Аннотация. Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі және осы үдерістегі тәрбиешінің кәсіби рөлі қарастырылады. Баланың қиялын, ойлау еркіндігін, дербестігін, эстетикалық талғамын, бейнелеу, құрастыру, музыка, қимыл-қозғалыс және сөздік шығармашылық дағдыларын қалыптастырудың педагогикалық маңызы талданады. Мектепке дейінгі кезеңде шығармашылық әрекетті ұйымдастыру баланың танымдық белсенділігіне, эмоционалдық дамуына, қоршаған ортаны өзіндік тұрғыдан қабылдауына және өз ойын еркін жеткізе білуіне ықпал ететіні сипатталады. Сонымен қатар тәрбиешінің баланың жеке ерекшеліктерін ескеруі, қолайлы шығармашылық орта құруы, ойын және практикалық әрекеттерді тиімді ұйымдастыруы, әр баланың бастамасын қолдауы қажеттілігі айқындалады. Шығармашылық қабілетті дамытуда еркіндік, ынталандыру, жағымды эмоционалдық қарым-қатынас және баланың нәтижесінен бұрын оның ізденіс үдерісіне мән беру қағидаларының маңыздылығы көрсетіледі.
Мектепке дейінгі кезең – адам өміріндегі аса маңызды даму сатыларының бірі. Бұл уақытта баланың қоршаған әлем туралы алғашқы түсініктері қалыптасып, танымдық қызығушылығы артып, қарым-қатынас жасау дағдылары, мінез ерекшеліктері, эстетикалық талғамы мен шығармашылық белсенділігінің негізі қаланады. Бала табиғатынан білуге, зерттеуге, байқап көруге, өзгертуге, құрастыруға және өз ойындағы бейнені түрлі әрекеттер арқылы көрсетуге ұмтылады. Сондықтан мектепке дейінгі тәрбиеде баланың шығармашылық әлеуетін дер кезінде байқап, оны жүйелі түрде дамыту ерекше маңызға ие. Шығармашылық қабілет тек сурет салу немесе ән айту шеберлігімен шектелмейді. Ол баланың мәселені өзгеше жолмен шешуінен, жаңа идея ұсынуынан, қиялдауынан, таныс заттарды жаңа қырынан көруінен, өзіндік шешім қабылдауынан және өз ойын түрлі тәсілдермен жеткізуінен көрінеді.
Мектеп жасына дейінгі баланың шығармашылық қабілеті оның жалпы тұлғалық дамуымен тікелей байланысты. Шығармашылық әрекет барысында бала қоршаған ортаны танып қана қоймай, өзінің ішкі сезімін, ойын, әсерін сыртқа шығарады. Мысалы, бала сурет салғанда қағаз бетіне тек белгілі бір заттың бейнесін түсірмейді. Ол өзінің сол затқа деген көзқарасын, көңіл күйін, қабылдау ерекшелігін білдіреді. Құрастыру кезінде дайын үлгіні қайталаумен қатар, өзіне ұнаған пішінді іздейді, бөлшектерді салыстырады, олардың орнын ауыстырады, нәтижеге жетудің бірнеше нұсқасын байқап көреді. Ертегі құрастыруда бала шынайы өмірде көрген құбылыстарын қиялымен байланыстырып, жаңа оқиға жасайды. Осындай әрекеттер оның ойлау икемділігін, есте сақтауын, зейінін, тілін және эмоционалдық әлемін дамытады.
Баланың шығармашылық қабілетінің қалыптасуы өздігінен жүзеге аса бермейді. Оның дамуына отбасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік орта, балабақшадағы тәрбие мен оқыту жағдайы және тәрбиешінің кәсіби ұстанымы үлкен әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда тәрбиеші баланың шығармашылық дамуына бағыт беретін, оны ынталандыратын, қажетті жағдай жасайтын негізгі тұлғалардың бірі болып саналады. Тәрбиешінің міндеті балаға дайын шешімді көрсетіп, соны қайталатумен шектелмеуі керек. Керісінше, ол баланың өздігінен ойлауына, таңдау жасауына, тәжірибе жүргізуіне, қателесуіне және сол қателіктен қорытынды шығаруына мүмкіндік беруі қажет. Бала өзінің пікірі маңызды екенін сезінген кезде белсенді әрекетке көшеді, сұрақ қояды, болжам жасайды және ойын ашық жеткізеді.
Шығармашылықты дамытудағы тәрбиешінің ең маңызды міндеттерінің бірі – балабақшада психологиялық тұрғыдан қолайлы орта қалыптастыру. Бала шығармашылық әрекетте өзін еркін сезінуі тиіс. Егер оның әрбір ісі сыналып, жұмысы басқа балалармен үнемі салыстырылып отырса, шығармашылық бастамасы біртіндеп төмендеуі мүмкін. «Дұрыс салмадың», «мына түс сәйкес емес», «басқалар сияқты жаса» деген ескертулер балаға белгіленген қалыптан шықпау керек деген түсінік қалыптастырады. Ал шығармашылықтың табиғаты, керісінше, еркін ізденісті қажет етеді. Сондықтан тәрбиеші баланың жұмысын бағалағанда оның нәтижесін ғана емес, күш-жігерін, ізденісін, қызығушылығын және өзіндік шешімін байқауы керек. «Сен мұнда ерекше түстер таңдапсың», «мына ойды қалай ойлап таптың?», «тағы қандай жолмен жасауға болады?» деген сұрақтар баланы өз әрекетін түсіндіруге және жаңа нұсқаларды қарастыруға жетелейді.
Тәрбиешінің педагогикалық шеберлігі баланың жас және жеке ерекшеліктерін дұрыс танудан да көрінеді. Бір бала сурет салуға қызықса, екіншісі құрылыс материалдарымен жұмыс істегенді ұнатады, үшіншісі музыкаға бейім болуы мүмкін, ал төртінші бала әңгіме немесе ертегі ойлап табуда белсенділік танытады. Барлық баладан бірдей нәтиже күтудің орнына әрқайсысының қабілетін байқап, дамуына мүмкіндік жасау әлдеқайда тиімді. Тәрбиеші баланың қызығушылығын бақылау арқылы оның қандай әрекетте өзін сенімді сезінетінін, қай салада көбірек қолдау қажет екенін анықтай алады. Мұндай жеке тәсіл баланың өзіндік бағасының қалыптасуына және өз қабілетіне сенуіне ықпал етеді.
Мектепке дейінгі жаста шығармашылық қабілетті дамытудағы негізгі құралдардың бірі – ойын. Ойын барысында бала белгілі бір рөлге еніп, өмірде көрген құбылыстарды қайта жаңғыртады, жаңа жағдайларды ойлап табады, түрлі шешім қабылдайды. Мысалы, «Дүкен», «Аурухана», «Отбасы», «Саяхат», «Құрылысшылар» сияқты сюжеттік-рөлдік ойындарда балалар дайын сценарийді ғана орындамайды, ойын мазмұнын өздері толықтырады. Бір-бірімен келіседі, кейіпкерлердің әрекетін ойластырады, жаңа оқиғалар енгізеді. Бұл үдерісте сөйлеу, қиял, әлеуметтік қарым-қатынас және шығармашылық ойлау қатар дамиды. Тәрбиеші мұндай ойындарға тікелей басшылық жасаудан гөрі қажетті құралдарды дайындап, балалардың идеяларын қолдап, қажет болған жағдайда бағыттаушы сұрақтар қойғаны дұрыс.
Шығармашылық әрекетті дамытуда бейнелеу өнерінің де мүмкіндігі мол. Сурет салу, мүсіндеу, жапсыру, бояумен жұмыс жасау баланың қол моторикасын дамытумен қатар, қоршаған дүниені көркем тұрғыда қабылдауына мүмкіндік береді. Дәстүрлі тапсырмалармен қатар дәстүрден тыс сурет салу тәсілдерін қолдану балалардың қызығушылығын арттырады. Саусақпен сурет салу, алақан таңбасын пайдалану, мақта таяқшаларымен бейне жасау, губкамен бояу, жіппен, жапырақпен немесе табиғи материалдармен жұмыс істеу кезінде балада тәжірибе жасауға деген ынта пайда болады. Мұнда да тәрбиешінің «бәрінің суреті бірдей болуы керек» деген талаптан бас тартуы маңызды. Бір тапсырманың өзін әр бала өзінше орындай алса, бұл шығармашылық ойлауды қалыптастыруға қолайлы жағдай туғызады.
Құрастыру әрекеті де мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық мүмкіндігін кеңейтеді. Қарапайым текшелерден бастап конструкторлар, қағаз, картон, табиғи және қалдық материалдар арқылы түрлі заттар құрастыру баланың кеңістіктік ойлауын, жоспарлау дағдысын, шыдамдылығын және мәселені шешу қабілетін дамытады. Мәселен, тәрбиеші балаларға дайын үй үлгісін қайталауды ұсынудың орнына «ойыншықтарға арналған ерекше үй құрастырайық» деген ашық тапсырма берсе, балалардың әрқайсысы мәселені әртүрлі шешеді. Бірі биік үй тұрғызуы мүмкін, екіншісі көп бөлмелі үй жасайды, үшіншісі ауланы немесе көпірді қосады. Осындай тапсырмаларда бір ғана дұрыс жауап болмайды. Бұл баланың шығармашылық еркіндігін арттырады.
Баланың қиялын дамытуда көркем әдебиет пен сөздік шығармашылықтың орны да ерекше. Ертегі тыңдау, әңгімені жалғастыру, кейіпкерге жаңа оқиға ойлап табу, сурет бойынша әңгіме құрастыру, жұмбақ ойлау сияқты жұмыстар балаларды тілдік ізденіске жетелейді. Тәрбиеші ертегіні оқып болғаннан кейін тек мазмұнын сұраумен шектелмей, «Сен ертегінің соңын қалай өзгертер едің?», «Егер сен осы кейіпкердің орнында болсаң, не істер едің?», «Оқиға басқа жерде өтсе не өзгерер еді?» деген шығармашылық сұрақтарды қолдана алады. Мұндай сұрақтар баланы дайын ақпаратты қайталаудан гөрі салыстыруға, болжауға және өз ойын негіздеуге үйретеді.
Музыкалық және қимылдық шығармашылық та баланың табиғи белсенділігімен тығыз байланысты. Музыканы тыңдап, оның сипатына қарай қимыл ойлап табу, әуенді қозғалыспен бейнелеу, қарапайым ырғақ құрастыру, шағын сахналық қойылымдарға қатысу балалардың эмоциялық сезімталдығын арттырады. Музыка арқылы бала қуанышты, мұңды, сергектікті немесе тыныштықты сезініп, оны қимыл, дауыс, бет әлпеті арқылы көрсете алады. Бұл оның өзін-өзі білдіруіне, сахна алдында қысылмауына және топпен шығармашылық әрекетке қатысуына мүмкіндік береді.
Осылайша, шығармашылық қабілетті дамыту баланың белгілі бір өнер түріндегі жетістігін қалыптастыруды ғана көздемейді. Оның негізгі мақсаты – ойлай алатын, сұрақ қоятын, ізденетін, өз ойын еркін білдіретін, бастама көтеретін және жаңа жағдайға бейімделе алатын тұлғаның негізін қалау. Бұл міндетті жүзеге асыруда тәрбиешінің балаға деген қарым-қатынасы, қолданатын әдіс-тәсілдері, ұйымдастырған ортасы және әр баланың ерекшелігін қабылдай білуі шешуші мәнге ие.
Шығармашылық қабілетті дамыту үдерісінде тәрбиешінің қолданатын әдіс-тәсілдерінің мазмұны мен ұйымдастырылу формасы да маңызды. Мектеп жасына дейінгі бала үшін ұзақ түсіндіру немесе бірсарынды тапсырмалардан гөрі әрекет арқылы үйрену тиімді. Сондықтан шығармашылық жұмыс баланың күнделікті өмірімен, ойынымен, табиғатты бақылауымен, қарым-қатынасымен және қызығушылығымен өзара байланыста ұйымдастырылғаны дұрыс. Тәрбиеші әртүрлі жағдаяттарды пайдаланып, балаларды дайын жауапты қабылдауға емес, өздігінен ойлануға жетелеуі қажет. Мысалы, «Бұл затты тағы қандай мақсатта қолдануға болады?», «Егер бұл кейіпкер басқаша әрекет етсе, оқиға қалай өзгерер еді?», «Бір ғана заттан бірнеше бейне жасауға бола ма?» деген сұрақтар баланың ойлау шекарасын кеңейтеді. Осындай тапсырмалар арқылы балалар белгілі бір құбылысқа бірнеше көзқарас тұрғысынан қарауды, балама шешімдерді іздеуді және өз ойын еркін жеткізуді үйренеді.
Балалардың шығармашылығын дамыту барысында проблемалық жағдаяттар ұйымдастыру да нәтижелі әдістердің бірі болып саналады. Проблемалық жағдаятта балаға белгілі бір шешім дайын күйінде ұсынылмайды, керісінше, оны өзі іздеп табуға мүмкіндік беріледі. Мысалы, ойыншыққа көпір салу қажет болса, тәрбиеші көпірдің нақты үлгісін көрсетпей, қандай материалдарды пайдалануға болатынын балалардың өздерінен сұрай алады. Балалар текшені, қағазды, картонды немесе басқа қолжетімді материалды таңдап, өз жобаларын жасайды. Бір әрекетті бірнеше рет өзгертіп көру барысында олардың шыдамдылығы, ізденімпаздығы және шығармашылық ойлауы жетіледі. Ең маңыздысы – тәрбиеші баланың сәтсіз әрекетін теріс нәтиже ретінде қабылдамай, оны тәжірибенің бір бөлігі ретінде қарастыруға үйретуі керек.
Баланың шығармашылық дамуына оның қоршаған ортасы тікелей ықпал етеді. Мектепке дейінгі ұйымда баланың өздігінен әрекет етуіне мүмкіндік беретін заттық-кеңістіктік дамытушы орта қалыптасуы қажет. Топ бөлмесінде сурет салуға арналған материалдар, түрлі түсті қағаздар, ермексаз, табиғи материалдар, конструкторлар, кітаптар, музыкалық аспаптар, театрландырылған ойындарға арналған бұйымдар балалар қол жеткізе алатын деңгейде орналасқаны дұрыс. Бұл балаға тек тәрбиеші арнайы тапсырма берген кезде ғана емес, өзінің қызығушылығы бойынша шығармашылық әрекетпен айналысуына мүмкіндік береді. Осындай ортада бала таңдауды үйренеді, өз идеясын жүзеге асыру үшін қажетті материалдарды анықтайды және жұмысын жоспарлай бастайды.
Тәрбиеші дамытушы ортаны ұйымдастырғанда материалдардың әртүрлілігіне де назар аударуы қажет. Дайын ойыншықтармен қатар табиғи және қалдық материалдарды шығармашылық әрекетке пайдалану балалардың қиялын дамытуда ерекше тиімді. Ағаш бұтақтары, жапырақтар, бүрлер, тастар, түрлі қораптар, қағаз түтіктер, мата қиықтары сияқты қарапайым заттар баланың көз алдында мүлдем жаңа бейнеге айналуы мүмкін. Мәселен, қарағай бүрі кірпіге, қағаз қорап үйге, бұтақ ағашқа немесе ертегі кейіпкеріне айналады. Мұндай әрекет балаға заттың тек негізгі қызметін емес, оның жаңа мүмкіндіктерін де көруге үйретеді. Сонымен бірге табиғи материалдармен жұмыс істеу арқылы балалар қоршаған табиғатқа қызығушылық танытып, оны аялап ұстау қажеттігін түсінеді.
Шығармашылықты қалыптастыруда жобалық сипаттағы қарапайым жұмыстарды қолдану да пайдалы. Мектеп жасына дейінгі балалармен жүзеге асырылатын жоба күрделі ғылыми жұмыс болмауы керек. Ол балалардың жас ерекшелігіне сәйкес, нақты әрі қызықты болуы жеткілікті. Мысалы, «Менің сүйікті ертегім», «Күзгі табиғат», «Біздің отбасымыз», «Менің туған өлкем», «Ғажайып түстер әлемі» сияқты шағын жобалар барысында балалар сурет салып, бұйым жасап, әңгіме құрастырып, бақылау жүргізіп, нәтижесін басқа балаларға көрсете алады. Жобалық әрекет бір ғана шығармашылық дағдыны емес, бірнеше қабілетті өзара байланыстырып дамытады. Балалар өз идеяларын ортаға салып, бір-бірінің пікірін тыңдап, ортақ шешім қабылдауға үйренеді.
Тәрбиешінің шығармашылық тапсырмаларды ұйымдастыруындағы тағы бір маңызды қағида – баланың таңдау жасау құқығын сақтау. Кей жағдайда барлық балаға бірдей үлгі, бірдей материал, бірдей түстер ұсынылып, жұмыстың нәтижесі алдын ала белгіленіп қойылады. Мұндай тәсіл белгілі бір техникалық дағдыны қалыптастыруға көмектескенімен, үнемі қолданылған жағдайда баланың шығармашылық дербестігін шектеуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші тапсырма мақсатына қарай балаларға материал, түс, жұмыс тәсілі немесе бейне таңдауға мүмкіндік бергені жөн. Мысалы, «Күзгі ағашты сал» деген тапсырмада әр бала ағаштың түсін, көлемін, орналасуын, қолданылатын құралды өзі таңдаса, жұмыстар бір-біріне ұқсамайды. Осы айырмашылықтың өзі баланың даралығының көрінісі ретінде қабылдануы қажет.
Баланың шығармашылығын дамытуда тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті мен қарым-қатынас стилі де маңызды орын алады. Тәрбиеші баланың идеясын тыңдап, оның ойын бөліп тастамай, жауап беруге жеткілікті уақыт бөлуі керек. Кейде бала өзінің ойын бірден нақты жеткізе алмауы мүмкін. Осындай жағдайда ересек адамның асықтыруы немесе оның орнына жауап беруі баланың дербес ойлау белсенділігін төмендетеді. Ал «Ойланып көр», «Сенің ойың қызық екен», «Оны тағы қалай жасауға болады?», «Маған өз идеяңды айтып берші» сияқты ынталандырушы сөздер балаға сенімділік береді. Баланың жауабында қате болған күннің өзінде тәрбиеші оны қорқытып немесе ұялтып емес, қосымша сұрақтар арқылы дұрыс бағытқа жетелегені тиімді.
Мектеп жасына дейінгі кезеңде балалардың шығармашылық белсенділігі эмоционалдық жағдаймен тікелей байланысты. Бала өзін қауіпсіз, қабылданған және қолдау көрсетілген ортада сезінген кезде ғана еркін қиялдай алады. Сондықтан тәрбиеші топтағы өзара құрмет пен жағымды қарым-қатынасты қалыптастыруға ерекше мән беруі тиіс. Балалардың бір-бірінің жұмыстарын келемеждеуіне, «менікі жақсы, сенікі жаман» деген салыстыруларға жол бермеу қажет. Оның орнына әр жұмыстың өзіндік ерекшелігін көруге үйрету маңызды. Мысалы, шығармашылық жұмыстарды талқылау кезінде «Қай сурет әдемі?» деп сұрағаннан гөрі «Әр суреттен қандай қызықты ерекшелікті байқадың?» деген сұрақтың тәрбиелік мәні жоғары. Бұл балалардың бір-бірінің еңбегін құрметтеуіне және шығармашылық нәтижелердің әртүрлі болуы табиғи құбылыс екенін түсінуіне ықпал етеді.
Тәрбиеші үшін шығармашылық қабілетті дамыту дегеніміз баладан міндетті түрде ерекше өнер туындысын күтуді білдірмейді. Мектепке дейінгі жаста ең бастысы – шығармашылық әрекеттің барысы. Бала материалды зерттейді, қолданып көреді, қателеседі, қайта түзетеді, салыстырады, жаңа шешім ойлап табады. Дәл осы үдерісте оның дербестігі мен бастамашылдығы дамиды. Егер тәрбиеші тек дайын жұмыстың әдемілігіне мән берсе, баланың өзіндік ізденісі екінші орынға түсіп қалуы мүмкін. Сондықтан нәтижемен қатар баланың қандай жолмен жұмыс істегені, қандай шешім қабылдағаны, неге белгілі бір тәсілді таңдағаны назарда болуы тиіс.
Балалардың шығармашылық қабілетін дамытуда театрландырылған әрекеттердің де орны ерекше. Ертегілерді сахналау, қуыршақ театры, саусақ театры, көлеңкелі театр, рөлдік қойылымдар баланың қиялын, тілін, эмоциясын және қарым-қатынас мәдениетін қатар қалыптастырады. Кейіпкер бейнесіне ену барысында бала оның мінезін, көңіл күйін, дауыс ырғағын түсінуге тырысады. Тәрбиеші балаларға дайын мәтінді жаттатумен шектелмей, кейіпкер сөзін өздігінен құрастыруға, оқиғаға жаңа кейіпкер қосуға немесе ертегінің соңын өзгертуге мүмкіндік берсе, шығармашылық элементтер күшейеді. Ұялшақ балалар да шағын рөлдер арқылы біртіндеп көпшілік алдында сөйлеуге дағдыланып, өзіне деген сенімділігін арттыра алады.
Табиғатпен танысу да шығармашылық дамудың маңызды көзі бола алады. Серуен кезінде балалар табиғаттағы түстерді, дыбыстарды, пішіндерді, маусымдық өзгерістерді бақылайды. Тәрбиеші жай ғана «мынау ағаш», «мынау бұлт» деп атаумен шектелмей, «Бұл бұлт саған неге ұқсайды?», «Жапырақтар сөйлей алса, не айтар еді?», «Жаңбырдың дыбысын қандай қимылмен көрсетуге болады?» деген сұрақтар қою арқылы қарапайым бақылауды шығармашылық әрекетке айналдыра алады. Кейін балалар алған әсерлерін сурет, мүсіндеу, әңгіме, музыка немесе қимыл арқылы бейнелейді. Осылайша қоршаған ортаны тану мен шығармашылық әрекет арасында табиғи байланыс қалыптасады.
Шығармашылық қабілеттердің дамуына ата-анамен жүргізілетін жұмыс та елеулі әсер етеді. Баланың шығармашылық әрекеті балабақшамен ғана шектелмеуі керек. Отбасы мен тәрбиешінің бірізді қолдауы болған жағдайда оның қызығушылығы тұрақты сипат алады. Тәрбиеші ата-аналарға баланың суретін немесе жасаған бұйымын тек нәтижесіне қарап бағаламау, басқа балалармен салыстырмау, баланың идеясын тыңдау, үй жағдайында қарапайым шығармашылық материалдарға қолжетімділік жасау жөнінде кеңес бере алады. Кейбір ата-аналар баланың жұмысын «дұрыстап беру» мақсатында суретін толықтырып немесе бұйымын өздері жасап қоюы мүмкін. Алайда мұндай әрекет баланың дербестігіне кері әсер етеді. Ересектердің міндеті – баланың орнына жұмыс істеу емес, қажет болған кезде бағыт беру және оның өз күшімен нәтижеге жетуіне жағдай жасау.
Отбасымен бірлескен шығармашылық шаралар да тәрбиелік тұрғыдан құнды. Отбасылық көрмелер, табиғи материалдардан бұйым жасау, ортақ сурет салу, ертегі құрастыру, шағын шығармашылық жобалар ата-ана мен бала арасындағы эмоционалдық байланысты күшейтеді. Дегенмен мұндай шараларда да ересектер баланың бастамасын бірінші орынға қойғаны дұрыс. Бала өзінің идеясы отбасы мүшелері үшін маңызды екенін сезінсе, шығармашылыққа деген қызығушылығы жоғарылайды.
Қазіргі мектепке дейінгі тәрбие жүйесінде ақпараттық және цифрлық технологиялар да белгілі бір деңгейде пайдаланылуда. Цифрлық құралдар баланың шығармашылығын дамытуға қосымша мүмкіндік бергенімен, олар тірі қарым-қатынасты, қолмен жасалатын әрекетті немесе қозғалысты алмастырмауы қажет. Тәрбиеші цифрлық ресурстарды мақсатты түрде қолданғанда ғана оның педагогикалық тиімділігі артады. Мысалы, табиғат дыбыстарын тыңдау, белгілі бір өнер туындысын көрсету, қысқа анимациялық материал негізінде әңгіме құрастыру немесе балалар жасаған жұмыстарды электрондық көрме түрінде көрсету пайдалы болуы мүмкін. Бірақ мектеп жасына дейінгі бала үшін нақты затпен әрекет ету, бояуды сезіну, қағазды бүктеу, ермексазды илеу, табиғи материалдарды ұстап көру сияқты практикалық тәжірибелердің орны ерекше.
Тәрбиешінің өзінің шығармашылық тұлға болуы да балалардың дамуына ықпал етеді. Педагог үнемі ізденіп, жаңа әдістерді қарастырып, балалардың қызығушылығына қарай жұмыс түрлерін өзгертіп отырса, білім беру үдерісі мазмұнды әрі тартымды болады. Шығармашыл тәрбиеші дайын әдістемелік үлгіні механикалық түрде қайталамай, оны балалардың жасына, топтың ерекшелігіне, нақты жағдайға бейімдейді. Сонымен бірге ол балалардың күтпеген сұрағы мен тосын идеясына икемді жауап бере алады. Кей жағдайда алдын ала жоспарланған әрекетті баланың жаңа қызығушылығына сәйкес өзгерту педагогикалық тұрғыдан әлдеқайда нәтижелі болуы мүмкін.
Тәрбиешінің кәсіби бақылауы да шығармашылық қабілетті дамыту жұмысында маңызды. Балалардың әрекетін жүйелі бақылау арқылы педагог олардың қызығушылықтарын, шығармашылық белсенділігінің деңгейін, кездесетін қиындықтарын анықтайды. Мысалы, бір бала көптеген идея ұсынғанымен, жұмысын соңына дейін жеткізе алмауы мүмкін. Екінші бала тапсырманы ұқыпты орындағанымен, өздігінен жаңа идея ұсынудан қиналады. Үшінші бала қиялы бай болғанымен, оны сөз арқылы жеткізуге сенімсіз болуы ықтимал. Осындай ерекшеліктерді байқаған тәрбиеші әр балаға сәйкес қолдау тәсілін таңдайды. Біріне жұмысты жоспарлауға көмектессе, екіншісіне ашық тапсырмалар береді, үшіншісіне әңгімесін сурет немесе ойын арқылы жеткізуге мүмкіндік жасайды.
Баланың шығармашылық қабілетін бағалау да аса сақтықты талап етеді. Мектепке дейінгі жаста «қабілетті» және «қабілетсіз» деп нақты бөлу дұрыс емес. Баланың даму қарқыны, қызығушылығы және өзін көрсету тәсілі әртүрлі болады. Бүгін сурет салуға белсенді қатыспаған бала ертең құрастыруда ерекше идея көрсетуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші баланың жеке даму динамикасына назар аударып, оның кішкентай жетістіктерін де қолдауы қажет. Шығармашылық әрекеттегі жетістік тек жұмыстың сыртқы сапасымен емес, баланың дербестігі, қызығушылығы, жаңа шешім іздеуі, бастаған ісін аяқтауы және өз ойын түсіндіре алуымен де анықталады.
Осының барлығы тәрбиешінің мектеп жасына дейінгі баланың шығармашылық әлеуетін ашудағы қызметі жан-жақты екенін көрсетеді. Ол тек тапсырма беретін педагог емес, баланың қызығушылығын байқап, дамытатын бағыттаушы, шығармашылық орта ұйымдастырушы, ынталандырушы және әр баланың жеке мүмкіндігін құрметтейтін серіктес болуы қажет. Тәрбиеші осындай ұстанымды жүйелі түрде жүзеге асырғанда бала өзін еркін сезініп, жаңалықтан қорықпайтын, өз идеясын жүзеге асыруға ұмтылатын және шығармашылық әрекеттен қуаныш алатын тұлға ретінде қалыптаса бастайды.
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту жүйелі әрі мақсатты түрде жүргізілген жағдайда нәтижелі болады. Мұнда шығармашылық әрекетті тек арнайы ұйымдастырылған оқу қызметімен шектеу жеткіліксіз. Баланың күнделікті өміріндегі әрбір жағдайды шығармашылық ізденіске айналдыруға мүмкіндік бар. Таңертеңгі қабылдау кезінде баланың көңіл күйі туралы әңгімелесу, серуен барысында табиғат құбылыстарын бақылау, ойын кезінде жаңа сюжет құрастыру, қарапайым тұрмыстық әрекеттер барысында мәселенің бірнеше шешімін табу сияқты жұмыстардың барлығы шығармашылық дамуға ықпал етеді. Тәрбиешінің міндеті – осындай мүмкіндіктерді дер кезінде байқап, баланың бастамасын қолдау.
Баланың шығармашылық белсенділігін дамытуда еркін әрекет пен педагогикалық бағыттаудың үйлесімділігі сақталуы қажет. Толық еркіндік кейбір жағдайда әрекеттің мақсатсыз болуына әкелуі мүмкін, ал шамадан тыс нұсқау беру баланың дербестігін тежейді. Сондықтан тәрбиеші баланың орнына шешім қабылдамай, оған қажетті бағыт-бағдар беретін серіктес болуы тиіс. Мысалы, бала белгілі бір бұйымды жасау кезінде қиналса, дайын нұсқасын көрсетудің орнына «Қай бөлігінен бастауға болады?», «Мына материалдың қайсысы саған көмектеседі деп ойлайсың?», «Басқа тәсіл қолданып көрсек қалай болады?» деген сұрақтар арқылы шешімді баланың өзіне тапқызу тиімді. Мұндай педагогикалық қолдау балалардың өз күшіне сенуін және дербес әрекет етуін қалыптастырады.
Сонымен қатар шығармашылық әрекетте топтық жұмысты ұйымдастырудың да маңызы зор. Бірлескен сурет салу, ортақ құрастыру жұмысын жасау, ертегі ойлап табу, шағын қойылым әзірлеу кезінде балалар бір-бірінің идеясын тыңдап, оны толықтырып, келісімге келуді үйренеді. Мұндай әрекет шығармашылық қабілетпен бірге қарым-қатынас мәдениетін, жауапкершілікті, өзара көмек пен ынтымақтастықты қалыптастырады. Тәрбиеші әр баланың ортақ іске қатысуына мүмкіндік жасап, белсенді балалардың өзгелердің пікірін басып кетпеуін және ұялшақ балалардың да өз ойын жеткізуіне жағдай жасауы керек. Сонда шығармашылық жұмыс тек жеке жетістікке емес, ортақ нәтижеге қол жеткізудің тиімді құралына айналады.
Балалар шығармашылығын дамыту барысында ұлттық мәдениеттің мүмкіндіктерін пайдалану да маңызды. Қазақ халқының ою-өрнектері, ұлттық ойындары, ертегілері, мақал-мәтелдері, тұрмыстық бұйымдары, музыкасы мен қолөнері баланың шығармашылық әрекетін мазмұндық жағынан байытады. Балалар ұлттық ою элементтерімен танысып, оларды өз шығармашылық жұмыстарында қолдана алады, халық ертегілеріне жаңа кейіпкерлер енгізіп, оқиғаның жалғасын ойлап таба алады. Ұлттық музыканы қимыл арқылы бейнелеу, табиғи материалдардан ұлттық нақыштағы бұйымдар жасау да қызықты нәтижелер береді. Осындай жұмыстар арқылы бала шығармашылық қабілетін дамытумен қатар өз халқының мәдени мұрасына қызығушылық танытып, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге үйренеді.
Шығармашылық тәрбие баланың эстетикалық мәдениетін қалыптастырумен де тығыз байланысты. Әсемдікті байқау, түстердің үйлесімділігін сезіну, табиғаттағы өзгерістерді бақылау, музыкадағы көңіл күйді ажырату баланың қоршаған әлемді тереңірек қабылдауына мүмкіндік береді. Тәрбиеші балаларды дайын эстетикалық бағалауға үйреткеннен гөрі олардың өзіндік әсерін білдіруіне жағдай жасағаны дұрыс. Бір бала күзгі табиғаттың сары түстерін ұнатуы мүмкін, екіншісі жаңбырлы ауа райынан ерекше әсер алуы мүмкін. Осындай әртүрлі қабылдауларды құрметтеу баланың жеке эстетикалық талғамының қалыптасуына негіз болады.
Тәрбиеші үшін маңызды міндеттердің бірі – шығармашылық әрекетте әр баланың табыс жағдайын сезінуіне мүмкіндік беру. Балалардың қабілеті, жұмыс қарқыны мен тәжірибесі бірдей емес. Кейбір бала тапсырманы тез орындаса, кейбіріне көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Сондықтан барлығынан бірдей нәтиже талап ету дұрыс болмайды. Бала үшін оның кешегі нәтижесімен салыстырғанда алға жылжуы маңызды. Егер ол бұрын тәрбиешінің көмегінсіз әрекет ете алмаса, бүгін өздігінен материал таңдап, жұмысын бастап кетуі – маңызды жетістік. Осындай өзгерісті байқаған тәрбиеші баланың өзіне деген сенімін қалыптастырады.
Шығармашылық әрекеттің нәтижесін көрсету де балаларды ынталандырудың тиімді жолдарының бірі. Топ бөлмесінде балалардың суреттері мен қолөнер жұмыстарынан шағын көрме ұйымдастыру, жасаған бұйымдарын ойын барысында пайдалану, ойлап тапқан ертегілерін топ алдында әңгімелету балаларға өз еңбегінің маңызды екенін сезіндіреді. Дегенмен көрменің мақсаты ең үздік жұмысты анықтау емес, әр баланың өзіндік идеясын көрсету болуы қажет. Сондықтан жұмыстарды «бірінші орын», «ең әдемі сурет» деген бағалаумен салыстырмай, әрқайсысының ерекшелігін атап өткен дұрыс. Бұл балалар арасында жарыс пен салыстырудан гөрі шығармашылыққа деген ішкі қызығушылықты қалыптастырады.
Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту тәрбиешіден үздіксіз кәсіби ізденісті талап етеді. Педагог жаңа әдіс-тәсілдерді меңгеріп қана қоймай, олардың бала дамуына қаншалықты тиімді екенін саралай білуі қажет. Әрбір жаңа технология немесе әдіс баланың жас ерекшелігіне, қажеттілігіне және қызығушылығына сәйкес қолданылғанда ғана нәтижелі болады. Тәрбиешінің шығармашылық шеберлігі дайын құралдардың санымен емес, қарапайым әрекетті бала үшін қызықты әрі дамытушы жағдайға айналдыра білуімен өлшенеді.
Педагог өз тәжірибесін жүйелі талдап отырған жағдайда да жұмыс сапасы жоғарылайды. Қандай тапсырмалар балалардың ерекше қызығушылығын туғызды, қандай әдістер кезінде олардың дербестігі артты, қай кезде балаларға қосымша қолдау қажет болды деген сұрақтарға жауап іздеу тәрбиешінің алдағы жұмысын жетілдіруге көмектеседі. Осындай рефлексия негізінде педагог шығармашылық әрекеттің мазмұнын өзгертіп, балаларға қолайлы жағдайларды көбейте алады. Демек, баланың шығармашылық дамуы тәрбиешінің де шығармашылық тұрғыдан кәсіби дамуын талап етеді.
Мектепке дейінгі жаста қалыптасқан шығармашылық белсенділік баланың кейінгі оқу әрекетіне де жағымды әсер етеді. Өздігінен сұрақ қоя білетін, мәселенің бірнеше шешімін іздейтін, жаңа нәрсені байқап көруден қорықпайтын бала мектеп жағдайына икемді бейімделеді. Ол берілген тапсырманы тек механикалық орындаумен шектелмей, оның мәнін түсінуге және өз шешімін табуға ұмтылады. Сонымен қатар шығармашылық әрекет барысында қалыптасқан шыдамдылық, бастаған істі аяқтау, өз ойын жеткізу, басқалардың пікірін тыңдау сияқты қасиеттер баланың болашақтағы оқу жетістіктерінің маңызды алғышарттары болып саналады.
Сондықтан мектепке дейінгі білім беру ұйымындағы шығармашылық жұмыс қосымша әрекет немесе тек мерекелік шараларға дайындық құралы ретінде қарастырылмауы тиіс. Ол баланың күнделікті өмірінің табиғи бөлігіне айналғаны дұрыс. Тәрбиеші балаларға үнемі жаңа идея ұсынумен қатар олардың өз бастамаларын да қолдап, әрбір баланың шығармашылық мүмкіндігін ашуға бағытталған орта қалыптастыруы қажет. Сонда бала өзін тек тапсырманы орындаушы емес, өз идеясын ұсына алатын, оны жүзеге асыра алатын және нәтижесін мақтанышпен көрсете алатын белсенді тұлға ретінде сезінеді.
Қорытынды. Мектеп жасына дейінгі кезең – баланың шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру үшін аса қолайлы уақыт. Бұл жастағы баланың табиғи қызығушылығы, қиялға бейімділігі, қоршаған әлемді зерттеуге деген ұмтылысы педагогикалық тұрғыдан дұрыс қолдау тапқан жағдайда оның жан-жақты дамуына берік негіз қалайды. Шығармашылық қабілет тек бейнелеу өнері, музыка немесе қолөнермен байланысты жеке дағды емес. Ол баланың дербес ойлауынан, жаңа шешім іздеуінен, өз ойын еркін білдіруінен, қиялдауынан, бастама көтеруінен және қоршаған дүниеге өзіндік көзқарас танытуынан көрінетін кешенді тұлғалық қасиет болып табылады.
Осы үдерісте тәрбиешінің рөлі ерекше. Тәрбиеші баланың шығармашылық мүмкіндігін тікелей қалыптастыратын адамнан гөрі оны ашуға жағдай жасайтын, қызығушылығын қолдайтын, әрекетке ынталандыратын және дұрыс бағыт беретін педагог болуы тиіс. Баланың орнына шешім қабылдау емес, оның өз шешіміне келуіне көмектесу, дайын үлгіні қайталатудан гөрі өзіндік идея ұсынуына мүмкіндік беру, тек соңғы нәтижені емес, әрекет барысындағы ізденісті бағалау шығармашылық тәрбиенің басты шарттарының бірі.
Балалардың жеке ерекшеліктерін ескеру, қауіпсіз және жағымды психологиялық орта құру, еркін таңдау мүмкіндігін беру, ойын, бейнелеу, құрастыру, театрландыру, музыка, әдебиет пен табиғатты бақылауды өзара үйлестіру шығармашылық дамудың тиімді жолдары болып табылады. Сонымен бірге ата-анамен ынтымақтастық орнатып, баланың шығармашылық бастамасын отбасында да қолдауға ықпал ету маңызды.
Қорыта айтқанда, шығармашыл бала тәрбиелеу үшін алдымен оның идеясын құрметтейтін, сұрағына қызығушылықпен қарайтын және қателесуге мүмкіндік беретін орта қажет. Осындай ортаны қалыптастыруда тәрбиешінің кәсіби шеберлігі, ізденісі, балаға деген сенімі мен педагогикалық қолдауы шешуші рөл атқарады. Балалық шақта шығармашылық әрекетке берілген мүмкіндік болашақта еркін ойлайтын, жаңалыққа бейім, өзіне сенімді, бастамашыл және жан-жақты тұлға қалыптасуына негіз болады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение.
- Венгер Л.А. Психология развития ребенка дошкольного возраста. – Москва: Просвещение.
- Комарова Т.С. Детское художественное творчество. Методическое пособие для педагогов дошкольных учреждений. – Москва: Мозаика-Синтез.
- Никитина А.В. Нетрадиционные техники рисования в детском саду. – Санкт-Петербург: КАРО.
- Поддьяков Н.Н. Мышление дошкольника. – Москва: Педагогика.
- Урунтаева Г.А. Дошкольная психология. – Москва: Академия.
- Мектепке дейінгі педагогика: оқу-әдістемелік құралдар мен тәрбиешілерге арналған әдістемелік ұсынымдар.