Аннотация. Мақалада мектеп-интернат жағдайындағы тәрбие жұмысының оқушы тұлғасын қалыптастырудағы орны, оның рухани-адамгершілік, әлеуметтік, психологиялық және мәдени дамуына әсері қарастырылады. Интернаттық ортада білім алатын балалар үшін тәрбие жұмысының тек күн тәртібін ұйымдастырумен шектелмей, олардың дербестігін, жауапкершілігін, қарым-қатынас мәдениетін, қоғамдық ортаға бейімделуін және өмірлік құзыреттерін дамытуға бағытталуы қажеттігі айқындалады. Сонымен қатар тәрбиешінің бала өміріндегі рөлі, мектеп пен отбасы арасындағы байланыс, ұжымдық тәрбиенің маңызы, әлеуметтік дағдыларды дамыту жолдары және оқушының жеке ерекшелігін ескере отырып жүргізілетін жүйелі жұмыстың тиімділігі сөз болады. Мақаланың негізгі мақсаты – мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысын тұлғалық даму мен әлеуметтік бейімделудің маңызды факторы ретінде көрсету және тәрбие үдерісін ұйымдастырудағы педагогикалық ұстанымдарды саралау.
Қазіргі қоғамда білім беру үдерісінің мақсаты тек оқушыға белгілі бір көлемде білім беру емес, сонымен бірге оны әлеуметтік ортада өз орнын таба алатын, жауапкершілігі жоғары, рухани тұрғыдан кемел, еңбекқор, мәдениетті және өзіндік көзқарасы қалыптасқан тұлға ретінде тәрбиелеу болып табылады. Әсіресе мектеп-интернат жағдайында тәрбиеленетін оқушылар үшін бұл міндеттің маңызы ерекше. Себебі интернаттағы бала күннің көп бөлігін мектеп қабырғасында, тәрбиеші мен қатарластарының ортасында өткізеді. Оның күнделікті өмір салты, тәртібі, өзара қарым-қатынасы, бос уақытын өткізуі, өзін-өзі күтуі мен қоғамдық ортадағы мінез-құлқы педагогикалық ықпал арқылы қалыптасады. Сондықтан мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысы оқушының жан-жақты дамуына тікелей әсер ететін күрделі әрі жауапты педагогикалық үдеріс болып саналады.
Мектеп-интернаттағы тәрбиенің басты ерекшелігі – оқу мен тәрбиенің өзара тығыз байланыста жүзеге асуы. Күндіз оқушы білім алса, сабақтан кейінгі уақыт оның тәрбие кеңістігіне айналады. Бұл кеңістікте баланың мінезі, әдеті, жауапкершілігі, өзіне және өзгеге деген қарым-қатынасы айқын көрінеді. Тәрбиеші әр оқушының психологиялық ерекшелігін, темпераментін, қызығушылығын, қабілетін, әлеуметтік жағдайын, отбасылық тәрбиесін және құрдастарымен қарым-қатынасын ескеруі тиіс. Өйткені әр бала бірдей емес, әрқайсысының ішкі дүниесі, сезімі, қажеттілігі, қоршаған ортаға бейімделу деңгейі де әртүрлі болады. Тәрбие жұмысының нәтижелі болуы үшін тәрбиеленушіні дайын қалыпқа салуға тырыспай, оның жеке мүмкіндігін ашуға жағдай жасау маңызды.
Интернаттағы бала үшін тәрбиеші тек тәртіпті қадағалайтын педагог емес. Ол оқушыға бағыт беретін кеңесші, күнделікті өмірде қолдау көрсететін тәлімгер, кей жағдайда ата-ананың мейірімі мен қамқорлығын толықтыра алатын тұлға. Тәрбиешінің әрбір сөзі, мінез-құлқы, қарым-қатынас мәдениеті, әділдігі мен талапшылдығы оқушы санасына әсер етеді. Сондықтан тәрбиеші педагогикалық әдепті, сабырлылықты, баланы тыңдай білуді және сенімді қарым-қатынас орнатуды негізгі ұстаным ретінде қарастыруы қажет. Бала өзін қауіпсіз сезінген ортада ғана еркін сөйлейді, ойын ашық жеткізеді, қиындықтарын жасырмайды және үлкендердің кеңесін қабылдауға бейім болады.
Тұлғалық даму ұғымы оқушының өзін тануы, өз мүмкіндігін бағалауы, мінезін реттей алуы, мақсат қоя білуі, жауапкершілік қабылдауы және өмірлік таңдау жасауға дайын болуы сияқты көптеген қасиеттерді қамтиды. Интернаттағы тәрбие жұмысы осы қасиеттердің қалыптасуына қолайлы мүмкіндік береді. Мәселен, күн тәртібін сақтау, өз бөлмесін таза ұстау, жеке заттарына ұқыпты қарау, уақытты тиімді пайдалану, оқу тапсырмаларын өздігінен орындау, қоғамдық жұмыстарға қатысу оқушыда тәртіп пен дербестікті қалыптастырады. Ал ұжымдық іс-шараларға қатысу, бірге еңбек ету, ортақ шешім қабылдау, жолдасына көмектесу, пікір алмасу сияқты әрекеттер баланың әлеуметтік тәжірибесін молайтады.
Мектеп-интернат жағдайында оқушының дербестігін қалыптастыру аса маңызды. Себебі бала үнемі дайын көмекке сүйеніп үйренсе, өздігінен шешім қабылдау қабілеті жеткілікті дамымайды. Сондықтан тәрбиеші оның жас ерекшелігіне сай міндеттерді өз бетінше орындауына мүмкіндік беруі керек. Мысалы, күн тәртібін жоспарлау, өзінің оқу құралдарын реттеу, бөлмедегі тазалыққа жауап беру, кезекшілік атқару, қоғамдық шараларды ұйымдастыруға қатысу, шығармашылық тапсырмаларды орындау оқушының бойында өз күшіне сенімділікті арттырады. Бұл әрекеттер қарапайым болып көрінгенімен, болашақта баланың жауапты азамат болып қалыптасуына негіз болады.
Әлеуметтік бейімделу – тұлғаның қоғамда қабылданған мінез-құлық нормаларын меңгеруі, адамдармен тиімді қарым-қатынас орнатуы, жаңа ортаға икемделуі және қоғамдық талаптарға сәйкес әрекет ете білуі. Мектеп-интернатта бұл үдеріс күнделікті қарым-қатынас барысында үздіксіз жүзеге асады. Бір бөлмеде бірнеше баланың тұруы, ортақ кеңістікті пайдалану, тәртіп ережелерін сақтау, бір-бірінің ерекшелігін қабылдау, жеке мүддені ұжым мүддесімен үйлестіру әлеуметтік дағдыларды дамытады. Осындай ортада оқушы төзімді болуға, өзгені құрметтеуге, ортақ мәселелерді келісім арқылы шешуге үйренеді.
Алайда әлеуметтік бейімделу үдерісі әр балада әртүрлі жүреді. Кейбір оқушы жаңа ортаға тез үйреніп, құрдастарымен еркін қарым-қатынас орнатса, енді бірі тұйықтық танытып, өзін жалғыз сезінуі мүмкін. Ата-анадан алыстау, жаңа тәртіпке бағыну, бейтаныс адамдармен бірге өмір сүру балаға психологиялық салмақ түсіреді. Сондықтан алғашқы кезеңде тәрбиешінің қолдауы өте маңызды. Жаңа келген оқушыны ұжымға таныстыру, оған интернат ережесін түсінікті түрде жеткізу, сенімді жолдас табуға көмектесу, қызығушылығына сәйкес үйірме мен іс-шараларға тарту бейімделу кезеңін жеңілдетеді. Тәрбиеші мұндай жағдайда баланың сыртқы мінез-құлқына ғана емес, оның көңіл күйіне, ішкі алаңдаушылығына, өзіне деген сеніміне де назар аударуы қажет.
Интернаттағы тәрбие жұмысында ұжымның рөлі ерекше. Бала өз ортасында қалыптасады. Егер ұжымда сыйластық, өзара көмек, жауапкершілік және әділдік қағидалары орнықса, бұл әр оқушының мінезіне оң әсер етеді. Ал келемеждеу, шеттету, күш көрсету, орынсыз бәсекелестік белең алған ортада баланың психологиялық қауіпсіздігі бұзылады. Сондықтан тәрбиеші топтағы эмоционалдық ахуалды үнемі бақылап, балалар арасындағы қарым-қатынасты реттеп отыруы тиіс. Қандай да бір келіспеушілік туындаған жағдайда мәселені тек жазалау арқылы шешу дұрыс нәтиже бермейді. Керісінше, балаларды бір-бірін тыңдауға, өз қателігін түсінуге, кешірім сұрауға, ортақ келісімге келуге үйрету тәрбиелік тұрғыдан әлдеқайда тиімді.
Тәрбие үдерісінде оқушының өзіндік пікірін құрметтеу де маңызды. Қазіргі бала ақпаратты көп қабылдайды, қоғамдағы өзгерістерді тез байқайды және өз ойын ашық айтуға ұмтылады. Осындай жағдайда педагог тек талап қоюшы емес, оқушымен диалог жүргізе алатын тұлға болуы керек. Тәрбиеші балалардың ұсынысын тыңдап, кейбір іс-шараларды олардың бастамасымен ұйымдастырса, оқушы өзін мектеп өмірінің белсенді мүшесі ретінде сезінеді. Бұл оның жауапкершілігін арттырып қана қоймай, көшбасшылық қасиетін, ұйымдастырушылық қабілетін және шығармашылық белсенділігін дамытады.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысының маңызды бағыттарының бірі – оқушының рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту. Білімді, қабілетті болу жеткіліксіз, егер адамда мейірімділік, адалдық, еңбекқорлық, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық, әділдік, жауапкершілік сияқты қасиеттер болмаса, оның қоғамға бейімделуі де толыққанды болмайды. Сондықтан күнделікті тәрбиелік әрекеттерде адамгершілік құндылықтарды нақты мысалдармен түсіндіру қажет. Үлкенге сәлем беру, досына көмектесу, ортақ мүлікке ұқыпты қарау, кезекшілік міндетін адал орындау, өзгенің еңбегін бағалау сияқты қарапайым әрекеттер адамгершілік тәрбиесінің өмірлік көрінісі болып табылады.
Тәрбие жұмысы арнайы өткізілетін тәрбие сағаттарымен ғана шектелмеуі тиіс. Нағыз тәрбие күнделікті өмірде, қарапайым жағдайда жүзеге асады. Асханада тәртіп сақтау, бөлмені таза ұстау, кітапханадағы мәдениет, спорттық жарыста қарсыласын құрметтеу, қоғамдық орында өзін ұстай білу, кішіге көмектесу, үлкеннің ақылын тыңдау – мұның бәрі тәрбие үдерісінің құрамдас бөлігі. Тәрбиеші әр жағдайды тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдалана білсе, баланың бойында жақсы қасиеттер біртіндеп тұрақты мінезге айналады.
Оқушының тұлғалық дамуына оның өзін-өзі бағалауы да айтарлықтай әсер етеді. Кейде жасөспірім өз қабілетіне күмәнданып, жетістігін бағаламай, өзгені өзінен жоғары қоюы немесе керісінше өзін тым жоғары бағалауы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиешінің міндеті – баланың нақты мүмкіндігін дұрыс бағалауға көмектесу. Оқушының жетістігін дер кезінде атап өту, сәтсіздік кезінде оны кемсітпей, қатесін түзету жолын көрсету, еңбегін бағалау баланың өзіне деген сенімін қалыптастырады. Өзін құрметтей алатын бала өзгелерді де құрметтеуге бейім келеді. Сондықтан тәрбиеші баланың кемшілігіне ғана назар аудармай, оның жақсы қасиетін көре білуі қажет.
Сонымен қатар интернаттағы тәрбие жұмысында тәртіп пен талаптың орны ерекше. Бірақ талап қою баланың қадір-қасиетін төмендету арқылы емес, түсіндіру, сенім білдіру және жауапкершілік жүктеу арқылы жүзеге асуы тиіс. Қатаң бақылау қысқа мерзімде тәртіп орнатуы мүмкін, алайда оқушының ішкі жауапкершілігін қалыптастырмайды. Ал тәртіптің не үшін қажеттігін түсінген бала ережені сыртқы қысымнан емес, саналы түрде орындауға дағдыланады. Сондықтан тәрбиенің негізгі мақсаты – баланы үнемі бақылауда ұстайтын емес, бақылаусыз жағдайда да дұрыс әрекет жасай алатын тұлға етіп тәрбиелеу.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысының нәтижелі болуы көбіне оқушының күнделікті өмірін мазмұнды ұйымдастыруға байланысты. Сабақтан тыс уақытты тиімді пайдалану баланың тұлғалық қасиеттерін дамытуға, жаңа қызығушылықтарын қалыптастыруға, шығармашылық әлеуетін ашуға және әлеуметтік белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді. Егер бос уақыт мақсатсыз өтсе, оқушының енжарлығы артып, түрлі жағымсыз әдеттерге бейімделу қаупі туындауы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші әр тәрбиеленушінің жас ерекшелігін, қызығушылығын және қабілетін ескере отырып, бос уақытты спорттық, танымдық, шығармашылық, еңбек және мәдени бағыттағы жұмыстармен үйлестіруі қажет. Мұндай әрекеттер баланың тек уақытын тиімді өткізуіне ғана емес, өз ортасында белсенді болуына, жаңа дағдылар игеруіне, өзін әр қырынан танытуына жағдай жасайды.
Әсіресе шығармашылық іс-шаралар оқушының ішкі дүниесін ашуға үлкен мүмкіндік береді. Ән айту, сурет салу, қолөнермен айналысу, көркем әдебиет оқу, сахналық қойылымдарға қатысу, пікірталас ұйымдастыру немесе түрлі жобалар дайындау барысында бала өз ойын еркін жеткізуді, көпшілік алдында сөйлеуді, өзіндік көзқарасын қорғауды үйренеді. Шығармашылық орта балаға эмоционалдық еркіндік береді. Кейде күнделікті әңгімеде ойын ашық айта алмайтын оқушы сурет, өлең, музыка немесе рөлдік әрекет арқылы өзінің сезімін жеткізе алады. Тәрбиеші осы ерекшелікті байқап, баланың қабілетін қолдаса, оның өзіне деген сенімі артып, тұлғалық дамуына жағымды ықпал етеді.
Спорттық және қимыл-қозғалысқа негізделген тәрбиелік жұмыстардың да маңызы жоғары. Спорт баланың денсаулығын нығайтумен қатар, ерік-жігерін, төзімділігін, тәртібін және мақсатқа ұмтылысын қалыптастырады. Командалық жарыстарға қатысу оқушыны серіктесіне сенуге, ортақ мақсат үшін әрекет етуге, жеңісті сабырмен қабылдауға және жеңілістен сабақ алуға үйретеді. Бұл қасиеттер әлеуметтік бейімделудің маңызды көрсеткіштері болып табылады. Өйткені өмірде әр адам түрлі ортада басқа адамдармен бірлесіп жұмыс істеуге, ортақ шешім қабылдауға және жеке мүддесін ұжымдық жауапкершілікпен үйлестіруге мәжбүр болады. Осындай қабілеттердің негізі мектеп жасында қалыптасады.
Еңбек тәрбиесі де интернат жағдайында оқушыны өмірге бейімдеудің маңызды құралы болып табылады. Бала өзіне қызмет көрсетуді, айналасын ретке келтіруді, ортақ мүлікке ұқыпты қарауды және еңбектің нәтижесін бағалауды күнделікті тәжірибе арқылы үйренеді. Кезекшілік, бөлме тазалығына жауап беру, гүлдерді күту, кітаптарды реттеу, түрлі қайырымдылық немесе экологиялық акцияларға қатысу сияқты жұмыстар арқылы оқушыда еңбекке құрмет сезімі қалыптасады. Еңбекке араласқан бала кез келген нәтижеге күш жұмсау арқылы жететінін түсінеді. Бұл оның өмірдегі жауапкершілігін арттырып, дайын нәрсені ғана күтетін тұтынушылық көзқарастан сақтайды.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысында ұлттық құндылықтарға сүйенудің де тәрбиелік маңызы зор. Ұлттық тәрбие баланың туған тіліне, тарихына, салт-дәстүріне, мәдени мұрасына және елдік құндылықтарға құрметін қалыптастырады. Өз халқының рухани мұрасын таныған оқушы өзінің кім екенін, қандай мәдени ортаға жататынын терең түсінеді. Бұл оның ұлттық болмысын нығайтып қана қоймай, өзге мәдениеттерді де сыйлауға үйретеді. Наурыз мерекесін мазмұнды өткізу, ұлттық ойындарды ұйымдастыру, халық ауыз әдебиетін насихаттау, ұлттық қолөнерге баулу, үлкендердің өнегелі әңгімесін тыңдау, тарихи тұлғалардың өмір жолын таныстыру сияқты жұмыстар тәрбиеленушілердің рухани дүниесін байытады.
Ұлттық тәрбиенің өзегі – үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, қонақжайлық, бауырмалдық, ар-ұят, намыс, аманатқа адалдық, ел мен жерге құрмет секілді құндылықтар. Бұл қасиеттерді тек сөзбен түсіндіру жеткіліксіз. Олар күнделікті әрекетте көрініс табуы тиіс. Мәселен, үлкеннің сөзін бөлмеу, жолдасының жағдайын түсіну, ортақ затты бүлдірмеу, берілген тапсырманы жауапкершілікпен орындау, әлсізге көмектесу сияқты қарапайым дағдылар ұлттық және жалпыадамзаттық тәрбиенің нақты көрінісі болып табылады. Осындай ұстанымдарды интернат өміріне жүйелі енгізу баланың мінез-құлқына тұрақты әсер етеді.
Қазіргі уақытта мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысы цифрлық ортаның ықпалын да ескеруі тиіс. Балалар интернеттен үлкен көлемде ақпарат алады, әлеуметтік желілерді пайдаланады, түрлі бейнематериалдар мен ойындарға қызығады. Бұл құбылысты толықтай тыйым салу арқылы шешу мүмкін емес. Керісінше, оқушыға цифрлық мәдениетті дұрыс меңгерту қажет. Ақпаратты тексеру, жалған мәліметтен сақтану, интернеттегі әдеп нормаларын сақтау, жеке деректерді қорғау, экран алдында өткізетін уақытты реттеу сияқты дағдылар қазіргі тәрбиенің жаңа міндеттерінің біріне айналды. Тәрбиеші оқушыға интернетті тек ойын-сауық құралы емес, білім алу, өзін дамыту, шығармашылық ізденіс жасау мүмкіндігі ретінде қолдануды үйретуі керек.
Әлеуметтік желідегі қарым-қатынастың да бала психологиясына ықпалы бар. Кейбір оқушылар өздерін өзгелермен салыстырып, сыртқы бағалауға тәуелді болуы немесе желідегі келеңсіз пікірлерден эмоционалдық күйзеліске түсуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші балалармен цифрлық қауіпсіздік, желідегі мәдениет, кибербуллинг және жауапты коммуникация жөнінде тұрақты әңгіме жүргізгені дұрыс. Оқушы кез келген виртуалды әрекеттің де нақты салдары болатынын түсінуі қажет. Интернетте жазылған сөздің өзге адамның көңіліне әсер ететінін, жалған ақпарат таратудың жауапкершілігі бар екенін, жеке шекараны сақтау қажеттігін бала ерте жастан ұғынғаны жөн.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысында отбасының орны да ерекше. Баланың интернатта оқуы ата-ананың тәрбие үдерісінен тыс қалуы керек дегенді білдірмейді. Керісінше, мектеп пен отбасының өзара ынтымақтастығы неғұрлым тұрақты болса, балаға қойылатын талаптар да бірізді болады. Тәрбиеші ата-анамен тек мәселе туындаған кезде ғана емес, оқушының жетістігі, қызығушылығы, мінезіндегі оң өзгерістері туралы да байланысып отырғаны жөн. Мұндай қарым-қатынас ата-ананың мектепке сенімін арттырып, бала тәрбиесіне белсенді қатысуына ықпал етеді.
Кей жағдайда бала интернаттағы тәртіпке бейімделгенімен, демалыс кезінде үйіне барғанда басқа талаптармен кездесуі мүмкін. Егер мектепте бір тәртіп, үйде мүлдем басқа талап қалыптасса, оқушының мінез-құлқында тұрақсыздық пайда болуы ықтимал. Сондықтан тәрбиеші мен ата-ана баланың негізгі жауапкершіліктері, күн тәртібі, оқу дағдылары, қарым-қатынас мәдениеті жөнінде ортақ ұстанымға келуге тырысуы қажет. Отбасымен жүргізілетін кеңес, жеке әңгіме, ата-аналар жиналысы және тәрбиелік кездесулер осы мақсатқа қызмет етеді.
Тәрбиеші үшін ата-анамен қарым-қатынас орнатуда педагогикалық әдеп аса маңызды. Баланың кемшілігін бірден сынау немесе ата-ананы кінәлау ынтымақтастыққа кедергі келтіреді. Мәселені нақты дерекпен айтып, оның шешу жолдарын бірлесіп іздеу нәтижелі болады. Сонымен қатар тәрбиеші баланың жақсы қасиеттерін де ата-анасына жеткізіп отыруы тиіс. Өйткені ата-ананың баласына деген сенімі мен мақтанышы оның өзіндік бағасына тікелей әсер етеді. Отбасы мен мектеп тарапынан бірдей қолдау көрген оқушы өзін қауіпсіз сезініп, алға ұмтылуға күш алады.
Жасөспірім кезеңінде балалардың эмоциялық тұрақсыздығы, өз пікірін дәлелдеуге ұмтылысы және ересектермен келіспеушілігі жиі байқалады. Бұл кезеңде тәрбиелік жұмысты тек бұйрық пен тыйымға негіздеу кері нәтиже беруі мүмкін. Жасөспірім өзін жеке тұлға ретінде мойындатқысы келеді, сондықтан онымен тең дәрежеде сөйлесе білу маңызды. Тәрбиеші оқушының пікірін тыңдап, оның таңдау жасауына белгілі бір деңгейде еркіндік бере отырып, жауапкершілік шекарасын нақты белгілеуі керек. Мұндай қарым-қатынас балаға өз әрекетінің салдарын түсінуге көмектеседі.
Қақтығыстарды дұрыс шешу де әлеуметтік бейімделудің маңызды бөлігі. Интернатта балалар ұзақ уақыт бірге болғандықтан, олардың арасында түсініспеушілік туындауы табиғи жағдай. Мұндай сәттерде тәрбиеші бір тарапты бірден кінәламай, екі жақты да тыңдауы қажет. Балаларға мәселені айғай, қорқыту немесе күш қолдану арқылы емес, әңгімелесу, келісім және өзара түсіністік арқылы шешуді үйрету керек. Қақтығыстан кейін әр тараптың өз қателігін түсінуі, келесі жолы қандай әрекет жасау керектігін білуі тәрбиелік тұрғыдан маңызды.
Құрдастар ортасында баланы келемеждеу, әдейі шеттету, мазақ ету немесе қорқыту жағдайларына ерекше назар аудару қажет. Мұндай әрекеттер кейде сырт көзге әзіл ретінде көрінуі мүмкін, бірақ бала психологиясына терең әсер қалдыруы ықтимал. Егер оқушы өзін ұжымда қауіпсіз сезінбесе, оның оқу белсенділігі, өзіне деген сенімі және адамдармен қарым-қатынасы төмендейді. Сондықтан интернатта өзара құрметке негізделген орта қалыптастыру басты міндеттердің бірі болуы тиіс. Тәрбиеші балаларға әр адамның жеке ерекшелігі бар екенін, ешкімді сыртқы келбетіне, мінезіне, оқу үлгеріміне немесе басқа ерекшелігіне байланысты кемсітуге болмайтынын ұдайы түсіндіруі керек.
Психологиялық қауіпсіздік орнату үшін тәрбиеші әр баланың сөзін тыңдайтын, оның мәселесіне немқұрайлы қарамайтын орта қалыптастыруы қажет. Кейбір балалар қиындықтарын көпшілік алдында айтпайды. Сол себепті жеке сөйлесу, бейресми әңгіме, бақылау және сенімге негізделген қарым-қатынас маңызды. Тәрбиеші оқушының әдеттегі мінезіндегі өзгерістерді дер кезінде байқаса, көптеген мәселенің алдын алуға болады. Мысалы, бұрын белсенді болған баланың тұйықталуы, сабаққа қызығушылығының төмендеуі, құрдастарынан оқшаулануы немесе көңіл күйінің жиі өзгеруі оның ішкі қиындықтарының белгісі болуы мүмкін.
Оқушының өз эмоциясын басқаруға үйренуі де тұлғалық дамудың маңызды бөлігі. Ашулану, ренжу, қобалжу, қорқу, қызғану сияқты сезімдер әр адамда болады. Басты мәселе – сол эмоцияларды қалай басқаруға болатынын білу. Тәрбиеші оқушыларға сезімін сөзбен жеткізуге, әрекет жасамас бұрын ойлануға, мәселені сабырмен талқылауға және қажет кезде көмек сұрауға үйретуі керек. Мұндай дағдылар жасөспірімнің кейінгі өмірінде отбасылық, кәсіби және қоғамдық қарым-қатынастарда да қажет болады.
Мектеп-интернаттағы өзін-өзі басқару жүйесі әлеуметтік жауапкершілікті дамытудың тиімді тетіктерінің бірі саналады. Тәрбиеленушілерді кезекшілікке, мәдени іс-шараларды жоспарлауға, спорттық жарыстарды ұйымдастыруға, бөлме тәртібін бақылауға және қоғамдық бастамаларды жүзеге асыруға қатыстыру олардың белсенділігін арттырады. Оқушы өзіне сенім білдірілгенін сезінген кезде міндетті орындауға жауапкершілікпен қарайды. Мұндай тәжірибе көшбасшылық қасиеттерді, ұйымдастырушылық дағдыларды және ұжым алдында есеп бере білуді қалыптастырады.
Сонымен қатар өзін-өзі басқару тек белсенді бірнеше оқушымен шектелмеуі керек. Ұялшақ, тұйық немесе бастама көтеруге қиналатын балаларды да шағын міндеттер арқылы қоғамдық жұмыстарға тарту маңызды. Бір бала іс-шара жүргізуге қабілетті болса, екіншісі безендірумен, үшіншісі ақпарат дайындаумен, тағы бірі техникалық жұмыспен айналысуы мүмкін. Осылайша әр оқушы өз мүмкіндігіне сай ортақ іске үлес қосады. Бұл оның «мен ұжымға қажетпін» деген сезімін қалыптастырады.
Тәрбие жұмысында мадақтаудың да орны ерекше. Дегенмен мадақ нақты әрекетке негізделуі керек. Баланы орынсыз мақтай беру оның өзіндік бағасын шынайы қалыптастырмайды. Ал белгілі бір әрекетін атап, «сен бүгін жолдасыңа көмектестің», «тапсырманы жауапкершілікпен орындадың», «өз қателігіңді мойындап, дұрыс шешім жасадың» деп бағалау оқушыға қандай мінез-құлықтың құнды екенін түсіндіреді. Осындай әдіс жағымды әрекеттердің қайталануына ықпал етеді.
Мектеп-интернатта тәрбиеленушінің болашақ өмірге дайындығын да назардан тыс қалдыруға болмайды. Әлеуметтік бейімделу тек мектеп ортасына үйренумен аяқталмайды. Оқушы мектепті бітіргеннен кейін жоғары оқу орнына, колледжге, еңбек ұжымына немесе басқа әлеуметтік ортаға барады. Сондықтан оған өз уақытын жоспарлау, қарапайым тұрмыстық мәселелерді шешу, өз құқығы мен міндетін білу, қаржылық сауаттылықтың бастапқы негіздерін меңгеру, қоғамдық көлікте, мемлекеттік мекемеде, мәдени орында өзін дұрыс ұстау сияқты өмірлік дағдылар қажет. Бұл дағдылардың барлығы тәрбиелік жұмыстың мазмұнына жүйелі түрде енгізілгені дұрыс.
Кәсіби бағдар беру жұмысы да тұлғалық дамумен тікелей байланысты. Бала өзінің қызығушылығы мен қабілетін түсінген кезде болашағына нақты мақсат қоя бастайды. Мамандықтар туралы кездесулер, түрлі сала өкілдерімен сұхбаттар, кәсіптік бағдар тестілері, жоғары оқу орындары туралы ақпараттық жұмыстар оқушының саналы таңдау жасауына көмектеседі. Тәрбиеші бұл үдерісте баланы белгілі бір мамандыққа мәжбүрлемей, оның мүмкіндігін, қызығушылығын және бейімділігін анықтауға бағыт беруі қажет.
Мамандандырылған мектеп-интернаттағы дарынды балалармен жұмыс кезінде тағы бір маңызды мәселе – жоғары оқу жетістігі мен тұлғалық дамудың арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Қабілетті оқушыға тек олимпиада нәтижесі, баға немесе академиялық жетістік тұрғысынан қарау жеткіліксіз. Ол да эмоциялық қолдауды, демалысты, достық қарым-қатынасты, қателесуге мүмкіндік беретін қауіпсіз ортаны қажет етеді. Кейде жоғары талап баланың өзіне шамадан тыс сын көзбен қарауына, сәтсіздіктен қорқуына немесе эмоционалдық шаршауына әкелуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші дарынды оқушының жетістігін қолдай отырып, оның тұлғалық саулығына да назар аударуы тиіс.
Дарынды балалар арасында бәсекелестік жоғары болуы мүмкін. Дұрыс ұйымдастырылған бәсекелестік дамуға ынталандырады, бірақ ол өзгенің жетістігін қызғануға немесе үнемі салыстыруға айналмауы керек. Тәрбиеші әр баланың өзіндік даму жолы бар екенін түсіндіріп, жетістікті тек өзгеден озып шығумен емес, өзінің алдыңғы нәтижесінен ілгерілеумен өлшеуге үйреткені жөн. Сонда оқушының ішкі мотивациясы қалыптасып, білім алуға деген қызығушылығы тұрақты болады.
Оқушының қоғамдық өмірге араласуы оның азаматтық жауапкершілігін де дамытады. Қайырымдылық шараларына, экологиялық жобаларға, қоғамдық пайдалы еңбекке, патриоттық кездесулерге және еріктілік бастамаларына қатысу арқылы бала қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінеді. Ол өзінің кішкентай әрекетінің де айналасына әсер ететінін түсінеді. Мұндай тәжірибе тек сөз жүзіндегі патриотизмнен гөрі әлдеқайда әсерлі. Өз мектебіне, туған жеріне, еліне пайдасын тигізуге ұмтылған оқушының азаматтық ұстанымы іс-әрекет арқылы қалыптасады.
Тәрбие жұмысының тиімділігін бағалау да маңызды. Оның нәтижесін тек өткізілген іс-шаралардың санымен өлшеуге болмайды. Негізгі көрсеткіш – баланың мінез-құлқындағы, қарым-қатынасындағы, жауапкершілігіндегі және дербестігіндегі оң өзгерістер. Егер оқушы бұрын тапсырманы үнемі еске салумен орындаса, кейін өздігінен атқара бастаса, бұл тәрбиенің нәтижесі. Егер ол бұрын құрдастарымен жиі жанжалдасса, кейін мәселені сөйлесу арқылы шешуге үйренсе, бұл да үлкен жетістік. Сондықтан тәрбиеші әр баланың жеке даму динамикасын бақылап отырғаны жөн.
Педагогикалық бақылау кезінде оқушыны өзгелермен салыстырудан гөрі, оның өзінің бұрынғы жағдайымен салыстыру тиімді. Әр баланың даму қарқыны әртүрлі. Бір оқушы қысқа мерзімде үлкен өзгеріс көрсетсе, екіншісіне ұзақ уақыт қажет болуы мүмкін. Тәрбиеші осы ерекшелікті ескере отырып, сабырлы және жүйелі жұмыс жүргізсе, бала өзін қысымда сезінбей дамуға мүмкіндік алады. Тәрбиенің нәтижесі бір күнде немесе бір іс-шарадан кейін көрінбейді. Ол күн сайын қайталанатын дұрыс әрекеттер мен тұрақты педагогикалық қолдаудың нәтижесінде қалыптасады.
Сондықтан мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысы алдын ала жоспарланған іс-шаралар жиынтығы ғана емес, баланың күнделікті өмірін тұтас педагогикалық кеңістік ретінде ұйымдастыруды талап етеді. Оқушының таңертең оянған сәтінен бастап кешкі демалысына дейінгі барлық әрекеті оның тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруға ықпал етеді. Тәрбиеші осы үдерісте бақылаушы ғана емес, бағыттаушы, қолдаушы және өнеге көрсетуші тұлға ретінде әрекет еткенде ғана тәрбие жұмысы шынайы нәтижеге қол жеткізеді.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысының сапасы көбіне тәрбиешінің кәсіби шеберлігіне, адамгершілік ұстанымына және балалармен қарым-қатынас орната білу қабілетіне байланысты. Тәрбиеші күнделікті әрекет барысында әр тәрбиеленушінің мінез-құлқын, қызығушылығын, қабілетін, көңіл күйін және ұжымдағы орнын бақылап, соған сәйкес педагогикалық тәсілдерді таңдайды. Бір балаға сенім білдіру тиімді болса, екіншісіне қосымша түсіндіру, үшіншісіне жеке қолдау қажет болуы мүмкін. Сондықтан тәрбие жұмысы бірыңғай талаптарға негізделгенімен, әр оқушыға жеке көзқарасты қажет етеді. Бұл – тұлғаға бағытталған тәрбиенің негізгі қағидаларының бірі.
Тәрбиешінің өз мінез-құлқы да бала үшін үлкен үлгі. Оқушыға әдептілік туралы айтып, өзі қарым-қатынаста дөрекілік танытқан педагогтың сөзі әсерлі болмайды. Сол сияқты жауапкершілікті талап етіп, өзінің уәдесін орындамайтын адамның тәрбиелік ықпалы әлсірейді. Сондықтан тәрбиеші ең алдымен өзі насихаттайтын құндылықтарды күнделікті іс-әрекеті арқылы көрсетуі тиіс. Уақытты сақтау, сөзінде тұру, әділдік таныту, әр балаға құрметпен қарау, өз қатесін мойындай білу – тәрбиеленушілерге тікелей үлгі болатын қасиеттер. Балалар көбіне үлкендердің айтқанынан гөрі істеген әрекетін есте сақтайды.
Интернат жағдайындағы тәрбие жұмысы сенім мен талаптың үйлесіміне негізделгенде нәтижелі болады. Шектен тыс қаталдық баланы ішкі қарсылыққа итермелеуі мүмкін, ал талапсыздық жауапсыздыққа әкеледі. Сондықтан педагогикалық талап түсінікті, әділ және тұрақты болуы қажет. Оқушы қандай әрекеттің дұрыс, қандай әрекеттің дұрыс емес екенін ғана емес, оның себебін де түсінуі тиіс. Ереженің мәнін түсінген бала тәртіпті мәжбүрлі міндет ретінде емес, ортақ өмірді реттейтін қажетті қағида ретінде қабылдай бастайды. Мұндай түсінік саналы тәртіптің қалыптасуына негіз болады.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жүйесінде оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру да назардан тыс қалмауы тиіс. Әр бала өз құқығын білуімен қатар, өз міндетін де түсінуі қажет. Құқық пен жауапкершіліктің бір-бірімен тығыз байланысты екенін ұғындыру жасөспірімнің азаматтық санасын дамытады. Мысалы, оқушы өз пікірін айтуға құқылы, бірақ өзгені қорлауға немесе кемсітуге құқығы жоқ. Ол демалуға құқылы, бірақ ортақ тәртіпті бұзбауға міндетті. Осындай нақты мысалдар арқылы құқықтық тәрбие өмірлік мазмұнға ие болады.
Құқықтық сауаттылық оқушыны түрлі жағымсыз әрекеттерден де сақтандырады. Жасөспірім өз әрекетінің салдарын түсінгенде ғана жауапты таңдау жасайды. Сондықтан құқық бұзушылықтың алдын алу жұмысы қорқытуға емес, түсіндіруге және саналы шешім қабылдауға бағытталғаны дұрыс. Оқушылармен мектеп тәртібі, қоғамдық орындардағы жауапкершілік, бөтен мүлікке қол сұқпау, біреудің абыройына нұқсан келтірмеу, цифрлық ортадағы жауапкершілік туралы жүйелі әңгіме жүргізу олардың құқықтық мәдениетін қалыптастырады.
Интернат тәрбиесінің тағы бір маңызды бағыты – экологиялық мәдениетті дамыту. Табиғатқа жауапкершілікпен қарау тұлғаның жалпы мәдениетінің көрсеткіші. Мектеп ауласын таза ұстау, суды үнемдеу, жарықты қажетсіз жақпау, қоқысты ретімен тастау, ағаш пен гүлдерді күту сияқты қарапайым әрекеттер арқылы оқушы табиғат алдындағы жауапкершілікті сезінеді. Экологиялық тәрбие тек табиғатты қорғау туралы ақпарат берумен шектелмей, күнделікті әдетке айналғанда ғана нәтижелі болады.
Эстетикалық тәрбие де баланың ішкі мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Таза әрі жинақы ортада өмір сүру, әдемілікті байқау, өнер туындыларын бағалау, өзін ұқыпты ұстау адамның талғамын дамытады. Интернат бөлмелерін таза ұстау, мерекелік кештерді безендіру, көрмелер ұйымдастыру, театр мен мұражайға бару, әдеби және музыкалық кештер өткізу балалардың эстетикалық сезімін байытады. Мұндай әрекеттер оқушының қоршаған ортаға ұқыпты қарауына және мәдениетті өмір салтын қалыптастыруына көмектеседі.
Тәрбие жұмысында оқушының коммуникативтік қабілеттерін дамыту ерекше маңызға ие. Қазіргі қоғамда білімді болумен бірге өз ойын анық жеткізу, сұхбаттасушыны тыңдау, келіссөз жүргізу, топпен жұмыс істеу және пікір қайшылығын мәдени түрде шешу қажет. Интернаттағы ұжымдық өмір осы дағдыларды күн сайын дамытуға мүмкіндік береді. Тәрбиеші түрлі пікірталастар, топтық тапсырмалар, бірлескен жобалар мен шығармашылық кездесулер арқылы балалардың сөйлеу мәдениетін жетілдіре алады.
Қарым-қатынас мәдениеті ең алдымен құрметтен басталады. Оқушылар бір-бірінің сөзін бөлмеуге, өз ойын қорламай жеткізуге, өзгенің пікіріне шыдамдылықпен қарауға дағдылануы керек. Әсіресе жасөспірімдер ортасында эмоционалды реакциялар жиі кездесетіндіктен, мұндай дағдыларды арнайы қалыптастырудың маңызы зор. Тәрбиеші дау туындаған сәттерді тек мәселе ретінде емес, балаларға мәдени қарым-қатынас жасауды үйрететін тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдалануы тиіс.
Интернаттағы орта оқушыға түрлі мінезді адамдармен бірге өмір сүру тәжірибесін береді. Бұл болашақ қоғамдағы өмірге дайындықтың өзіндік мектебі деуге болады. Болашақта адам оқу орнында, жұмыста, қоғамдық ортада әртүрлі көзқарастағы адамдармен араласады. Егер бала мектеп қабырғасында өзгелердің ерекшелігін қабылдауға, өз ойын мәдени жеткізуге, ортақ шешім табуға үйренсе, оның әлеуметтік ортаға бейімделуі де жеңіл болады.
Мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысының маңызды нәтижелерінің бірі – баланың өзін-өзі басқару қабілетінің қалыптасуы. Өзін-өзі басқару тек қоғамдық жұмыстармен шектелмейді. Ол оқушының уақытын жоспарлауы, эмоциясын реттеуі, оқу міндеттерін ұйымдастыруы, жеке мақсатын анықтауы және өз әрекетіне баға беруі арқылы көрінеді. Бұл дағдылар біртіндеп қалыптасады. Тәрбиеші алғашқы кезеңде нақты бағыт берсе, кейін жауапкершілікті оқушының өзіне көбірек беруі қажет.
Өзіндік талдау да тұлғалық дамудың маңызды бөлігі болып саналады. Оқушы өзіне «Мен бүгін не істедім?», «Не сәтті болды?», «Қай жерде қателестім?», «Келесі жолы нені өзгертемін?» деген сұрақтарды қоя білсе, оның саналы дамуы күшейеді. Мұндай рефлексияны тәрбие сағаттарында, күн соңындағы әңгімелерде немесе жеке кеңесте қолдануға болады. Ол баланы өзін кінәлауға емес, тәжірибесінен сабақ алуға үйретеді.
Тәрбие үдерісінде қателікке деген дұрыс көзқарас қалыптастыру да маңызды. Кейде бала қателесуден қорыққандықтан бастама көтермейді немесе өз әрекетін жасыруға тырысады. Егер педагог әрбір қателікті тек жазалау үшін пайдаланса, мұндай қорқыныш күшейеді. Ал қателікті түсіну және түзету мүмкіндігі ретінде қарастырса, оқушы жауапкершіліктен қашпай, әрекетінің салдарын саралауға үйренеді. Бұл әсіресе жасөспірімдердің дербестігін дамытуда маңызды.
Мектеп-интернатта тәрбиеші мен мұғалімдер арасындағы өзара байланыс та үлкен рөл атқарады. Оқушының оқу үлгерімі, тәртібі, психологиялық жағдайы мен әлеуметтік белсенділігі бір-бірінен бөлек қарастырылмауы тиіс. Егер тәрбиеші пән мұғалімдерімен жүйелі байланыста болса, баланың жалпы даму жағдайын толық көруге мүмкіндік туады. Мысалы, сабақта тұйық отырған оқушы интернатта белсенді болуы мүмкін немесе керісінше. Осындай ерекшеліктерді салыстыру арқылы педагогтар балаға тиімді қолдау көрсете алады.
Педагог-психологпен, әлеуметтік педагогпен және медицина қызметкерімен бірлескен жұмыс та ерекше маңызға ие. Кейбір мәселелер тек тәрбиешінің күшімен шешілмеуі мүмкін. Егер бала ұзақ уақыт бойы мазасыз, тұйық немесе агрессивті мінез көрсетсе, мамандармен бірлесіп әрекет ету қажет. Командалық жұмыс баланың мәселесін жан-жақты қарастыруға және тиімді көмек көрсетуге мүмкіндік береді.
Мектеп-интернат жағдайында денсаулық мәдениетін қалыптастыру да тәрбие жұмысының ажырамас бөлігі. Дұрыс тамақтану, ұйқы режимін сақтау, дене белсенділігі, жеке бас гигиенасы, таза ауада серуендеу және зиянды әдеттерден аулақ болу туралы түсініктер баланың күнделікті өмірінде орнығуы тиіс. Денсаулыққа жауапкершілікпен қарау – тұлғалық дербестіктің маңызды белгісі. Бала өз денсаулығын тек медицина қызметкерінің немесе ересектің жауапкершілігі емес, өзінің де міндеті екенін түсінуі керек.
Тәрбие жұмысында қауіпсіздік дағдыларын қалыптастыруға да ерекше көңіл бөлінеді. Өрт қауіпсіздігі, жол жүру ережелері, төтенше жағдайда әрекет ету, бөтен адаммен қарым-қатынас, интернет қауіпсіздігі, жеке шекараны сақтау сияқты бағыттар баланың өмірлік құзыреттілігінің бір бөлігі болып табылады. Мұндай жұмыстарды жай нұсқаулық түрінде емес, жағдаяттық тапсырмалар, сұрақ-жауап, тренинг және тәжірибелік жаттығулар арқылы ұйымдастыру тиімді.
Қазіргі мектеп-интернат тәрбиесінде оқушылардың қаржылық сауаттылығына назар аудару да пайдалы. Ақшаны үнемдеу, қажет пен қалау ұғымдарын ажырату, жоспарлы шығын жасау, бөтен адамның қаржылық ұсыныстарына сақтықпен қарау сияқты қарапайым білімдер оқушының болашақтағы дербес өміріне қажет болады. Бұл тақырыптарды жас ерекшелігіне қарай күнделікті өмірмен байланыстырып түсіндіруге болады.
Әлеуметтік бейімделуде оқушының қоғамдық ортадағы мәдениеті де маңызды. Мектептен тыс жерде өзін ұстау, қоғамдық көлікте әдеп сақтау, мәдени орындарда тәртіпті болу, үлкендерге жол беру, қоршаған адамдардың тыныштығын құрметтеу – мұның бәрі азаматтық мәдениеттің көрсеткіштері. Осындай қарапайым әдеттер баланың жалпы тәрбиелік деңгейін айқындайды. Сондықтан интернат тәрбиесі мектеп қабырғасымен шектелмей, сыртқы әлеуметтік ортаға да бағытталуы тиіс.
Қоғамдық іс-шараларға қатысу, экскурсиялар, мәдени орталықтарға бару, түрлі әлеуметтік жобаларға араласу арқылы бала өмірдің кең ауқымын танып, өз ортасынан тыс адамдармен қарым-қатынас жасауға үйренеді. Бұл әсіресе интернат жағдайында маңызды, өйткені тәрбиеленушінің күнделікті ортасы тұрақты болуы мүмкін. Сыртқы ортамен жүйелі байланыс оның әлеуметтік тәжірибесін кеңейтеді.
Тәрбие жұмысының сапасын арттыру үшін тәрбиешінің өзі де кәсіби дамуын тоқтатпауы қажет. Қазіргі балалардың қызығушылығы, ақпаратты қабылдау тәсілі, қарым-қатынас ерекшелігі өзгеріп келеді. Сондықтан педагог жаңа тәрбие әдістерін меңгеріп, психология, медиасауаттылық, цифрлық қауіпсіздік, конфликтология және тұлғалық даму бағыттарындағы білімін жаңартып отырғаны дұрыс. Өз кәсібіне ізденіспен қарайтын тәрбиеші ғана заманауи баланың қажеттілігін дұрыс түсіне алады.
Тәрбие жұмысының тиімділігі жүйелілікті талап етеді. Бір реттік іс-шара баланың мінезін түбегейлі өзгертпейді. Құндылықтар күн сайын қайталанатын әрекет, тұрақты талап, педагогтың жеке үлгісі және қолайлы орта арқылы орнығады. Сондықтан тәрбие жоспары белгілі бір мерекелерге арналған іс-шаралар жиынтығы ғана емес, оқушының ұзақ мерзімді тұлғалық дамуын көздейтін тұтас жүйе ретінде құрылуы тиіс.
Оқушылардың тәрбие жұмысына өздерін де қатыстыру жүйелілікті күшейтеді. Олар қандай іс-шара өткізгісі келетінін, қандай мәселені талқылағысы келетінін, ұжымда нені өзгерткісі келетінін айта алуы қажет. Баланың дауысы ескерілген кезде ол өзін тәрбиелік үдерістің объектісі емес, белсенді қатысушысы ретінде сезінеді. Бұл оның азаматтық позициясын және жауапкершілігін арттырады.
Жалпы алғанда, мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысы баланы жан-жақты өмірге дайындайтын маңызды әлеуметтік-педагогикалық кеңістік болып табылады. Мұнда оқушы біліммен қатар адамдармен өмір сүруді, жауапкершілік алуды, өзіне қызмет етуді, өз сезімін басқаруды, пікірін жеткізуді, өзгені құрметтеуді және қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдауды үйренеді. Бұл қасиеттердің барлығы тұлғалық даму мен әлеуметтік бейімделудің негізін құрайды.
Мектеп-интернатта қалыптасқан жағымды тәрбие ортасы бала үшін үлкен өмір мектебі бола алады. Егер мұнда сенім, әділдік, тәртіп, ынтымақтастық және өзара құрмет қағидалары орнықса, тәрбиеленушінің өзіндік әлеуетін ашуына мол мүмкіндік туады. Тәрбиеші әр баланың жеке ерекшелігін құрметтеп, оны белгілі бір қалыпқа салуға емес, жақсы қасиеттерін дамытуға бағыттауы керек. Сонда оқушы тек тәртіпті тәрбиеленуші ғана емес, өз өміріне жауап бере алатын саналы тұлға болып қалыптасады.
Қорытындылай келе, мектеп-интернаттағы тәрбие жұмысы – оқушының тұлғалық дамуы мен әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз ететін күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Оның мазмұны рухани-адамгершілік, ұлттық, еңбек, құқықтық, азаматтық, эстетикалық, экологиялық және дене тәрбиесі бағыттарын өзара сабақтастыра қамтуы қажет. Сонымен бірге қазіргі қоғамның талаптарына сәйкес цифрлық мәдениет, психологиялық қауіпсіздік, қаржылық сауаттылық, кәсіби бағдар және өмірлік дағдылар да тәрбие жүйесінің құрамдас бөлігіне айналуы тиіс.
Тәрбие үдерісіндегі басты тұлғалардың бірі – тәрбиеші. Оның кәсіби білімі, педагогикалық мәдениеті, адамгершілік қасиеті, балаға деген құрметі мен жауапкершілігі тәрбиеленушінің қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Тәрбиеші әр оқушының бойындағы жақсы қасиетті көріп, оны дамытуға жағдай жасауы, қиындық кезінде қолдау көрсетуі және дербес шешім қабылдауға үйретуі қажет. Талап пен қамқорлықтың, бақылау мен сенімнің, тәртіп пен еркіндіктің дұрыс үйлесуі ғана нәтижелі тәрбиеге жол ашады.
Мектеп-интернат тәрбиесінің басты нәтижесі іс-шаралар саны немесе сыртқы тәртіп көрсеткіші емес, баланың ішкі өзгерісі болуы керек. Оқушы жауапкершілікті сезінсе, өз әрекетін саралай алса, өзгені құрметтесе, қиындықты мәдени жолмен шешсе, қоғамға пайдалы болуға ұмтылса және болашағын саналы жоспарлай алса, тәрбие жұмысының мақсаты орындалды деп айтуға болады. Мұндай тұлға жаңа ортаға тез бейімделіп, өзінің қабілетін қоғам игілігіне пайдалана алады.
Сондықтан мектеп-интернатта тәрбие жұмысын ұйымдастыруда әр баланы қайталанбас тұлға ретінде қабылдау, оның әлеуметтік тәжірибесін кеңейту, дербестігін дамыту және рухани құндылықтарын қалыптастыру негізгі ұстаным болуы тиіс. Оқу мен тәрбиені біртұтас үдеріс ретінде қарастырған жағдайда ғана білімді, мәдениетті, жауапты, елжанды әрі әлеуметтік тұрғыдан белсенді жас ұрпақ тәрбиелеуге болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасында білім беруді және тәрбиені дамытуға бағытталған нормативтік-құқықтық құжаттар.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Біртұтас тәрбие» бағдарламасына қатысты әдістемелік ұсынымдар.
- Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. – Алматы.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі.
- Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. – Алматы.
- Макаренко А.С. Тәрбие туралы еңбектер. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы.
- Жалпы педагогика және тәрбие жұмысының әдістемесі бойынша оқу-әдістемелік еңбектер.