Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық технологияларды тиімді қолдану оқыту сапасын арттырудың негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Соның ішінде жасанды интеллект технологиялары білім алушылардың жеке қабілеттерін дамытуға, олардың шығармашылық белсенділігін арттыруға және оқу үдерісін жаңа мазмұнмен толықтыруға мүмкіндік береді. Музыка пәні оқушының эстетикалық талғамын, эмоциялық сезімін, музыкалық есту қабілетін, ырғақ сезімін, қиялын және шығармашылық ойлауын қалыптастыратын ерекше пән болғандықтан, жасанды интеллект құралдарын осы сабақтарда қолданудың педагогикалық әлеуеті жоғары. Жасанды интеллект көмегімен әуен идеяларын құрастыру, музыкалық шығармаларды талдау, мәтін мен музыка байланысын түсіндіру, шығармашылық тапсырмаларды даралау, оқушыларға жедел кері байланыс беру, музыкалық импровизация мен композиция жасауға бағыттау мүмкіндігі кеңейеді. Мақалада музыка сабағында жасанды интеллектті қолдану арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың тиімді жолдары, мұғалімнің кәсіби рөлі, оқушының музыкалық ойлауын жетілдіру тәсілдері және технологияны жауапты пайдаланудың негізгі қағидалары қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектті музыка сабағында қолдану кезінде авторлық құқық, академиялық адалдық, музыкалық шығарманың түпнұсқалығын сақтау және оқушының өзіндік шығармашылық үлесін дамыту мәселелеріне назар аударылады.
Қазіргі мектептегі музыка сабағы тек ән үйрету немесе музыкалық шығармаларды тыңдатумен шектелмеуі тиіс. Музыка пәнінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыны музыканы сезінуге, түсінуге, талдауға, өз ойын дыбыс, ырғақ, әуен және орындаушылық әрекет арқылы жеткізуге үйрету. Осы тұрғыдан алғанда оқушының шығармашылық қабілетін дамыту музыка сабағының басты бағыттарының бірі болып табылады. Шығармашылық қабілет дегеніміз тек жаңа ән немесе әуен шығару мүмкіндігі ғана емес. Ол музыкалық материалды өзіндік тұрғыдан қабылдау, салыстыру, импровизация жасау, эмоциялық мазмұнын анықтау, белгілі музыкалық идеяны өзгерту, жаңа шешім ұсыну және өзінің шығармашылық ойын көркем түрде жеткізе білу қабілеттерінің жиынтығын қамтиды.
Қазіргі оқушылар цифрлық ортада өмір сүріп, ақпаратты көбіне интерактивті және мультимедиалық форматта қабылдайды. Сондықтан музыка пәні мұғалімі дәстүрлі оқыту әдістерін сақтай отырып, жаңа цифрлық мүмкіндіктерді де педагогикалық тұрғыдан орынды қолдануы қажет. Осындай мүмкіндіктердің бірі – жасанды интеллект. Жасанды интеллект музыка сабағын автоматтандыру үшін емес, оқушының ойлау, тыңдау, орындау және шығармашылық әрекетін қолдау үшін қолданылған жағдайда ғана нақты педагогикалық нәтиже береді.
Музыкалық шығармашылық табиғатынан тәжірибеге негізделеді. Оқушы әуенді тыңдайды, оны сезінеді, қайталайды, өзгертіп көреді, салыстырады, өз нұсқасын ұсынады. Жасанды интеллект осы әрекеттердің кейбірін кеңейте алады. Мысалы, мұғалім белгілі бір көңіл күйге сәйкес музыкалық идея ойлап табуға арналған тапсырма береді. Оқушы алдымен өзінің әуендік немесе ырғақтық шешімін ұсынады, содан кейін жасанды интеллект арқылы балама нұсқалар алып, олардың арасындағы айырмашылықты салыстырады. Бұл жерде негізгі мақсат – жасанды интеллект ұсынған дайын материалды қабылдау емес, оқушының бірнеше музыкалық шешімді салыстырып, өзіне ұнаған элементтерді саналы түрде таңдауы.
Музыка сабағында жасанды интеллектті қолданудың маңызды бағыты – музыкалық қиялды дамыту. Қиял шығармашылық әрекеттің негізгі компоненттерінің бірі болып табылады. Мұғалім оқушыларға белгілі бір көрініс, табиғат құбылысы, көңіл күй немесе оқиға ұсынып, оны музыка арқылы бейнелеуді сұрай алады. Мысалы, «Көктемгі жаңбыр», «Таңғы дала», «Қуаныш», «Сағыныш», «Жеңіс сәті» сияқты тақырыптарға сәйкес әуеннің қандай қарқында, қандай ырғақта немесе қандай сипатта болуы мүмкін екендігін талқылау ұсынылады. Оқушылар өз ойларын айтқаннан кейін жасанды интеллекттен сол эмоционалдық жағдайды сипаттайтын музыкалық элементтер туралы ұсыныс алуға болады. Кейін оқушы ұсыныстарды өзінің музыкалық түсінігімен салыстырады.
Осындай тапсырмалар оқушының музыка мен эмоция арасындағы байланысты терең сезінуіне мүмкіндік береді. Бір оқушы қуанышты жылдам темппен және жоғары регистрмен сипаттаса, екінші оқушы оны жеңіл ырғақ немесе ашық динамика арқылы жеткізуі мүмкін. Мұғалім бұл айырмашылықтарды шығармашылық еркіндіктің көрінісі ретінде қабылдап, оқушыларды бір ғана «дұрыс» жауап іздеуге емес, өз музыкалық шешімін дәлелдеуге бағыттайды. Жасанды интеллект болса осындай ойлау әрекетін кеңейтуге көмектесетін қосымша ресурс қызметін атқарады.
Музыка сабақтарында импровизация әдісінің шығармашылық қабілетті дамытудағы орны ерекше. Импровизация барысында оқушы алдын ала толық дайындалмаған музыкалық материалды сол сәтте ойлап табады немесе белгілі бір әуенді өзгертіп орындайды. Кейбір оқушылар үшін импровизация қиын болуы мүмкін, себебі олар қателесуден қорқады немесе неден бастау керектігін білмейді. Жасанды интеллект осындай жағдайда идеялық тірек ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, мұғалім оқушыларға төрт тактылы қарапайым ырғақ құрастыруды ұсынады. Оқушы өз нұсқасын жасағаннан кейін жасанды интеллекттен тағы бір немесе екі нұсқа сұрап, олардың құрылымын талдай алады. Одан кейін өз жұмысына өзгеріс енгізіп, жаңа нұсқа жасайды.
Бұл әдістің педагогикалық артықшылығы – оқушы дайын үлгіні көшірмей, салыстыру және түрлендіру арқылы шығармашылық шешім қабылдайды. Әсіресе бастауыш және орта буын оқушылары үшін музыка құрастыру әрекетін ойын элементтерімен байланыстыру тиімді. Мысалы, «ырғақты жалғастыр», «әуенге жауап бер», «музыкалық сұрақ пен жауап құрастыр», «бір ырғақты үш түрлі көңіл күйде орында» сияқты тапсырмалар жасанды интеллект көмегімен түрлендіріліп берілуі мүмкін. Бұл тапсырмалар баланың еркін ойлауына және музыкалық эксперимент жасауына жағдай туғызады.
Жасанды интеллектті вокалдық жұмыстарда да тиімді қолдануға болады. Музыка сабағында ән айту кезінде оқушы тек мәтін мен әуенді жаттап қана қоймай, шығарманың мазмұнын, көңіл күйін, орындаушылық ерекшелігін түсінуі қажет. Мұғалім оқушыларға ән мәтінінің идеясын анықтап, оған сәйкес орындаушылық тәсілді ұсынуды тапсыра алады. Жасанды интеллекттен әннің мәтініндегі негізгі көңіл күйді сипаттауға арналған сұрақтар немесе талдау критерийлері алынуы мүмкін. Мысалы, «Бұл әннің негізгі эмоциясы қандай?», «Қай жолдарды баяу немесе әсерлі орындауға болады?», «Әннің шарықтау шегі қай тұста болуы мүмкін?» деген сұрақтар оқушының саналы орындаушылық дағдысын қалыптастырады.
Музыкалық шығарманы тыңдау және талдау барысында да жасанды интеллект оқушының шығармашылық ойлауына ықпал ете алады. Дәстүрлі сабақта мұғалім шығарманың композиторы, жанры, сипаты және көркемдік ерекшеліктері туралы ақпарат береді. Ал жасанды интеллект қолданылған жағдайда оқушылар талдауға белсенді қатыса алады. Мысалы, белгілі бір шығарманы тыңдағаннан кейін олар алдымен өз сезімдері мен ассоциацияларын жазады, кейін жасанды интеллекттен шығарманы талдауға арналған қосымша сұрақтар алады. Осыдан соң өз жауаптарын қайта қарап, музыка туралы пікірін тереңдетеді.
Бұл тәсіл әсіресе оқушының субъективті музыкалық қабылдауын бағалауда маңызды. Музыкаға берілетін эмоционалдық жауап әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан мұғалімнің мақсаты оқушыны белгілі бір стандартты сипаттаманы қайталауға емес, өзінің музыкалық әсерін дәлелдеуге үйрету болуы керек. Мысалы, бір шығарма бір оқушыға тыныштық сезімін берсе, екінші оқушыда ойлану немесе мұң сезімін тудыруы мүмкін. Жасанды интеллект оқушыға осы сезімдерді музыкалық терминдермен байланыстыруға көмектесе алады. Мысалы, темп, динамика, регистр, лад, ырғақ, тембр сияқты ұғымдар арқылы шығарманың эмоциялық әсерін түсіндіру ұсынылады.
Музыка сабағында оқушының композициялық қабілетін дамытуда да жасанды интеллекттің мүмкіндігі зор. Композиция жасау күрделі шығармашылық әрекет болғандықтан, оны кезең-кезеңмен ұйымдастыру тиімді. Алдымен оқушы музыканың тақырыбын анықтайды, одан кейін көңіл күйін, темпін, ырғақтық негізін, әуендік бағытын және формасын ойластырады. Жасанды интеллект осы үдерісте идеяларды жүйелеуге, композиция құрылымына қатысты сұрақтар ұсынуға немесе оқушының бастапқы ойын кеңейтуге көмектесе алады. Мысалы, «Қазақтың табиғаты туралы қысқа музыкалық композиция қандай бөлімдерден тұруы мүмкін?» деген сұраққа алынған бірнеше ұсыныстың ішінен оқушы өзіне жақын нұсқаны таңдап, оны шығармашылық тұрғыдан дамытады.
Мұнда ұлттық музыкалық материалдарды қолданудың тәрбиелік және танымдық маңызы жоғары. Оқушылар қазақ халқының дәстүрлі музыкасын, күйлерін, термелерін, халық әндерін және ұлттық аспаптардың дыбыстық ерекшеліктерін зерттей отырып, жасанды интеллект көмегімен жаңа шығармашылық тапсырмалар орындай алады. Мысалы, домбыра күйінің мінезін сипаттау, халық әніндегі көңіл күйді заманауи тілмен түсіндіру, ұлттық музыкалық аспаптардың тембрін салыстыру немесе белгілі бір күйге байланысты көркем оқиға құрастыру ұсынылады. Бұл тапсырмалар ұлттық музыкалық мәдениетті заманауи технологиямен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект арқылы оқушының жеке ерекшелігіне сәйкес тапсырма әзірлеу де тиімді. Бір оқушы ән айтуға қызығуы мүмкін, екіншісі аспапта ойнауға бейім, үшіншісі музыка тыңдап талдауды ұнатады, ал төртінші оқушы әуен құрастыруға ынталы болуы мүмкін. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен бір оқу мақсатына бағытталған бірнеше түрлі тапсырма әзірлей алады. Мысалы, бір тақырып бойынша бір оқушыға қысқа вокалдық тапсырма, екіншісіне ырғақ құрастыру, үшіншісіне музыкалық сипаттама жазу, төртіншісіне шығармашылық композиция жоспарын жасау ұсынылады.
Осылайша жасанды интеллект саралап оқытуды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бірақ мұғалім дайын тапсырмаларды сол күйінде пайдаланбай, оқушының жас ерекшелігіне, музыкалық дайындығына және сабақтың мақсатына сай бейімдеуі тиіс. Себебі технология педагогикалық шешімнің орнына жүрмейді. Музыка мұғалімі оқушының даусын, музыкалық есту қабілетін, орындаушылық тәжірибесін және эмоциялық жағдайын тікелей бақылап, оған сәйкес қолдау көрсетеді. Жасанды интеллект мұндай кәсіби бақылауды алмастыра алмайды.
Жасанды интеллектті тиімді пайдаланудың маңызды шарттарының бірі – дұрыс сұрақ қоя білу. Оқушы жасанды интеллектпен жұмыс барысында нақты нұсқау беруге үйренеді. Мысалы, «Әуен құрастыр» деген жалпы сұраныстың орнына «Көңілді сипаттағы, төрт тактіден тұратын, қарапайым ырғақты әуен идеясына үш нұсқа ұсын» деген нақты сұраныс нәтижелі болады. Мұндай жұмыс оқушының тек цифрлық сауаттылығын емес, шығармашылық ойлауын да дамытады. Себебі ол қандай музыкалық нәтиже алғысы келетінін алдын ала ойластыруға мәжбүр болады.
Музыка сабағында жасанды интеллектті қолдану оқушының «мен музыканы жасай алмаймын» деген сенімсіздігін азайтуға да көмектесуі мүмкін. Кейбір балалар шығармашылық тапсырманы орындауды күрделі деп қабылдап, алғашқы қадам жасауға қиналады. Ал бірнеше идея немесе бастапқы үлгі ұсыну арқылы жасанды интеллект олардың жұмысқа кірісуін жеңілдетеді. Дегенмен мұғалім оқушыға ұсынылған идеяны өзгертуге, толықтыруға және өзіндік нұсқасын жасауға міндетті түрде жағдай жасауы тиіс. Сонда ғана жасанды интеллект шығармашылықты алмастыратын емес, оны ынталандыратын құралға айналады.
Музыка сабағында жасанды интеллектті қолданудың тағы бір тиімді бағыты – оқушылардың шығармашылық жобаларын ұйымдастыру. Жобалық жұмыс оқушыға белгілі бір музыкалық идеяны зерттеп, оны нақты өнімге айналдыруға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушыларға «Менің туған өлкемнің әуені», «Ұлттық музыка және заманауи стиль», «Табиғат дыбыстарынан музыкалық композиция жасау», «Қазақтың ұлттық аспаптары» сияқты тақырыптар ұсынылуы мүмкін. Мұндай тапсырмаларды орындау барысында жасанды интеллект идеяларды жүйелеуге, жоба құрылымын жасауға, шығармашылық бағыттарды ұсынуға немесе мәтіндік сипаттамаларды жетілдіруге көмектеседі. Бірақ жобаның мазмұндық шешімі мен шығармашылық таңдауы оқушының өзіне тиесілі болуы керек.
Мысалы, «Менің туған өлкемнің әуені» атты жобада оқушы өз аймағына тән табиғат көріністерін, дыбыстарды, халықтық музыкалық дәстүрлерді зерттеп, солардың негізінде шағын музыкалық композиция немесе дыбыстық коллаж дайындай алады. Жасанды интеллекттен «дала көрінісін қандай музыкалық құралдар арқылы бейнелеуге болады?» немесе «тыныш табиғат пен серпінді өмірді бір композицияда қалай үйлестіруге болады?» деген сұрақтарға ұсыныс алуы мүмкін. Кейін оқушы сол ұсыныстардың ішінен өз идеясын қолдайтын элементтерді таңдап, авторлық шешім қабылдайды. Осы жұмыс арқылы ол музыканы тек тыңдаушы ретінде емес, оны құрастырушы және түсіндіруші ретінде қабылдай бастайды.
Музыка сабағында жасанды интеллектті шығармашылық тапсырмалардың бастапқы идеяларын қалыптастыру үшін қолдану оқушының қиялын белсендіреді. Кейде оқушыға толық еркіндік беру шығармашылық қиындық тудыруы мүмкін, себебі ол қай бағытта жұмыс істеу керектігін білмей қалады. Мұндай жағдайда мұғалім жасанды интеллект арқылы шектеулі, бірақ таңдауға мүмкіндік беретін бірнеше нұсқа ұсына алады. Мысалы, «үш түрлі көңіл күйге арналған қысқа әуен ойлап тап: қуаныш, толғаныс, мерекелік көңіл күй» деген тапсырма беріледі. Оқушы өзіне ұнаған бағытты таңдап, оны музыкалық тұрғыдан дамытады.
Шығармашылық қабілетті дамытуда таңдау еркіндігі маңызды рөл атқарады. Жасанды интеллект осы еркіндікті кеңейте алады, себебі ол қысқа уақыт ішінде бірнеше идея ұсынып, оқушыға салыстыру мүмкіндігін береді. Дегенмен мұғалім әрқашан оқушының дайын нұсқаны қабылдамай, оны өзгертуін, толықтыруын, өзінің орындаушылық немесе композициялық ерекшелігін енгізуін талап етуі тиіс. Бұл тәсіл оқушының авторлық жауапкершілігін қалыптастырады.
Музыка сабағында мәтін мен музыканың байланысын зерттеу де шығармашылық ойлауды дамытудың тиімді жолы. Әсіресе ән жанрында мәтіннің мазмұны мен әуеннің эмоционалдық сипаты өзара тығыз байланысты. Мұғалім белгілі бір өлең мәтінін ұсынып, оқушылардан оған сәйкес музыкалық сипаттама жасауды сұрай алады. Оқушы мәтіннің негізгі идеясын, көңіл күйін, ырғағын және сөздердің эмоционалдық күшін анықтап, қандай темп, динамика немесе әуендік бағыт сәйкес келетінін болжайды. Кейін жасанды интеллекттен альтернативті ұсыныстар алып, өз шешімімен салыстырады.
Мысалы, табиғат тақырыбындағы өлеңге оқушы баяу темп пен жұмсақ динамика ұсынса, жасанды интеллект басқа интерпретация ретінде жеңіл ырғақ пен ашық дыбыстық бояуды ұсынуы мүмкін. Мұғалім екі нұсқаны салыстырып, «қайсысы мәтіннің мазмұнын жақсы ашады?» деген сұрақ қоя алады. Мұндай тапсырмада оқушы музыкалық шешімнің бір ғана дұрыс нұсқасы болмайтынын түсінеді. Ол әр нұсқаның көркемдік негізін түсіндіріп, шығармашылық таңдау жасауға үйренеді.
Жасанды интеллектті музыкалық талдау тапсырмаларын күрделендіру үшін де пайдалануға болады. Бастапқы деңгейдегі оқушы шығарманың темпін, динамикасын және жалпы көңіл күйін анықтаса, жоғары деңгейдегі оқушы шығарманың формасын, контрастын, музыкалық бейнесін және авторлық идеясын талдай алады. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен осы деңгейлерге сәйкес сұрақтар дайындап, саралап оқытуды ұйымдастырады.
Мысалы, бір музыкалық шығарманы тыңдағаннан кейін бірінші топқа «шығарманың жылдам немесе баяу орындалғанын анықта» деген тапсырма, екінші топқа «темп пен динамика шығарманың көңіл күйіне қалай әсер етеді?» деген сұрақ, үшінші топқа «композитор музыкалық бейнені қандай құралдар арқылы жеткізген?» деген аналитикалық тапсырма берілуі мүмкін. Осылайша бір ғана музыкалық материал әртүрлі деңгейде игеріледі.
Музыка сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін рөлдік және сценарийлік тапсырмаларды да жасанды интеллектпен біріктіруге болады. Мысалы, оқушыларға «сен композиторсың», «сен аранжировщиксің», «сен орындаушысың», «сен музыкалық сыншысың» деген рөлдер беріледі. Әр рөлге сәйкес тапсырма ұсынылады. Композитор жаңа әуеннің идеясын ұсынады, аранжировщик оның қандай аспаптармен орындалатынын жоспарлайды, орындаушы шығарманың интерпретациясын түсіндіреді, ал сыншы орындалған жұмыстың көркемдік ерекшелігін бағалайды. Жасанды интеллект осы рөлдерге арналған сұрақтарды немесе жұмыс критерийлерін дайындауға көмектесе алады.
Осындай тапсырмалар оқушының музыкалық әрекеттің әртүрлі қырларын түсінуіне мүмкіндік береді. Ол музыкалық шығарманың пайда болуынан бастап, орындалуы мен бағалануына дейінгі үдерісті тұтас қабылдайды. Сонымен бірге оқушылар бір-бірінің жұмысын тыңдап, пікір білдіру арқылы коммуникативтік және эстетикалық мәдениетін дамытады.
Жасанды интеллектті топтық шығармашылықта қолдану да маңызды. Бірнеше оқушы бір композицияны бірлесіп дайындаған кезде олардың әрқайсысы өз идеясын ұсынады. Жасанды интеллект ортақ идеяларды жүйелеуге, композицияның құрылымын ұсынуға немесе қай бөлімге қандай музыкалық сипат сәйкес келетінін анықтауға көмектесе алады. Бірақ соңғы шешімді топтың өзі қабылдайды. Мұндай тәсіл оқушыларды келісімге келуге, өзгелердің пікірін тыңдауға және ортақ шығармашылық өнім үшін жауапкершілік алуға үйретеді.
Музыка сабағында жасанды интеллектті қолданудың тағы бір маңызды бағыты – оқушының шығармашылық рефлексиясын дамыту. Шығармашылық тапсырманы орындағаннан кейін оқушыдан «Мен қандай идеяны таңдадым?», «Неліктен осы музыкалық шешімге тоқталдым?», «Қандай қиындық кездесті?», «Егер қайта орындасам, нені өзгертер едім?» деген сұрақтарға жауап беру сұралуы мүмкін. Жасанды интеллект осы сұрақтарға негізделген рефлексия үлгілерін немесе қосымша бағыттаушы сұрақтарды ұсына алады.
Рефлексия оқушыға өзінің шығармашылық әрекетін саналы түрде бағалауға көмектеседі. Ол тек «жақсы орындадым» немесе «қиын болды» деген жалпы пікірмен шектелмей, нақты музыкалық шешімдерді талдайды. Мысалы, «мен әуенді баяу темпте бастадым, себебі композицияның басында тыныш көңіл күй жеткізгім келді, кейін ырғақты жылдамдаттым, өйткені оқиға дамыды» деген жауап оқушының шығармашылық ойын түсіндіре алғанын көрсетеді.
Жасанды интеллект оқушының музыкалық шығармашылығына кері байланыс беретін құрал ретінде де қолданылуы мүмкін. Мәселен, оқушы өзі жазған ән мәтінін немесе композиция жоспарын ұсынып, «идеямның негізгі тақырыбы анық па?», «қай жерде қайталау артық болуы мүмкін?», «композицияны қалай логикалық аяқтауға болады?» деген сұрақтар қоя алады. Бірақ бұл жағдайда мұғалім жасанды интеллекттің эстетикалық бағасы абсолютті емес екенін түсіндіруі қажет. Өнердегі шығармашылық шешім әрдайым субъективті элементті қамтиды, сондықтан оқушы өз таңдауын тек жасанды интеллект пікіріне негіздемеуі керек.
Музыкалық шығармашылықта ұлттық құндылықтарды сақтау мәселесі де маңызды. Жасанды интеллект арқылы кез келген стильдегі музыкалық идеяны тез алуға болатындықтан, оқушының ұлттық музыкалық мәдениетпен байланысын әлсіретіп алмау қажет. Осы тұрғыда музыка мұғалімі қазақтың дәстүрлі музыкалық мұрасын шығармашылық тапсырмаларға енгізуі тиіс. Мысалы, оқушылардан домбыра күйінің құрылымдық ерекшеліктерін зерттеп, соған сүйене отырып өз ырғақтық идеясын құрастыру, халық әнінің интонациялық ерекшелігін анықтап, заманауи музыкалық сипаттамамен салыстыру немесе ұлттық аспаптардың тембрін цифрлық дыбыстармен салыстыру сұралады.
Жасанды интеллект ұлттық музыкалық материал туралы ақпаратты жинақтауға көмектескенімен, мұғалім тарихи және мәдени тұрғыдан күмәнді мәліметтерді міндетті түрде тексеруі тиіс. Кейбір жасанды интеллект жүйелері халық әндерінің авторын қате көрсетуі, дәстүрлі аспаптардың ерекшелігін шатастыруы немесе нақты емес деректер беруі мүмкін. Сондықтан музыка пәнінде де ақпаратты тексеру мәдениеті қажет.
Авторлық құқық мәселесі музыка мен жасанды интеллектті байланыстыратын ең өзекті мәселелердің бірі. Оқушылар музыкалық материал генерациялау құралдарын қолданған кезде жасалған әуеннің түпнұсқалығы, бастапқы дереккөздермен байланысы және авторлық үлес мәселесін түсінуі тиіс. Мұғалім оқушыларға белгілі бір танымал әнді дәл көшіріп жасау немесе нақты композитордың стилін механикалық түрде қайталау шығармашылық тапсырманың мақсатына сәйкес келмейтінін түсіндіруі қажет.
Сондықтан тапсырма беруде «осы композитор сияқты жаса» дегеннен гөрі «көңілді, серпінді, қысқа ырғақтық идея құрастыр» немесе «дәстүрлі және заманауи элементтерді біріктіретін өзіндік музыкалық шешім ұсын» деген формулировкалар тиімді. Бұл оқушыны еліктеуден гөрі авторлық ізденіске бағыттайды.
Музыка сабағында академиялық адалдық та маңызды. Егер оқушы жасанды интеллектке толық ән мәтінін немесе толық композиция идеясын жасатып, оны өзінің жұмысы ретінде ұсынса, шығармашылық тапсырманың тәрбиелік және білімдік мәні төмендейді. Сондықтан мұғалім жасанды интеллектті қай кезеңде пайдалануға болатынын нақты көрсетуі тиіс. Мысалы, идея генерациясына, жоспар жасауға, атау таңдауға немесе өз жұмысын жетілдіруге көмек алуға рұқсат етілуі мүмкін, бірақ соңғы шығармашылық өнімде оқушының өзіндік үлесі анық көрінуі қажет.
Бұл үшін «алғашқы нұсқа – оқушыдан, көмекші нұсқа – жасанды интеллекттен, соңғы нұсқа – қайтадан оқушыдан» деген қағиданы қолдануға болады. Алдымен оқушы өз идеясын жасайды. Кейін жасанды интеллекттің ұсынысын қарайды. Соңында екі нұсқаны салыстырып, өз жұмысына саналы өзгеріс енгізеді. Бұл модель оқушының шығармашылық жауапкершілігін сақтайды.
Жасанды интеллектті бағалау жүйесіне енгізу де мұқият ұйымдастырылуы тиіс. Мұғалім шығармашылық жұмысты тек соңғы өнім бойынша емес, оның жасалу үдерісі бойынша бағалағаны дұрыс. Мысалы, критерийлерге идеяның түпнұсқалығы, музыкалық элементтердің орынды қолданылуы, шығармашылық шешімді түсіндіру, жасанды интеллект ұсыныстарын сыни бағалау және жұмыстың өзіндік сипаты енгізілуі мүмкін. Сонда оқушы дайын нәтижеге емес, шығармашылық үдеріске мән береді.
Музыка пәнінде жасанды интеллектті қолдану кезінде қауіпсіз және этикалық цифрлық мінез-құлықты да қалыптастыру қажет. Оқушыларға жеке мәліметтерін жарияламау, күмәнді платформаларға тіркелмеу, авторлық материалдарды рұқсатсыз жүктемеу және жасанды интеллектке енгізілген ақпараттың сыртқы жүйелерде өңделуі мүмкін екенін түсіндіру маңызды. Мұғалім мектеп саясаты мен қолданылатын цифрлық платформалардың талаптарын ескеруі тиіс.
Жасанды интеллектпен жұмыс жасауда мұғалімнің кәсіби рөлі бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Мұғалім тек технологияны таныстырушы емес, оның педагогикалық қолданылуын ұйымдастырушы, музыкалық сапаны бағалаушы және оқушының шығармашылық дамуын бағыттаушы тұлға болып қалады. Жасанды интеллект музыкалық эмоцияны толық сезіне алмайды, оқушының жеке орындаушылық ерекшелігін адам сияқты қабылдай алмайды және оның шығармашылық өсуін ұзақ мерзімде кешенді бағалай алмайды. Сондықтан технология мен мұғалімнің кәсіби тәжірибесі бірін-бірі толықтыруы тиіс.
Музыка сабағында кез келген цифрлық құралды қолданар алдында мұғалім «бұл құрал оқушының нақты қандай шығармашылық қабілетін дамытады?» деген сұраққа жауап бергені жөн. Егер жасанды интеллект оқушының қиялын, импровизациясын, музыкалық естуін, шығармашылық таңдауын немесе композициялық ойлауын қолдаса, оның сабақтағы орны негізді. Ал егер оқушы тек дайын өнімді алып, оны қайталаумен шектелсе, технология сабақтың мақсатына қызмет етпейді.
Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект музыка сабағында шығармашылық әрекетті жеңілдететін құрал ғана емес, оқушыға музыканы жаңа қырынан зерттеуге мүмкіндік беретін орта ретінде қарастырылуы тиіс. Ол оқушыны сұрақ қоюға, салыстыруға, тыңдауға, эксперимент жасауға және өзінің музыкалық идеясын қайта қарауға итермелей алады. Дәл осы әрекеттер шығармашылық қабілеттің тұрақты дамуына негіз болады.
Жасанды интеллектті музыка сабағында жүйелі қолдану оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттырумен қатар, олардың музыкалық ойлау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Музыкалық ойлау дегеніміз – дыбыстарды жай ғана есту емес, олардың арасындағы байланысты түсіну, ырғақтық және әуендік құрылымды ажырату, музыкалық бейнені сезіну, шығарманың эмоционалдық мазмұнын қабылдау және оны өзіндік көзқараспен түсіндіру қабілеті. Жасанды интеллект осындай әрекеттерді ұйымдастыруда мұғалімге түрлі тапсырмалар ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы бір музыкалық шығарманы тыңдап болғаннан кейін оның негізгі идеясын өз сөзімен түсіндіреді, кейін жасанды интеллект арқылы сол шығарманы талдауға арналған бірнеше сұрақ алып, алғашқы пікірін толықтыра алады. Мұндай жұмыс оқушыны өзінің бастапқы әсерін қайта қарауға, тыңдаған музыкасына саналы түрде баға беруге үйретеді.
Музыка пәнінде шығармашылық қабілетті дамыту үшін оқушыға қателесуге мүмкіндік беретін психологиялық орта қалыптастыру өте маңызды. Шығармашылық әрекетте бір ғана дұрыс жауап бола бермейді. Әуеннің, ырғақтың, орындаушылық интерпретацияның немесе музыкалық композицияның бірнеше нұсқасы болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушының әрбір шығармашылық шешімін салыстыруға, негіздеуге және жетілдіруге бағыттауы тиіс. Жасанды интеллект осы үдерісте балама идеялар ұсынатын көмекші ретінде қызмет атқара алады. Оқушы жасанды интеллекттің нұсқасын өзінің жұмысымен салыстырып, қай элементті қабылдайтынын немесе қабылдамайтынын түсіндіреді. Бұл оның эстетикалық талғамын және дербес шешім қабылдау қабілетін дамытады.
Жасанды интеллектті сабақта қолдану музыкалық эксперимент жүргізуге де қолайлы жағдай жасайды. Мысалы, бір ырғақтық үлгіні бірнеше түрлі темпте орындап көру, бір әуенге әртүрлі эмоционалдық сипат беру, музыкалық фразаның басын немесе соңын өзгерту, композицияның құрылымын басқа ретпен орналастыру сияқты тапсырмалар арқылы оқушы музыкалық материалдың қалай өзгеретінін тәжірибе жүзінде байқайды. Мұндай эксперименттер оқушыға музыкадағы форма, контраст, қайталау, даму, кульминация секілді ұғымдарды тәжірибелік жолмен түсінуге мүмкіндік береді.
Музыка сабақтарында жасанды интеллектті пәнаралық байланыстарды күшейту мақсатында да пайдалануға болады. Музыка әдебиетпен, тарихпен, бейнелеу өнерімен, информатикамен және тілдік пәндермен тығыз байланысады. Мәселен, тарихи кезеңді зерттегенде сол дәуірдегі музыкалық мәдениетпен танысуға, әдеби шығарманың мазмұны бойынша музыкалық бейне құрастыруға немесе белгілі бір суретке сәйкес дыбыстық композиция жасауға болады. Жасанды интеллект пәнаралық тапсырмалардың идеясын құрастыруда және олардың құрылымын жүйелеуде көмектеседі.
Мысалы, оқушыларға белгілі бір пейзаждық сурет көрсетіліп, «Бұл көріністі музыкамен бейнелесек, қандай темп, ырғақ, динамика және аспаптар қолданар едік?» деген сұрақ қойылады. Оқушылар өз жауаптарын бергеннен кейін жасанды интеллекттен бірнеше балама ұсыныс алып, оларды салыстырады. Нәтижесінде бала көркем бейненің әртүрлі өнер түрлерінде әрқалай берілуін түсінеді. Осындай интеграциялық жұмыстар шығармашылық ойлау аясын кеңейтеді.
Музыка мұғалімі жасанды интеллект арқылы оқушының жас ерекшелігіне сәйкес шығармашылық тапсырмаларды түрлендіре алады. Бастауыш сынып оқушылары үшін қарапайым ойындық тапсырмалар тиімді. Мысалы, «ырғақты аяқта», «әуеннің көңіл күйін тап», «дыбыстан сурет жаса», «музыкалық кейіпкер ойлап тап» секілді тапсырмалар балалардың қиялын белсендіреді. Орта буында музыкалық шығармаларды салыстыру, импровизация жасау, қарапайым композиция құру, ән мәтіні мен әуеннің байланысын анықтау сияқты жұмыстарға көшуге болады. Жоғары сыныптарда музыкалық стильдерге салыстырмалы талдау жасау, цифрлық композиция әзірлеу, музыка индустриясындағы жасанды интеллекттің мүмкіндіктері мен этикалық мәселелерін талқылау сияқты күрделі тапсырмалар орындалуы мүмкін.
Бұл саралау оқушылардың қабілетіне сай қолдау көрсетуге жағдай жасайды. Музыкалық дайындығы жоғары оқушыға шығармашылық тапсырманы күрделендіруге, ал бастапқы деңгейдегі оқушыға нақты тірек пен үлгі беруге болады. Жасанды интеллект мұғалімге тапсырмалардың бірнеше нұсқасын қысқа уақытта әзірлеуге көмектеседі. Дегенмен соңғы педагогикалық шешімді мұғалім қабылдайды, өйткені ол оқушының нақты мүмкіндігін, мінез-құлқын және шығармашылық әлеуетін жақсы біледі.
Оқушының шығармашылық қабілетін дамытуда оның өзіндік бағалауы да маңызды. Музыка сабағында жасалған жұмысты тек мұғалім бағалап қана қоймай, оқушы өзінің жетістігін де талдай білуі қажет. Мысалы, композиция немесе орындаушылық тапсырмадан кейін оқушы «Менің идеямның ерекшелігі неде?», «Қандай музыкалық тәсілді сәтті қолдандым?», «Қай тұста қиындық болды?», «Жасанды интеллект маған қандай көмек көрсетті?», «Соңғы шешімді қалай қабылдадым?» деген сұрақтарға жауап бере алады. Осындай рефлексия технологияны саналы қолдануға үйретеді.
Жасанды интеллект көмегімен шығармашылық портфолио жүргізу де пайдалы тәсілдердің бірі. Оқушы оқу жылы барысында өзінің музыкалық жұмыстарын, орындаған шығармалары туралы пікірлерін, жасаған ырғақтарын, әуен идеяларын, шағын композицияларын және шығармашылық рефлексияларын жинақтай алады. Белгілі бір уақыттан кейін алғашқы және кейінгі жұмыстарын салыстырып, өзінің даму динамикасын көреді. Мұғалім де оқушының қандай бағытта ілгерілегенін анықтай алады. Портфолиода жасанды интеллект көмегімен орындалған жұмыстардың қай бөлігінде технология қолданылғанын көрсету академиялық адалдық мәдениетін қалыптастырады.
Музыка сабағында оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін бірлескен кері байланысты да тиімді ұйымдастыруға болады. Оқушылар бір-бірінің музыкалық жұмыстарын тыңдап, «маған ұнаған тұсы», «ерекше шешім», «жетілдіруге болатын элемент» сияқты критерийлер бойынша пікір білдіреді. Жасанды интеллект мұндай бағалау критерийлерін қалыптастыруға көмектесе алады. Алайда құрдастардың кері байланысы сын айту емес, шығармашылық дамуға бағытталған қолдау ретінде ұйымдастырылуы қажет.
Музыка пәнінде оқушылардың шығармашылық жетістігін бағалауда нәтижемен бірге үдерістің өзі ескерілуі тиіс. Бір оқушы техникалық тұрғыдан өте күрделі шығарма орындауы мүмкін, бірақ шығармашылық шешімі шектеулі болуы ықтимал. Ал екінші оқушының орындаушылық мүмкіндігі қарапайым болғанымен, өзіндік ерекше идея ұсынуы мүмкін. Сондықтан бағалау кезінде музыкалық ойдың дербестігі, шығармашылық ізденіс, орындаушылық мәнер, музыкалық элементтерді мақсатқа сай пайдалану, идеяны түсіндіре алу және жұмысты жетілдіруге ұмтылу сияқты өлшемдер қамтылғаны дұрыс.
Жасанды интеллекттің пайда болуы музыка мұғалімінің шығармашылық жұмысына да жаңа мүмкіндіктер береді. Мұғалім сабаққа арналған идеялар, музыкалық ойындар, викториналар, тыңдалым сұрақтары, импровизациялық тапсырмалар, рефлексия сұрақтары мен бағалау критерийлерін әзірлеуде технологияны көмекші ретінде пайдалана алады. Бұл уақытты үнемдеп, мұғалімге сабақтың шығармашылық бөлігін тереңірек ойластыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге мұғалім жасанды интеллект ұсынған материалды міндетті түрде тексеріп, музыкалық сауаттылық пен педагогикалық талаптарға сәйкестендіруі қажет.
Заманауи музыка мұғалімі цифрлық технологияларды пайдаланумен қатар, олардың шектеулерін де түсінуі керек. Жасанды интеллект музыканы жылдам генерациялағанымен, оның нәтижесі әрдайым жоғары көркемдік деңгейде бола бермейді. Ол ұлттық музыканың мәдени контексін толық түсінбеуі, музыкалық терминдерді қате қолдануы немесе оқушының жасына сәйкес келмейтін күрделі ұсыныстар беруі мүмкін. Сондықтан технология ұсынған өнімді сыни тұрғыдан бағалау мұғалім үшін де, оқушы үшін де маңызды дағды болып табылады.
Музыкадағы шығармашылық адамның сезімімен, өмірлік тәжірибесімен, мәдени ортасымен және өзіндік дүниетанымымен байланысты. Жасанды интеллект музыкалық комбинациялар мен құрылымдар жасай алғанымен, оқушының нақты өмірлік сезімін немесе жеке тәжірибесін алмастыра алмайды. Осы ерекшелікті түсіндіру оқушыға өз шығармашылығының құндылығын сезінуге көмектеседі. Мұғалім «жасанды интеллект жақсы музыка жасап береді» деген түсініктің орнына «жасанды интеллект жаңа идеяны іздеуге көмектесе алады, бірақ шығармашылық мағына мен авторлық таңдау адамға тиесілі» деген көзқарасты қалыптастыруы қажет.
Ұлттық музыкалық мұраны оқытуда да адамдық тәжірибе бірінші орында болуы тиіс. Қазақтың күй өнері, халық әндері, жыр-терме дәстүрі, айтыс, ұлттық аспаптар мен орындаушылық мектептер белгілі бір тарихи-мәдени ортада қалыптасқан. Оларды тек цифрлық дыбыстар жиынтығы ретінде қабылдау дұрыс емес. Сондықтан жасанды интеллект арқылы ұлттық музыкаға қатысты тапсырмалар орындағанда шығарманың шығу тарихына, орындаушылық дәстүріне, авторына немесе жеткізушісіне, мәдени мағынасына назар аудару қажет. Бұл оқушының ұлттық мәдениетке құрметін қалыптастырады.
Мысалы, күй тыңдау барысында оқушы оның сипатын анықтап қана қоймай, күйдің шығу тарихын зерттей алады. Содан кейін жасанды интеллекттен күйді сипаттайтын көркем ассоциациялар немесе талқылау сұрақтарын сұрап, олардың тарихи мазмұнмен қаншалықты сәйкес келетінін анықтайды. Бұл тапсырма оқушыға технологияға сын көзбен қарап, ұлттық музыканы тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Жасанды интеллектті сабақта тиімді қолданудың маңызды көрсеткіштерінің бірі – оқушының шығармашылық дербестігі. Егер технология қолданылғаннан кейін бала бұрынғыдан көбірек сұрақ қойса, музыканы тыңдауға қызықса, өз әуенін жасауға ұмтылса, бірнеше нұсқаны салыстырса және өз пікірін дәлелдеуге тырысса, бұл технологияның дұрыс пайдаланылғанын көрсетеді. Ал оқушы тапсырманың барлығын жасанды интеллектке орындатып, дайын нәтижені қабылдаса, шығармашылық даму тежелуі мүмкін.
Сондықтан музыка сабағындағы негізгі қағида – технология оқушының орнына шығармашылық әрекет жасамауы, керісінше оның шығармашылық белсенділігін арттыруы керек. Жасанды интеллекттен алынған әр идея жаңа сұрақтың, жаңа тәжірибенің немесе жаңа музыкалық шешімнің бастамасына айналғаны дұрыс. Мұндай әдіс арқылы оқушы музыкаға тұтынушы ретінде ғана емес, музыкалық мәдениетті түсінетін және өзіндік шығармашылық үлес қоса алатын тұлға ретінде қалыптасады.
Қорытынды. Музыка сабағында жасанды интеллектті қолдану арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – қазіргі білім беру жағдайында маңызды әрі перспективалы бағыттардың бірі. Жасанды интеллект музыкалық идеяларды іздеуге, импровизация жасауға, ырғақ пен әуен құрастыруға, музыкалық шығармаларды талдауға, шығармашылық жобаларды ұйымдастыруға, сараланған тапсырмалар әзірлеуге және оқушыға жедел кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Ол оқушының музыкалық қиялын, эстетикалық талғамын, сыни ойлауын, дербес шешім қабылдауын және шығармашылық белсенділігін дамытуға жағдай жасай алады.
Сонымен қатар жасанды интеллектті музыка сабағына енгізу педагогикалық тұрғыдан саналы ұйымдастырылуы тиіс. Технология дайын музыкалық өнімді алу құралына айналмай, оқушының шығармашылық ізденісін қолдауы қажет. Мұғалім әрбір тапсырмада оқушының өзіндік үлесін сақтап, жасанды интеллект ұсынған материалды салыстыруға, өзгертуге, толықтыруға және сыни бағалауға бағыттауы тиіс. Бұл ретте академиялық адалдық, авторлық құқық, ақпараттық қауіпсіздік және ұлттық музыкалық мұраны құрметтеу қағидалары міндетті түрде ескерілуі керек.
Музыкалық шығармашылық – адамның эмоциялық тәжірибесі мен жеке дүниетанымына негізделетін күрделі үдеріс. Сондықтан жасанды интеллект қаншалықты дамығанымен, мұғалімнің кәсіби шеберлігін, оқушының сезімін және адамға тән шығармашылық интуицияны алмастыра алмайды. Керісінше, оны педагогикалық мақсатқа сай қолдану музыка мұғалімінің мүмкіндігін кеңейтіп, оқушының шығармашылық әрекетіне жаңа серпін береді.
Жасанды интеллект пен дәстүрлі музыкалық білім беруді тиімді үйлестіру нәтижесінде музыка сабағы тыңдау, орындау және жаттауға ғана негізделген сабақтан шығармашылық зертханаға айнала алады. Оқушы мұндай сабақта музыка тыңдайды, талдайды, салыстырады, тәжірибе жасайды, импровизациялайды, жаңа музыкалық идея ұсынады және өз шығармашылығына рефлексия жасайды. Демек, жасанды интеллектті сауатты және жауапты пайдалану оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың, музыкаға қызығушылығын арттырудың және заманауи цифрлық ортада ұлттық әрі әлемдік музыкалық мәдениетті саналы қабылдайтын шығармашыл тұлға қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім беру деңгейіне арналған «Музыка» пәнінің оқу бағдарламасы. – Астана.
- Қазақ музыкасының тарихы: оқу құралы. – Алматы: Өнер.
- Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. – Алматы: Дайк-Пресс.
- Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – Алматы: Өнер.
- Ерзакович Б.Г. Қазақ халқының ән мәдениеті. – Алматы: Ғылым.
- Райымбергенов А., Аманова С. Күй қайнары: оқу-әдістемелік құрал. – Алматы: Өнер.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение.
- Кабалевский Д.Б. Как рассказывать детям о музыке. – Москва: Просвещение.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. AI Competency Framework for Teachers. – Paris: UNESCO, 2024.
- UNESCO. AI Competency Framework for Students. – Paris: UNESCO, 2024.
- OECD. Digital Education Outlook: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. – Paris: OECD Publishing.
- Білім беру үдерісінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті қолдануға арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер.
- Музыкалық педагогика, шығармашылық психологиясы және оқушылардың эстетикалық тәрбиесіне арналған ғылыми-педагогикалық зерттеулер.
- Қазақстанның дәстүрлі музыкасы, күй өнері және ұлттық музыкалық мәдениет мәселелеріне арналған ғылыми және оқу-әдістемелік басылымдар.