланың тұлғалық қалыптасуында бастауыш мектептің орны ерекше. Себебі бұл кезеңде оқушы қоршаған ортаны танып қана қоймай, адамдармен қарым-қатынас жасауды, өз ісіне жауап беруді, жақсы мен жаманды ажыратуды, өз мүмкіндіктерін бағалауды үйренеді.
Осы үдерісте бастауыш сынып мұғалімінің рөлі өте маңызды. Мұғалім – баланың алғашқы ұстазы, білім беруші ғана емес, сонымен қатар бағыт-бағдар көрсетуші, қолдаушы және үлгі болатын тұлға.
Мұғалімнің оқушы тұлғасын қалыптастырудағы рөлі
Бастауыш сынып оқушысы мұғалімінің әрбір сөзіне, іс-әрекетіне назар аударады. Сондықтан мұғалімнің жеке тұлғасы балаға үлкен әсер етеді. Ұстаздың әдептілігі, сабырлылығы, әділдігі, мейірімділігі мен жауапкершілігі оқушы үшін үлгі болады.
Мұғалім ең алдымен сыныпта жағымды психологиялық орта қалыптастыруы қажет. Бала өзін қауіпсіз әрі еркін сезінген кезде ғана өз ойын ашық жеткізіп, сұрақ қоюға, қателесуден қорықпай әрекет етуге талпынады.
Сабақ барысында оқушының тек дұрыс жауабын бағалау жеткіліксіз. Оның ізденуге деген талпынысын, өз ойын айтуын, сыныптастарымен жұмыс жасауын да қолдау маңызды. «Сенің қолыңнан келеді», «Өз ойыңды жақсы жеткіздің», «Келесі жолы бұдан да жақсы орындауға болады» деген қарапайым қолдау сөздері баланың өзіне деген сенімін арттырады.
Жауапкершілік қасиетін қалыптастыру
Жауапкершілік – тұлғаның маңызды қасиеттерінің бірі. Бастауыш сыныптан бастап оқушы өз міндеттерін түсініп, орындауға үйренуі қажет.
Мұғалім оқушыларға сыныптағы шағын міндеттерді бөліп беру арқылы жауапкершілікті қалыптастыра алады. Мысалы, кезекшілік жасау, оқу құралдарын реттеу, сыныптағы тәртіпті сақтауға көмектесу, топтық жұмыста белгілі бір міндет атқару сияқты тапсырмалар баланың жауапкершілік сезімін дамытады.
Сонымен қатар оқушыға дайын шешім бермей, өз әрекетінің нәтижесін түсінуге мүмкіндік берген жөн. Бұл баланың дербестігін қалыптастырады.
Оқушының өзіне деген сенімін арттыру
Бастауыш сынып оқушысы үшін мұғалімнің пікірі өте маңызды. Егер бала өзінің қабілетіне сенбесе, оның оқу белсенділігі де төмендеуі мүмкін.
Сондықтан мұғалім әр оқушының жеке ерекшелігін ескеріп, оның жетістігін уақытында байқап, қолдау көрсетуі қажет. Әсіресе оқу үлгерімі төмен оқушыларды басқа балалармен салыстырудан аулақ болған дұрыс.
Әр баланың жетістігін өзінің бұрынғы нәтижесімен салыстыру тиімді. «Кеше сен бұл тапсырманы орындауда қиналдың, ал бүгін өзің орындадың» деген сияқты кері байланыс оқушыға өзінің алға жылжып келе жатқанын түсінуге көмектеседі.
Ынтымақтастық пен қарым-қатынас мәдениетін дамыту
Бастауыш сыныпта оқушылар бір-бірімен қарым-қатынас жасауды үйренеді. Сондықтан мұғалім сабақта жұптық және топтық жұмыстарды тиімді ұйымдастыруы қажет.
Топтық тапсырмалар кезінде оқушылар бір-бірінің пікірін тыңдауға, өз ойын мәдениетті түрде жеткізуге, ортақ шешім қабылдауға және бір-біріне көмектесуге үйренеді.
Мысалы, белгілі бір тапсырманы орындау барысында әр оқушыға жеке рөл беру – көшбасшы, баяндамашы, бақылаушы немесе хатшы – балалардың өзара әрекеттесуіне мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар оқушының көшбасшылық қабілетін де, жауапкершілігін де дамытады.
Шығармашылық қабілетті қалыптастыру
Шығармашылық – қазіргі оқушыға қажетті маңызды қасиеттердің бірі. Мұғалім баланың дайын жауапты қайталауымен шектелмей, өздігінен ойлануына жағдай жасауы керек.
Сабақта ашық сұрақтар, шығармашылық тапсырмалар, әңгіме құрастыру, сурет бойынша ой айту, шағын жоба жасау, рөлдік ойындар сияқты әдістерді қолдануға болады.
Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында шығарманың кейіпкеріне баға беріп қана қоймай, «Егер сен оның орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?» деген сұрақ қою оқушыны өз көзқарасын білдіруге жетелейді.
Мұғалім мен ата-ана ынтымақтастығы
Баланың тұлғалық қалыптасуы тек мектепте жүзеге аспайды. Мұнда отбасының да ықпалы зор. Сондықтан мұғалім мен ата-ана арасында тұрақты байланыс болуы қажет.
Ата-анамен қарым-қатынаста баланың кемшілігін ғана айту емес, оның жетістіктерін де атап өту маңызды. Мұғалім мен ата-ана бір бағытта жұмыс жасаған жағдайда балаға қойылатын талаптар да түсінікті әрі жүйелі болады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, бастауыш сынып мұғалімі – баланың тұлғалық қалыптасуына ықпал ететін негізгі тұлғалардың бірі. Ұстаздың әрбір сөзі мен іс-әрекеті оқушының дүниетанымына, мінез-құлқына және өзіне деген көзқарасына әсер етеді.
Сондықтан қазіргі мұғалімнің міндеті – оқушыға білім берумен қатар, оның бойындағы адамгершілік, жауапкершілік, еңбекқорлық, өзіне деген сенім, шығармашылық және қарым-қатынас мәдениеті сияқты қасиеттерді дамыту.
Әр баланың бойында үлкен мүмкіндік бар. Сол мүмкіндікті байқап, қолдап, дұрыс бағыт көрсету – бастауыш сынып мұғалімінің кәсіби шеберлігі мен адамгершілік парызы.
Ұстаздың жылы сөзі, әділ бағасы, уақытында көрсеткен қолдауы кейде баланың бүкіл өміріне әсер ететін маңызды күшке айналуы мүмкін. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі тек білім беруші емес, жеке тұлғаның қалыптасуына жол ашатын бағыттаушы тұлға болуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасының жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология.
- Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы.