Аннотация. Мақалада бастауыш сыныпта жасанды интеллектіні дайын жауап алатын құрал емес, оқушының ойлауын қолдайтын көмекші ретінде қолдану жолы қарастырылады. Осы мақсатта «Ойлан — сұра — тексер» атты үш кезеңді әдістемелік үлгі ұсынылады. Алдымен оқушы тапсырма туралы өз ойын айтады, кейін мұғалімнің көмегімен ЖИ-ге нақты сұрақ құрастырады, соңында алынған жауапты оқулықпен, суретпен, сөздікпен немесе өз білімімен салыстырады. Үлгі бастауыш сыныптағы ағылшын тілі сабағына бейімделіп, практикалық тапсырма, саралау, бағалау және қауіпсіздік ережелерімен толықтырылған. Әдістің басты нәтижесі — баланың ЖИ жауабын көшірмей, сұрақ қоюы, қатені байқауы және өз шешімін түсіндіруі.

Кілт сөздер: жасанды интеллект, бастауыш сынып, ағылшын тілі, сыни ойлау, сұрақ құрастыру, ақпаратты тексеру, цифрлық қауіпсіздік

Кіріспе

Жасанды интеллект қысқа мәтін, сұрақ, сурет сипаттамасы және тапсырма нұсқаларын жылдам ұсына алады. Бұл мүмкіндік бастауыш сынып мұғаліміне оқу материалын оқушы деңгейіне бейімдеуге, жаңа тақырыпқа қызықты бастама табуға және жаттығудың бірнеше нұсқасын дайындауға көмектеседі. Бірақ технологияның жылдамдығы оның жауабы әрдайым дұрыс дегенді білдірмейді. ЖИ кейде нақты емес мәлімет береді, күрделі сөз қолданады немесе баланың жасына сәйкес келмейтін мазмұн ұсынуы мүмкін.

Сондықтан бастауыштағы негізгі міндет — баланы ЖИ-ден дайын жауап алуға емес, онымен сауатты жұмыс істеуге үйрету. Оқушы алдымен өзі ойлануы, не білгісі келетінін анықтауы, түсінікті сұрақ қоюы және жауапты тексеруі керек. Осындай рет сақталса, технология баланың ойлауын алмастырмайды; керісінше салыстыруға, дәлелдеуге және шешім қабылдауға жағдай жасайды.

ЮНЕСКО генеративті ЖИ-ді білім беруде адамға бағытталған, жас ерекшелігіне сай және дербес мәліметтерді қорғайтын тәсілмен қолдануды ұсынады. UNICEF балаларға арналған ЖИ жүйелерінде қауіпсіздік, ашықтық, әділдік және баланың мүддесі бірінші орында болуға тиіс екенін көрсетеді. Бұл қағидалар бастауышта ЖИ жұмысын мұғалімнің басқаруымен ұйымдастырудың маңызын арттырады.

Бастауыш сыныпта ЖИ қолданудың пайдасы

Бірінші пайдасы — оқу материалын саралау. Мысалы, ағылшын тілі сабағында бір тақырыпқа екі сөзден тұратын тірек, үш сөйлемдік жеңіл мәтін және себепті түсіндіретін күрделірек тапсырма дайындауға болады. Мұғалім ЖИ ұсынған нұсқаларды тексеріп, сыныптың мақсаты мен оқушылардың сөздік қорына сай бөлігін таңдайды. Осылайша дайындыққа кететін уақыт азайып, әр балаға қолжетімді тапсырма ұсынуға мүмкіндік туады.

Екінші пайдасы — сұрақ қою дағдысын дамыту. Балаға «ЖИ-ден бір нәрсе сұра» деу жеткіліксіз. Ол кім туралы, қандай тілде, неше сөйлеммен және қандай сөздерді қолданып жауап керек екенін анықтауды үйренеді. Мысалы, «Write three simple sentences about a penguin for Grade 3. Use can and can’t» деген сұраудың нақты екенін оқушылар бірге байқайды. Нақты сұрақ құрастыру оқу мақсатын түсінуге және ойын ретімен жеткізуге көмектеседі.

Үшінші пайдасы — ақпаратты тексеру әдетін қалыптастыру. Мұғалім ЖИ жауабындағы бір сөйлемді оқулықпен, сөздікпен немесе суреттегі дерекпен салыстыруды ұсынады. Оқушы «Бұл дұрыс па?», «Қай жері күмәнді?», «Қалай түзетеміз?» деген сұрақтарға жауап береді. Осы әрекет арқылы бала технологияға соқыр сенбей, қарапайым дәлел іздеуді үйренеді.

Төртінші пайдасы — тілдік белсенділік. ЖИ ұсынған материал тек экранда қалып қоймайды: балалар оны дауыстап оқиды, сөздерді карточкамен сәйкестендіреді, жұппен талқылайды, қатесін түзетеді және өз нұсқасын таныстырады. Демек ЖИ сабақтың мақсаты емес, сөйлеуге, оқуға және ойлануға түрткі болатын шағын материал көзі қызметін атқарады.

Ойлан сұра тексер әдісінің мазмұны

«Ойлан — сұра — тексер» — бастауыш сынып оқушысының ЖИ-мен жұмысын реттейтін үш кезеңді үлгі. Оның ерекшелігі — ЖИ-ге сұрақ қойылғанға дейін баланың өз пікірі міндетті түрде тыңдалады, ал жауап алынғаннан кейін тексеру әрекеті орындалады. Мұғалім құралды өзі басқарады, жеке дерек енгізбейді және сыныпқа көрсетілетін материалды алдын ала қарайды.

1. Ойлан. Оқушы тақырып бойынша бұрыннан білетінін еске түсіреді, суретке қарап болжам жасайды немесе тапсырманың жауабын өздігінен ұсынады. Бұл кезеңде экран қолданылмауы да мүмкін. Мысалы, балалар пингвиннің суретіне қарап: It is a bird. It can swim. It can’t fly, — деп айтады. Мұғалім жауаптарды тақтаға жазып, «Нені нақты білмейміз?» деген сұрақпен зерттеу мақсатын анықтайды.
2. Сұра. Оқушылар мұғаліммен бірге ЖИ-ге берілетін нақты сұрауды құрастырады. Сұрауда тақырып, сынып деңгейі, жауап көлемі және қажет тілдік үлгі көрсетіледі. Мұғалім сұрауды өзі енгізеді. Мысалы: Write four simple sentences about a penguin for Grade 3. Use can and can’t. Бұл кезеңде балалар бір сөздің өзгеруі жауапқа қалай әсер ететінін байқайды және түсінікті сұрақ қоюға жаттығады.
3. Тексер. Алынған жауап дайын ақиқат ретінде қабылданбайды. Оқушылар оны бастапқы болжамымен, оқулықтағы мәтінмен, суретпен немесе мұғалім берген сенімді карточкамен салыстырады. Олар дұрыс сөйлемге белгі қояды, күмәнді бөліктің астын сызады және қатені өз сөзімен түзетеді. Соңында «Мен нені білдім? Қай жауапты өзгерттім? Неге?» деген үш қысқа сұраққа жауап береді.

Практикалық сабақ үлгісі Ақылды зерттеуші

Сабақ 3-4-сыныптағы Animals тақырыбына арналған. Оқу мақсаты — can және can’t құрылымдарын қолданып жануардың қабілетін сипаттау, қысқа ақпаратты салыстыру және өз пікірін айту. Қажетті материалдар: жануар суреттері, дұрыс дерек жазылған тексеру карточкалары, жасыл және қызыл белгілер. ЖИ-ге сұрауды тек мұғалім енгізеді.

Ойлан кезеңінде әр топқа бір жануардың суреті беріледі: penguin, camel немесе dolphin. Балалар суретке қарап, алдымен ЖИ көмегінсіз үш болжам айтады. Сөйлем тіректері тақтада тұрады: It can…. It can’t…. It lives…. Топ өз жауаптарының біреуіне «нақты білеміз», екіншісіне «тексеру керек» белгісін қояды. Осылайша бала дайын жауап күтпей, бар білімін іске қосады.

Сұра кезеңінде сынып жақсы сұраудың төрт бөлігін анықтайды: кім туралы, кімге арналған, неше сөйлем және қандай сөз қолданылуы керек. Мысалы: Write four simple sentences about a dolphin for Grade 3. Use can and can’t. Мұғалім сұрауды енгізіп, алынған мәтінді экраннан көрсетеді. Оқушылар өз болжамы мен ЖИ жауабындағы ұқсас сөйлемдерді табады.

Тексер кезеңінде мұғалім әр топқа оқулықтан алынған немесе алдын ала тексерілген дерек карточкасын береді. Балалар ЖИ мәтініндегі әр сөйлемді карточкамен салыстырады. Дұрыс сөйлемге жасыл, күмәнді немесе қате сөйлемге қызыл белгі қояды. Егер мәтінде A dolphin is a fish деген сөйлем кездессе, оқушылар A dolphin is a mammal деп түзетіп, дәлелін карточкадан көрсетеді. Мұндай қатені мұғалім сабақ мақсаты үшін алдын ала қосуына болады; ол ЖИ-дің нақты жауабы ретінде көрсетілмеуі керек.

Сабақ соңында әр топ «Біздің бірінші ойымыз», «ЖИ жауабы» және «Тексерілген жауап» деген үш сөйлеммен қорытынды жасайды. Мысалы: We thought a penguin could fly. The AI answer said it couldn’t fly. We checked the card. A penguin can’t fly, but it can swim. Бұл тапсырмада бағаланатын нәтиже — ЖИ қолдану емес, оқушының салыстыруы, түзетуі және дәлелдеуі.

ЖИ-ді қауіпсіз қолданудың бес ережесі

1. Мұғалім басқарады. Бастауыш сынып оқушысы ЖИ құралымен бақылаусыз жұмыс істемейді. Сұрауды мұғалім енгізеді және нәтижені сабаққа дейін немесе сыныппен бірге тексереді.
2. Жеке мәлімет енгізілмейді. Оқушының аты-жөні, фотосуреті, дауысы, мекенжайы, бағасы, денсаулығы және отбасы туралы ақпарат ЖИ жүйесіне жіберілмейді. Тапсырмада ойдан шығарылған есім мен бейтарап жағдай қолданылады.
3. Алдымен бала ойланады. ЖИ жауабы баланың алғашқы ойын алмастырмауы керек. Оқушы алдымен болжам, сөз немесе қысқа жауап ұсынады, содан кейін ғана технологияның нұсқасымен салыстырады.
4. Жауап міндетті түрде тексеріледі. ЖИ мәтіні оқулықпен, сөздікпен, сенімді карточкамен немесе мұғалімнің түсіндіруімен салыстырылады. Қате, күмәнді немесе жас ерекшелігіне сәйкес емес бөлік алынып тасталады.
5. Экран уақыты шектеледі. ЖИ сабақтың шағын бөлігінде ғана қолданылады. Негізгі әрекет қағазбен жұмыс, сурет, қимыл, жұптық әңгіме және ауызша таныстыру арқылы жалғасады.

Саралау және бағалау

Саралау әр кезеңде жүзеге асады. Ойлан кезінде қолдауды қажет ететін оқушы сурет пен дайын сөздерді пайдаланады, ал қабілеті жоғары оқушы өз болжамының себебін айтады. Сұра кезеңінде бір топ дайын үлгідегі бос орындарды толтырса, екінші топ сұрауды өздігінен құрастырады. Тексер кезеңінде бір оқушы дұрыс немесе қате белгісін қояды, екіншісі сөйлемді түзетеді, үшіншісі дәлел келтіреді.

Бағалау үшін төрт өлшем жеткілікті: оқушы ЖИ-ге дейін өз ойын айтты ма; нақты сұрақ құрастыруға қатысты ма; жауаптан дұрыс немесе күмәнді бөлікті тапты ма; түзетілген нұсқаны өз сөзімен түсіндірді ме. Мұғалім әр өлшем бойынша қысқа кері байланыс береді. Мысалы: «Сен күмәнді сөйлемді дұрыс таптың. Енді оның неліктен қате екенін бір сөйлеммен түсіндір». Бұл тәсіл технологияны емес, ойлау әрекетін бағалайды.

Мұғалімнің рөлі

ЖИ мұғалімнің кәсіби шешімін алмастырмайды. Мұғалім оқу мақсатын белгілейді, құралдың қажет немесе қажет емес екенін анықтайды, сұрауды дайындайды, жауапты тексереді және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге ол оқушының алғашқы ойын тыңдап, тексеруге арналған сенімді дерек ұсынады және қорытындыны баланың өзіне айтқызады.

Сабақтың тиімділігін қарапайым сұрақпен анықтауға болады: ЖИ қолданылғаннан кейін оқушы көбірек ойланды ма, жақсырақ сұрақ қойды ма және бір ақпаратты тексерді ме? Егер бала тек дайын мәтінді көшірсе, технология оқу мақсатына қызмет етпеді. Ал егер ол өз болжамын салыстырып, қатені түзетіп, шешімін түсіндірсе, ЖИ пайдалы оқу құралына айналды.

Қорытынды

Бастауыш сыныпта жасанды интеллектіні сауатты қолдану оның мүмкіндігін көрсетумен шектелмейді. Бала технологиядан бұрын өз ойын айтуға, не білгісі келетінін нақты сұрауға және алынған жауапты тексеруге үйренуі керек. «Ойлан — сұра — тексер» үлгісі осы әрекеттерді сабақтың тұрақты ретіне айналдырады. Ол ЖИ-ді дайын жұмыстың авторы емес, салыстыруға арналған көмекші материал көзі ретінде қолдануға мүмкіндік береді.

Әдіс мұғалімге материалды саралауға және қызықты тапсырма дайындауға көмектеседі, ал оқушыға сұрақ қою, ақпаратты салыстыру, қатені түзету және ойын дәлелдеу дағдыларын дамытады. Мұғалім бақылауы, жеке деректерді қорғау және жауапты міндетті тексеру сақталған жағдайда ЖИ бастауыш сыныптағы баланың ойлауын әлсіретпей, оны саналы әрекетке бағыттай алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. (2026). «Цифрлық сауаттылық және жасанды интеллект» әдістемелік нұсқаулығы (1-4-сынып). Астана.

Miao, F., & Holmes, W. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. UNESCO.

UNESCO. (2024). AI Competency Framework for Students.

UNICEF Innocenti. (2025). Guidance on AI and Children. Version 3.0.