Аннотация. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының математика пәніне деген қызығушылығын арттыруда математикалық ойындарды қолданудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Бастауыш білім беру кезеңінде оқушының пәнге деген оң көзқарасын қалыптастыру, танымдық белсенділігін дамыту, математикалық ұғымдарды саналы түрде меңгерту мұғалім қызметінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Осы тұрғыдан математикалық ойындар оқу материалын қызықты әрі түсінікті меңгеруге, оқушылардың логикалық ойлауын, зейінін, есте сақтау қабілетін, жылдам есептеу дағдысын және шығармашылық белсенділігін дамытуға мүмкіндік береді. Ойын барысында бала оқу әрекетін міндет ретінде ғана емес, қызықты танымдық үдеріс ретінде қабылдайды. Мақалада математикалық ойындардың бастауыш сыныптағы ерекшеліктері, оларды сабақ барысында тиімді ұйымдастыру жолдары, оқушылардың пәнге қызығушылығына әсері және мұғалімнің ұйымдастырушылық қызметі сипатталады. Сонымен қатар математикалық ойындарды оқушылардың жас ерекшелігіне, білім деңгейіне және сабақ мақсатына сәйкес іріктеудің маңыздылығы айқындалады.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек белгілі бір көлемдегі білімді меңгеруі жеткіліксіз. Басты міндеттердің бірі – білім алушының оқуға деген қызығушылығын арттыру, өздігінен ойлауына мүмкіндік беру және алған білімін әртүрлі жағдайда қолдана алатын тұлға қалыптастыру. Бұл міндеттерді жүзеге асыру бастауыш мектептен басталады. Себебі бастауыш сынып кезеңінде баланың оқу әрекетіне, мұғалімге және белгілі бір пәнге деген көзқарасы қалыптасады. Осы кезеңде оқушының сабаққа қызығушылығы жоғары болса, оның танымдық белсенділігі мен оқу нәтижесі де жақсарады. Ал оқу материалы бала үшін түсініксіз, бірсарынды немесе тек жаттауға негізделген жағдайда пәнге деген қызығушылық біртіндеп төмендеуі мүмкін.
Математика бастауыш сыныптағы негізгі пәндердің бірі болып табылады. Бұл пән оқушының есептеу дағдыларын ғана емес, логикалық ойлауын, салыстыру, талдау, қорытынды жасау, заңдылықтарды анықтау және мәселені шешу қабілетін қалыптастырады. Дегенмен кейбір оқушылар математиканы күрделі, көп ойлануды талап ететін пән ретінде қабылдайды. Әсіресе есептеу амалдарын қайталау, жаттығуларды бір үлгімен орындау немесе көп көлемде есеп шығару кейбір балалардың қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Осындай жағдайда сабақтың мазмұны мен ұйымдастыру тәсілдерін түрлендіру маңызды. Соның тиімді жолдарының бірі – математикалық ойындарды қолдану.
Ойын – бастауыш сынып оқушысының жас ерекшелігіне сәйкес келетін табиғи әрекет түрі. Бала ойын барысында белсенді болады, еркін әрекет етеді, өз мүмкіндігін көрсетуге ұмтылады және нәтижеге жетуге талпынады. Сондықтан оқу мен ойынды дұрыс үйлестіру баланың танымдық әрекетін белсендіруге мүмкіндік береді. Математикалық ойын сабақтың мақсатына сәйкес ұйымдастырылған жағдайда ол тек көңіл көтеру құралы емес, белгілі бір білімді меңгеруге бағытталған тиімді педагогикалық әдіске айналады.
Математикалық ойын дегеніміз – математикалық ұғымдарды, амалдарды, заңдылықтарды меңгеруге, есептеу дағдыларын жетілдіруге және логикалық ойлауды дамытуға бағытталған ойын әрекеті. Мұндай ойындарда белгілі бір оқу мақсаты, ереже, тапсырма және нәтиже болады. Оқушы ойынға қатыса отырып, математикалық әрекеттерді орындайды, бірақ оны дәстүрлі тапсырма ретінде қабылдамайды. Бұл сабаққа деген эмоционалдық қызығушылықты арттырып, оқу материалын жеңіл қабылдауға жағдай жасайды.
Мысалы, мұғалім оқушыларға бірнеше мысалды жай ғана орындатудың орнына «Кім жылдам?», «Жасырын санды тап», «Математикалық эстафета», «Дұрыс жауапты таңда», «Сандық лабиринт» сияқты ойын элементтерін енгізе алады. Бұл жағдайда сол есептеу тапсырмалары жарыс, ізденіс немесе жұмбақ сипатында беріледі. Нәтижесінде оқушылар тапсырманы қызығушылықпен орындауға кіріседі. Әсіресе бастауыш сыныпта баланың эмоционалдық көңіл күйі оқу әрекетіне тікелей әсер ететіндіктен, ойын арқылы құрылған жағымды психологиялық ахуал білімді меңгерудің нәтижелілігін арттыра алады.
Математикалық ойындардың маңызды ерекшеліктерінің бірі – барлық оқушыны сабаққа қатыстыру мүмкіндігі. Дәстүрлі сұрақ-жауап барысында белсенді оқушылар жиі жауап беріп, ұялшақ немесе баяу ойлайтын балалар сабаққа аз қатысуы мүмкін. Ал ойын барысында әр оқушыға белгілі бір әрекет орындау, жауап таңдау, сан табу, фигура құрастыру немесе топпен бірге тапсырма шешу мүмкіндігі беріледі. Осы арқылы бала өзінің сабақтағы орнын сезінеді және пәнге деген сенімділігі артады.
Оқушының пәнге қызығушылығы көбінесе оның жетістік сезіміне байланысты. Егер бала тапсырмаларды үнемі орындай алмаса және қателігі үшін жиі ескерту алса, біртіндеп математикадан қорқуы немесе өз мүмкіндігіне күмәндануы мүмкін. Математикалық ойындарда тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастыру арқылы әр оқушыға жетістік жағдайын жасауға болады. Мысалы, ойынның бастапқы кезеңінде жеңіл есептер ұсынылып, кейін біртіндеп күрделі тапсырмалар енгізіледі. Бала алғашқы жауаптарын дұрыс орындаған кезде өзіне сенімділігі артып, келесі тапсырмаларға қызығушылықпен кіріседі.
Математикалық ойындар оқушының зейінін тұрақтандыруға да көмектеседі. Кіші мектеп жасындағы балалар бір әрекетпен ұзақ уақыт айналысқанда тез шаршауы мүмкін. Сондықтан сабақ барысында әрекет түрлерін өзгертіп отыру қажет. Егер мұғалім 10–15 минуттық дәстүрлі жұмыстан кейін қысқа математикалық ойын енгізсе, оқушылардың назары қайта жанданады. Мысалы, мұғалім ауызша бірнеше өрнек айтып, жауабы жұп сан болса қол көтеру, тақ сан болса қол шапалақтау тапсырмасын бере алады. Мұндай қарапайым ойынның өзі есептеу дағдысын бекітіп, оқушылардың зейінін сабаққа қайта бағыттайды.
Ойын барысында оқушының есте сақтау қабілеті де дамиды. Математикалық материалды эмоциялық жағынан қызықты жағдайда меңгерген оқушы оны жақсырақ есте сақтайды. Мысалы, көбейту кестесін жай жаттаумен қатар түрлі карточкалық ойындар, жұптарды табу, сандық домино, математикалық лото арқылы бекітуге болады. Мұнда бала бір әрекетті бірнеше рет қайталайды, бірақ қайталау оған бірсарынды болып көрінбейді. Осы арқылы қажетті дағды ойын әрекеті арқылы тұрақтанады.
Математикалық ойындардың тағы бір артықшылығы – оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытуы. Логикалық ойындарда бала берілген шартты талдайды, қажетті ақпаратты бөліп алады, бірнеше нұсқаны салыстырады және дұрыс шешімді іздейді. Мысалы, «Артық санды тап», «Заңдылықты жалғастыр», «Қай фигура жетіспейді?», «Қандай сан жасырылды?» сияқты тапсырмалар оқушыларды ойлануға жетелейді. Бұл жерде дұрыс жауапты табудан бөлек, оқушы өзінің неге дәл осы жауапты таңдағанын түсіндіруі маңызды. Мұғалім «Неліктен осылай ойладың?», «Басқа жауап болуы мүмкін бе?», «Қандай белгіге сүйендің?» деген сұрақтар арқылы ойынның танымдық мүмкіндігін арттыра алады.
Математикалық ойындар жарыс түрінде ұйымдастырылған кезде оқушылардың белсенділігі одан әрі артады. Дегенмен мұғалім жарыстың нәтижесіне шамадан тыс мән бермеуі керек. Себебі үнемі жылдам және үздік оқушылар жеңетін жағдайда кейбір балалардың қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан жарыс ойындарында тек жылдамдықты емес, дәлдікті, бірлескен әрекетті, түсіндіруді және шығармашылық шешімді де бағалау маңызды. Мысалы, «Ең жылдам топ» атауымен қатар «Ең дәл есептеген топ», «Ең жақсы түсіндірген топ», «Ең қызықты тәсіл ұсынған топ» сияқты бағалау түрлерін қолдануға болады. Бұл әртүрлі қабілеттегі балалардың жетістігін көрсетуге мүмкіндік береді.
Топтық математикалық ойындардың тәрбиелік маңызы да жоғары. Оқушылар бірлесіп тапсырма орындау кезінде өзара пікір алмасады, бір-біріне көмектеседі, ортақ шешім қабылдауға үйренеді. Мысалы, сынып бірнеше топқа бөлініп, әр топқа бір математикалық жұмбақ немесе есеп берілуі мүмкін. Топ мүшелері есепті бірге талқылап, шешімін дайындайды және сынып алдында түсіндіреді. Бұл жұмыс оқушының математикалық қабілетімен қатар коммуникативтік дағдысын да қалыптастырады.
Математикалық ойындар оқу материалын өмірлік жағдайлармен байланыстыруда да тиімді. Мысалы, «Дүкен», «Банк», «Саяхат», «Құрылысшы», «Асхана» сияқты сюжеттік ойындарды математикалық мазмұнмен ұйымдастыруға болады. «Дүкен» ойынында оқушылар тауарлардың бағасын қосады, берілген ақшадан қанша қайтарым алу керектігін есептейді, бірнеше тауардың жалпы құнын салыстырады. Бұл арқылы арифметикалық амалдар практикалық жағдаятпен байланысады. Оқушы математиканың күнделікті өмірде не үшін қажет екенін түсіне бастайды.
Математикалық ойындарды сабақтың әр кезеңінде қолдануға болады. Сабақ басында ойын оқушының назарын жаңа тақырыпқа аудару үшін пайдаланылса, негізгі бөлімде жаңа білімді меңгеруге немесе есептеу тәсілін түсінуге көмектеседі. Ал сабақ соңында ойын материалды бекіту, қайталау және кері байланыс жүргізу мақсатында ұйымдастырылады. Мысалы, жаңа тақырыпты бастарда «Жасырын сан» ойыны арқылы проблемалық жағдай жасауға болады. Мұғалім белгілі бір санды ойлап, оның қасиеттерін айтып отырады: «Бұл сан 20-дан үлкен, 30-дан кіші, жұп сан және 4-ке бөлінеді». Оқушылар берілген белгілерге сүйеніп санды анықтайды. Бұл әрекет бұрынғы білімді еске түсіріп, жаңа тақырыпқа қызығушылық қалыптастырады.
Сабақ соңында «Математикалық лото», «Иә немесе жоқ», «Дұрыс-бұрыс» сияқты ойындарды қолдану арқылы оқушылардың тақырыпты қаншалықты меңгергенін анықтауға болады. Мұндай ойындар мұғалім үшін де қалыптастырушы бағалаудың қарапайым құралы болып саналады. Оқушылар қай сұрақтарға қиналғанын байқап, мұғалім келесі сабақта сол мәселелерге қайта оралу мүмкіндігіне ие болады.
Математикалық ойындарды қолдануда оқушының жас ерекшелігін міндетті түрде ескеру қажет. Бірінші сынып оқушылары үшін қимыл-қозғалыс, көрнекілік пен қарапайым ережеге негізделген ойындар тиімді болса, үшінші және төртінші сынып оқушыларына логикалық тапсырмалар, стратегияны қажет ететін ойындар, математикалық ребустар мен күрделі есептік жарыстар ұсынуға болады. Тапсырма баланың білім деңгейінен тым жеңіл болса, қызығушылық төмендейді, ал шамадан тыс күрделі болса, оқушы сәтсіздік сезіміне тап болуы мүмкін. Сондықтан ойынның мазмұны баланың мүмкіндігіне сәйкес келіп, белгілі бір дәрежеде ойлануды талап етуі қажет.
Математикалық ойынның нәтижелі болуы мұғалімнің оны ұйымдастыру шеберлігіне байланысты. Мұғалім ойынның мақсатын, ережесін және уақытын алдын ала анықтауы керек. Ереже балаға түсінікті әрі қысқа болғаны дұрыс. Егер ойын ережесін түсіндіруге сабақтың көп уақыты кетсе, оның тиімділігі төмендейді. Сонымен бірге ойын сабақтың негізгі мақсатын көлеңкеде қалдырмауы қажет. Ойын – оқу мақсатына жетудің құралы. Сондықтан мұғалім әр ойыннан кейін қысқаша қорытынды жасап, оқушылардың қандай математикалық білімді қолданғанын нақтылап отырғаны маңызды.
Ойын нәтижесін талқылау да оқыту тұрғысынан құнды. Мысалы, мұғалім «Қандай тәсіл тиімді болды?», «Қай жерде қателестік?», «Келесі жолы неге назар аудару керек?», «Қандай жаңа нәрсе байқадың?» деген сұрақтар қою арқылы оқушыларды рефлексияға жетелейді. Осылайша математикалық ойын жай ғана эмоционалдық әрекет емес, білімді талдау мен бекітудің толыққанды әдісіне айналады.
Математикалық ойындардың тиімділігін арттыру үшін оларды сабақтың мазмұнымен табиғи түрде байланыстыру қажет. Егер ойын оқу мақсатынан бөлек ұйымдастырылса, ол оқушылар үшін жай ғана көңіл көтеру әрекетіне айналып кетуі мүмкін. Сондықтан мұғалім әрбір ойынның қандай білімді бекітетінін, қандай дағдыны дамытатынын және оқушыдан қандай әрекет талап ететінін алдын ала нақтылағаны дұрыс. Мысалы, қосу мен азайтуды бекіту кезінде «Математикалық домино», көбейту кестесін қайталау барысында «Жұбын тап», геометриялық фигураларды меңгеруде «Фигураны құрастыр», шамаларды салыстыруда «Кім дұрыс таңдайды?» сияқты ойындарды қолдануға болады. Осындай мақсатты ұйымдастыру ойын мен оқу әрекетінің өзара байланысын күшейтеді.
Бастауыш сыныптағы математикалық ойындардың маңызды түрлерінің бірі – ауызша есептеуге арналған ойындар. Ауызша есептеу математикалық білімнің негізін құрайтындықтан, оны жүйелі түрде жаттықтыру қажет. Дегенмен бір типті мысалдарды ұзақ уақыт қайталау оқушыларды жалықтыруы мүмкін. Ойын түріндегі есептеу жұмыстары бұл мәселені шешуге көмектеседі. Мысалы, «Тізбекті жалғастыр» ойынында бірінші оқушы 5+3 амалын орындайды, екінші оқушы шыққан нәтижеге тағы бір сан қосады, келесі бала алдыңғы жауаппен жаңа амал орындайды. Осылайша бүкіл сынып бір математикалық тізбек құрастырады. Бұл ойын есептеу жылдамдығын арттырып қана қоймай, зейінділік пен жауапкершілікті де дамытады.
«Қатені тап» ойыны да бастауыш сынып оқушылары үшін өте тиімді. Мұғалім тақтаға бірнеше есептің шешімін жазады және олардың біреуіне немесе бірнешеуіне әдейі қате енгізеді. Оқушылар қатені тауып, оның себебін түсіндіруі керек. Бұл тапсырма баланың тек есептей алуын емес, өзгенің шешімін тексеруін, салыстыруын және логикалық тұрғыдан талдауын талап етеді. Қате жауапты неге дұрыс емес деп есептейтінін түсіндіру барысында оқушы математикалық білімін саналы түрде қолданады.
Математикалық жұмбақтар да пәнге қызығушылықты арттыратын тиімді құралдардың бірі. Жұмбақта белгілі бір құпия немесе белгісіздік болғандықтан, бала жауапты табуға ынталанады. Мысалы, «Мен ойлаған сан 10-нан үлкен, 20-дан кіші, жұп сан және 3-ке бөлінеді. Бұл қандай сан?» деген тапсырма бірнеше математикалық қасиетті бір уақытта қолдануды қажет етеді. Оқушы сандарды тексеріп, берілген белгілерді салыстырып, дұрыс жауапты анықтайды. Мұндай тапсырмалар сан туралы түсінікті кеңейтіп, логикалық пайымдауды дамытады.
Ребустар мен сандық басқатырғыштар да бастауыш сыныптағы ойын технологияларының маңызды бөлігі болып табылады. Оқушылар сандық жұмбақты шешу барысында амалдардың ретін, сандардың құрамын, логикалық байланыстарды қолданады. Мысалы, бос ұяшықтарға белгілі бір шарт бойынша сандарды орналастыру, арифметикалық өрнектегі жетіспейтін санды табу, бірдей таңбаларға сәйкес келетін мәндерді анықтау сияқты тапсырмалар қызығушылық тудырады. Мұндай ойындарды жеке, жұптық немесе топтық жұмыс ретінде ұйымдастыруға болады.
Геометриялық ойындардың да танымдық мүмкіндігі зор. Бастауыш сыныптағы геометриялық материалды түсіндіруде заттық әрекет пен көрнекілік үлкен рөл атқарады. «Танграм», «Фигураны жалғастыр», «Қандай бөлік жетіспейді?», «Бірнеше фигурадан жаңа бейне құрастыр» сияқты ойындар оқушылардың кеңістіктік ойлауын, елестетуін және шығармашылық қабілетін дамытады. Мысалы, бірнеше үшбұрыш пен төртбұрыштан үй, жануар, көлік немесе басқа бейне құрастыру тапсырмасы берілуі мүмкін. Оқушылар фигураларды бұрып, орналастырып, әртүрлі нұсқаларды салыстырады. Бұл әрекет геометриялық ұғымдарды тәжірибе арқылы меңгеруге мүмкіндік береді.
Математикалық ойындарда қозғалыс элементтерін қолдану да тиімді. Әсіресе бірінші және екінші сынып оқушылары үшін қозғалыспен біріктірілген тапсырмалар шаршауды азайтып, зейінді қайта шоғырландырады. Мысалы, мұғалім сан айтады, ал оқушылар оның жұп немесе тақ сан болуына қарай белгілі бір қимыл жасайды. Немесе мұғалім есеп айтады, жауабы 10-нан кіші болса оқушылар бір рет, 10-нан үлкен болса екі рет қол шапалақтайды. Мұндай ойындар қысқа уақыт ішінде оқушылардың математикалық білімін тексеруге және сабақты жандандыруға көмектеседі.
Ойын технологиясы әсіресе саралап оқытуда пайдалы. Сыныптағы барлық оқушының білім деңгейі бірдей болмайды. Кейбір бала есептерді тез орындайды, кейбіріне қосымша уақыт қажет. Сондықтан математикалық ойындардың бірнеше деңгейін дайындауға болады. Мысалы, бірінші деңгейде қарапайым есептер, екінші деңгейде логикалық байланысы бар тапсырмалар, үшінші деңгейде стандартты емес есептер ұсынылады. Оқушы өз мүмкіндігіне сәйкес тапсырмадан бастап, біртіндеп күрделі деңгейге көтеріледі. Бұл тәсіл қабілеті жоғары оқушылардың да, қолдауды қажет ететін оқушылардың да белсенді қатысуына мүмкіндік береді.
Математикалық ойындарды жұптық түрде ұйымдастыру да жақсы нәтиже береді. Жұппен жұмыс кезінде оқушылар бір-бірінің жауабын тексереді, түсіндіреді, салыстырады. Мысалы, бір оқушы карточкадағы есепті оқып, екіншісі шешеді, кейін рөлдерін ауыстырады. Немесе бір оқушы белгілі бір санды сипаттайды, екіншісі оны табады. Мұндай ойындар оқушылардың математикалық тілін дамытып, өз ойын анық жеткізуіне үйретеді.
Топтық ойындар оқушылардың ынтымақтастық дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, «Математикалық эстафета» ойынында әр топтың оқушылары кезекпен тақтаға шығып, бір тапсырмадан орындайды. Топтың нәтижесі барлық мүшенің әрекетіне байланысты болғандықтан, оқушылар бір-бірін қолдауға ұмтылады. Алайда мұғалім мұндай жарыстарда кейбір баланың шетте қалмауын қадағалауы қажет. Әр қатысушының міндеті нақты болып, барлық бала әрекетке қосылғаны дұрыс.
Математикалық ойындар барысында оқушыларды тек дұрыс жауап үшін емес, ойлау әрекеті үшін де қолдау маңызды. Мысалы, бала дұрыс жауапқа жете алмаса да, қызықты тәсіл ұсынуы немесе есептің белгілі бір бөлігін дұрыс түсіндіруі мүмкін. Мұғалім осы әрекетті байқап, жағымды кері байланыс берсе, оқушының математикаға деген сенімі сақталады. Бұл әсіресе қателесуден қорқатын балалар үшін маңызды.
Ойын элементтері оқушының ішкі мотивациясын дамытуға ықпал етеді. Егер бала тапсырманы тек баға алу үшін емес, қызықты болғандықтан орындай бастаса, оның пәнге деген тұрақты қызығушылығы қалыптасады. Мұндай қызығушылық сыртқы марапаттан әлдеқайда маңызды. Сондықтан мұғалім әр ойынды міндетті түрде ұпай, сыйлық немесе жарыспен байланыстыра бермеуі керек. Кейбір ойындарда басты мақсат жаңалық ашу, шешім табу немесе өз нәтижесіне қанағаттану болуы мүмкін.
Мысалы, «Құпия сан» ойынында оқушы бірнеше сұрақ қою арқылы жасырын санды табады. Мұнда жеңімпазды анықтаудан гөрі дұрыс сұрақ қою, ақпаратты талдау және қорытынды жасау маңызды. Осы әрекет барысында оқушы математикалық қасиеттерді қолданады, бірақ оны табиғи танымдық қызығушылықпен орындайды.
Математикалық ойындардың бір бөлігі шығармашылық сипатта ұйымдастырылуы мүмкін. Мұғалім оқушыларға өз математикалық ойынын, ребусын немесе жұмбағын құрастыруды ұсына алады. Мысалы, оқушы белгілі бір санды жасырып, сыныптастарына оның қасиеттерін сипаттайды. Немесе өзі сандық заңдылық құрып, басқа балалардан оны жалғастыруды сұрайды. Ойын құрастыру кезінде бала дайын тапсырманы орындаушы ғана емес, оқу материалының авторына айналады. Бұл оның пәнге деген жеке қызығушылығын күшейтеді.
Математикалық ертегілер мен сюжеттік тапсырмалар да бастауыш сынып оқушыларының қызығушылығын арттыруда тиімді. Мұғалім есептерді белгілі бір оқиға желісімен байланыстырып ұсына алады. Мысалы, кейіпкер орманнан шығу үшін бірнеше математикалық кедергіден өтуі керек немесе саяхат барысында әр аялдамада есеп шешеді. Бұл жағдайда тапсырмалар бір-бірімен мағыналық тұрғыдан байланысып, сабақтың тұтастығын сақтайды. Әсіресе бірінші және екінші сыныптарда мұндай тәсіл жақсы нәтиже береді.
Цифрлық математикалық ойындарды қолдану да қазіргі білім беру үдерісінің бір бөлігіне айналды. Интерактивті тақта, планшет немесе компьютер арқылы орындалатын тапсырмалар оқушы назарын тез аударады. Цифрлық ойындар арқылы сандарды салыстыру, арифметикалық амалдарды орындау, геометриялық фигураларды сәйкестендіру, логикалық тапсырмаларды шешу сияқты әрекеттерді ұйымдастыруға болады. Дегенмен цифрлық құралдың өзіндік әсерін мақсат ретінде қабылдамау қажет. Негізгі назар математикалық мазмұнға және оқушының ойлау әрекетіне бағытталуы тиіс.
Ойын технологиясын қолдану барысында уақытты тиімді пайдалану да маңызды. Математикалық ойын сабақтың барлық уақытын алып қоймауы керек. Қысқа ойын 3–5 минут ішінде де жақсы нәтиже бере алады. Мысалы, сабақ басындағы ауызша есептеуді ойын түрінде өткізу, сабақ ортасында қимылды математикалық тапсырма енгізу немесе сабақ соңында рефлексиялық ойын ұйымдастыру жеткілікті болуы мүмкін. Мұғалім сабақ мақсаты мен оқушылардың күйіне қарай ойынның ұзақтығын реттегені дұрыс.
Математикалық ойындарды бағалау құралы ретінде де қолдануға болады. Дәстүрлі тексеру кезінде кейбір балалар қобалжып, өз білімін толық көрсете алмауы мүмкін. Ал ойын барысында олардың әрекеті табиғи жағдайда байқалады. Мысалы, «Жауапты таңда», «Сәйкес жұпты тап», «Дұрыс па, бұрыс па?» ойындары арқылы мұғалім оқушылардың қандай тақырыпты меңгергенін анықтай алады. Бұл қалыптастырушы бағалауды жеңіл әрі оқушыға қолайлы жағдайда жүргізуге мүмкіндік береді.
Ойыннан кейін қысқа талдау жүргізу маңызды. Мұғалім «Қандай есептер оңай болды?», «Қай тапсырма қиындық туғызды?», «Қай тәсіл тиімді болды?», «Бүгін қандай жаңа нәрсе үйрендің?» деген сұрақтар қоюы мүмкін. Осындай рефлексия арқылы оқушы ойын кезінде не үйренгенін түсінеді. Бұл оқу мақсатын саналы қабылдауға көмектеседі.
Математикалық ойындар арқылы оқушылардың өзара қарым-қатынас мәдениетін де қалыптастыруға болады. Ойын кезінде жеңу мен жеңілу жағдайлары кездесетіндіктен, мұғалім балаларды бір-бірінің жетістігін құрметтеуге, қарсыласының жауабын тыңдауға, өз жеңісін дұрыс қабылдауға үйретуі қажет. Топтық ойындарда өзара көмек пен қолдау алдыңғы орынға қойылғаны жөн. Осы арқылы математика сабағы тек білім беретін орта ғана емес, әлеуметтік дағдыларды дамытатын ортаға айналады.
Математикалық ойындарды жүйелі пайдалану оқушылардың пән туралы түсінігін өзгерте алады. Егер бала математика сабағында үнемі тек есеп жазу және жауап табу әрекетімен шектелмей, ойланатын, ізденетін, жарысатын, құрастыратын және өз идеясын ұсынатын болса, пәнді қызықты таным саласы ретінде қабылдай бастайды. Бұл қызығушылықтың тұрақтануы кейінгі сыныптардағы математикалық білімді меңгеруге жақсы негіз болады.
Бастауыш сынып мұғалімі ойын түрлерін таңдағанда олардың тәрбиелік және танымдық мазмұнына назар аударуы тиіс. Ойынның сыртқы безендірілуі қызықты болғанымен, математикалық мазмұны өте қарапайым немесе мақсатсыз болса, оның білімдік әсері төмен болады. Сондықтан сапалы математикалық ойын оқушыны ойлауға, есептеуге, салыстыруға, шешім қабылдауға және өз ойын түсіндіруге бағыттауы қажет.
Сондай-ақ бір ойынды жиі қайталай беру де оның қызықтылығын төмендетеді. Мұғалім ойын түрлерін алмастырып, кейде жаңа ереже немесе қосымша шарт енгізе алады. Мысалы, бұрын тек дұрыс жауап үшін ұпай берілсе, келесі жолы шешу тәсілін түсіндіргені үшін қосымша ұпай беруге болады. Осылайша таныс ойынның өзі жаңа мазмұнға ие болып, оқушылардың қызығушылығын сақтайды.
Математикалық ойындардың тиімділігі мұғалімнің оқушыларды бақылауымен де байланысты. Ойын барысында кім белсенді, кім тапсырманы түсінбей отыр, кім тек басқа оқушының жауабын қайталайды, кім ерекше тәсіл қолданады – мұның барлығы мұғалім үшін маңызды ақпарат береді. Осындай бақылау келесі сабақтарды жоспарлауға, жеке қолдау көрсетуге және оқушылардың математикалық қабілеттерін анықтауға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда математикалық ойын бастауыш сыныптағы оқу үдерісінің қосымша бөлігі ғана емес, дұрыс қолданылған жағдайда білімді бекітетін, қызығушылықты арттыратын, танымдық белсенділікті дамытатын және оқушының өз мүмкіндігіне сенімін қалыптастыратын маңызды педагогикалық құрал болып табылады.
Математикалық ойындарды тиімді қолдану барысында мұғалім оқушының тек дұрыс жауап беруіне емес, тапсырманы орындау үдерісіне де назар аударуы қажет. Оқушының шешім іздеуі, бірнеше тәсілді салыстыруы, өз ойын дәлелдеуі және сыныптастарының пікірін тыңдауы оның математикалық ойлау мәдениетін қалыптастырады. Сондықтан ойын барысында «Жауапты қалай таптың?», «Басқа жолмен шешуге бола ма?», «Неліктен бұл тәсілді таңдадың?» сияқты сұрақтардың қойылуы маңызды. Бұл сұрақтар оқушыны тек нәтижеге емес, ойлау әрекетіне бағыттайды.
Ойын арқылы оқыту кезінде қателікке деген дұрыс көзқарас қалыптастырудың да маңызы зор. Кейбір оқушылар қате жауап беруден қорқып, сабақта белсенділік танытпайды. Ал ойын жағдайында қателік табиғи әрекет ретінде қабылданады. Мұғалім қате жауапты бірден сынамай, оны талдауға мүмкіндік берсе, оқушы өз қатесін түсініп, түзету жолын іздейді. Мысалы, «Бұл жауаптың қай жерінде қате болуы мүмкін?», «Тағы бір рет тексеріп көрейік», «Басқа оқушы қандай тәсіл ұсынады?» деген сұрақтар арқылы қатені оқу мүмкіндігіне айналдыруға болады. Мұндай орта оқушының өзіне деген сенімін сақтап, математикадан қорқу сезімінің алдын алады.
Бастауыш сыныпта математикалық ойындардың тиімділігін арттыру үшін олардың мазмұнын оқушылардың күнделікті өмірімен байланыстыру пайдалы. Балалар өздеріне таныс жағдайлар арқылы берілген тапсырмаларды қызығушылықпен қабылдайды. Мысалы, дүкендегі сатып алу, уақытты анықтау, автобуспен жүру, бөлменің өлшемін есептеу, туған күнге қажетті заттардың санын жоспарлау сияқты жағдаяттарды ойын түрінде ұсынуға болады. Осындай тапсырмалар арқылы оқушы математиканың өмірде нақты қолданылатынын түсінеді.
Мысалы, «Дүкен» ойынында бір оқушы сатушы, қалғандары сатып алушы болады. Мұғалім әр тауарға шартты баға белгілейді. Оқушылар өздеріне берілген ақша көлеміне қарай қандай заттарды сатып алуға болатынын есептейді, жалпы құнын анықтайды және қайтарылатын ақшаны табады. Бұл ойын қосу, азайту, салыстыру және шамаларды қолдану дағдыларын қалыптастырады. Сонымен қатар бала математикалық есептеудің күнделікті өмірдегі маңызын түсінеді.
«Саяхат» ойынын да әртүрлі тақырыптарда қолдануға болады. Мысалы, оқушылар белгілі бір бағыт бойынша бірнеше бекеттен өтеді. Әр бекетте математикалық тапсырма беріледі. Бір бекетте есептеу, екіншісінде геометриялық тапсырма, үшіншісінде логикалық жұмбақ, келесі бекетте мәтіндік есеп орындалады. Барлық тапсырманы орындаған оқушылар саяхаттың соңғы нүктесіне жетеді. Мұндай ойын бір сабақтың бірнеше оқу мақсатын байланыстырып, оқушылардың қызығушылығын сабақ бойы сақтауға мүмкіндік береді.
Математикалық ойындар үй тапсырмасын ұйымдастыруда да қолданылуы мүмкін. Дәстүрлі есептермен қатар оқушыға үйде отбасы мүшелерімен бірге қарапайым математикалық ойын ойнау, белгілі бір санға байланысты жұмбақ құрастыру, үйдегі заттардың пішіндерін анықтау немесе күнделікті тұрмыстан есеп құрастыру тапсырылса, оқу әрекеті қызықтырақ болады. Бұл тәсіл ата-ананың да баланың оқуына қатысуына мүмкіндік береді.
Оқушылардың өздері ойын құрастыруға қатысқан жағдайда олардың пәнге қызығушылығы одан әрі артады. Мысалы, мұғалім белгілі бір тақырып аяқталғаннан кейін әр топқа шағын математикалық ойын әзірлеуді ұсына алады. Оқушылар ойынның атауын, ережесін, тапсырмаларын және бағалау тәсілін өздері ойластырады. Кейін басқа топтар сол ойынды орындайды. Мұндай әрекет кезінде бала тақырыпты қайта қарастырады, негізгі ұғымдарды таңдайды, тапсырма құрастырады және оның дұрыстығын тексереді. Демек, ойын құрастырудың өзі білімді терең меңгеруге мүмкіндік береді.
Математикалық ойындар арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін де дамытуға болады. Мысалы, берілген сандардан мүмкіндігінше көп өрнек құрастыру, белгілі бір жауап шығатындай есеп ойлап табу, бірнеше геометриялық фигурадан жаңа бейне жасау, сандық заңдылық құрып, оны сыныптастарына ұсыну сияқты тапсырмалар шығармашылық ізденісті қажет етеді. Мұнда бір ғана дұрыс әрекет жолы болмайды. Әр оқушы өзіндік тәсіл ұсынып, математикалық материалмен еркін жұмыс істеуге мүмкіндік алады.
Ойын технологиясын тұрақты қолдануда мұғалім ойын мен оқу тәртібінің арасындағы теңгерімді сақтауы қажет. Ойын кезінде сыныптағы белсенділік жоғарылайтындықтан, кей жағдайда шу немесе шамадан тыс жарысқа ұмтылу болуы мүмкін. Сондықтан ойын басталғанға дейін ережелер түсінікті берілуі тиіс. Оқушылар бір-бірін тыңдау, кезек сақтау, жауапты рұқсатпен айту, топ мүшелерін құрметтеу сияқты талаптарды білуі керек. Жүйелі қолданылған жағдайда балалар ойын мәдениетіне дағдыланып, белсенділік пен тәртіпті қатар сақтауды үйренеді.
Математикалық ойындарды ұйымдастыруда көрнекі құралдардың да маңызы зор. Карточкалар, сандық кестелер, текшелер, геометриялық фигуралар, есептеу таяқшалары, фишкалар, домино және басқа дидактикалық материалдар оқушының қызығушылығын арттырады. Әсіресе бастауыш сынып оқушылары заттық әрекет арқылы берілген тапсырманы жақсы түсінеді. Мысалы, ондық құрамын зерттеу кезінде санау материалдарын, бөлшектер туралы алғашқы түсініктерді қалыптастыруда қағаз модельдерін, геометриялық ұғымдарды меңгертуде дайын фигураларды қолдануға болады.
Сонымен қатар мұғалім ойынның мазмұнын сыныптағы оқушылардың ерекшеліктеріне сәйкес өзгерте алуы тиіс. Бір сыныпта тиімді болған ойын екінші сыныпта дәл сондай нәтиже бермеуі мүмкін. Сондықтан педагог оқушылардың қызығушылығын, белсенділігін, білім деңгейін бақылап, ойын түрлерін соған қарай таңдайды. Бұл мұғалімнен шығармашылық ізденісті талап етеді.
Математикалық ойындардың тағы бір маңызды қызметі – оқушылар арасында жағымды эмоциялық ахуал қалыптастыру. Егер бала сабаққа қуана келсе, сұрақ қоюдан қорықпаса, өз жауабын еркін ұсынса, оқу әрекеті де нәтижелі болады. Ойын мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты жеңілдетіп, сыныптағы психологиялық кедергілерді азайтады. Әсіресе бірінші сыныпқа жаңадан келген балалардың мектепке бейімделу кезеңінде ойын элементтерін қолдану маңызды.
Мұғалім математикалық ойындарды жүйелі ұйымдастыра отырып, оқушылардың қандай тапсырмаларға көбірек қызығатынын, кімнің қандай қабілеті байқалатынын анықтай алады. Бір оқушы жылдам есептеуге бейім болса, екіншісі логикалық тапсырмаларды жақсы орындауы мүмкін. Үшінші оқушы геометриялық құрастыруға қызығушылық танытады. Осындай ерекшеліктерді байқау арқылы мұғалім әр баланың математикалық қабілетін дамытуға жағдай жасайды.
Ойын технологиялары оқушының дербестігін де қалыптастырады. Алғашқы кезеңде мұғалім ойын ережесін түсіндіріп, барлық әрекетті басқарып отырса, кейін оқушылардың өздері ойын жүргізе алады. Мысалы, кезекші оқушы есептерді оқиды, топ басшысы жауаптарды тексереді немесе оқушылар өзара карточка алмастырады. Мұндай жағдайда бала оқу әрекетіне жауапкершілікпен қарай бастайды.
Математикалық ойындардың нәтижесін бағалауда тек жеңімпазды анықтаумен шектелмеу қажет. Ойын соңында барлық оқушының жетістігі ескеріліп, жағымды кері байланыс берілуі маңызды. «Бүгін сен есепті өте дәл орындадың», «Тобыңа жақсы көмектестің», «Жаңа тәсіл ұсындың», «Қателігіңді өзің тауып түзеттің» деген нақты пікірлер оқушының келесі әрекетіне ынта береді. Бұл жерде мұғалімнің мақтауы жалпы емес, баланың нақты іс-әрекетіне бағытталғаны тиімді.
Математикалық ойындарды ұзақ мерзімді тұрғыдан қарастырғанда олардың басты нәтижесі – оқушының математикаға деген тұрақты жағымды көзқарасының қалыптасуы. Бала пәнді тек міндетті тапсырмалар мен күрделі есептер жиынтығы ретінде емес, ойлануға, жаңалық ашуға, өз қабілетін сынауға болатын қызықты таным саласы ретінде қабылдайды. Бастауыш мектепте қалыптасқан осындай көзқарас кейінгі сыныптарда күрделірек математикалық материалды меңгеруге де оң ықпал етеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, математикалық ойындар бастауыш сынып оқушыларының математика пәніне қызығушылығын арттырудың тиімді педагогикалық құралдарының бірі болып табылады. Ойын әрекеті баланың жас ерекшелігіне сәйкес болғандықтан, оқу материалын эмоционалдық жағынан тартымды, түсінікті және есте қаларлық түрде меңгеруге мүмкіндік береді. Математикалық ойындар арқылы оқушылар есептеу дағдыларын бекітіп қана қоймай, логикалық ойлауын, зейінін, есте сақтауын, кеңістіктік елестетуін, шығармашылық белсенділігін және өз ойын дәлелдеу қабілетін дамытады.
Математикалық ойынның құндылығы оның оқу мақсатына бағытталған жағдайда ғана толық ашылады. Сондықтан мұғалім ойын түрін оқушылардың жасына, білім деңгейіне, сабақ мақсатына және меңгерілетін материалдың мазмұнына сәйкес таңдауы қажет. Ойын сабақтың орнын алмастырмайды, керісінше оқу әрекетін тиімді ұйымдастыруға көмектесетін әдіс ретінде қызмет етеді.
Ойын барысында оқушы өзін еркін сезініп, математикалық тапсырмаларды орындауға белсенді қатысады. Жетістік сезімі оның өзіне деген сенімін арттырып, күрделі тапсырмалардан қорықпауына мүмкіндік береді. Сонымен қатар жұптық және топтық ойындар өзара көмек, ынтымақтастық, жауапкершілік және қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады.
Математикалық ойындарды сабақ барысында жүйелі әрі мақсатты қолдану нәтижесінде математика пәні оқушы үшін қызықты әрі мағыналы сипатқа ие болады. Мұндай оқыту ортасында бала дайын білімді қабылдаушы ғана емес, ізденетін, ойлайтын, салыстыратын, шешім қабылдайтын белсенді тұлға ретінде қалыптасады. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімінің математикалық ойындарды педагогикалық тұрғыдан сауатты ұйымдастыруы оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырумен қатар олардың математикалық қабілетін, танымдық белсенділігін және оқу мотивациясын дамытуға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Бастауыш білім беру деңгейінің 1–4-сыныптарына арналған «Математика» оқу бағдарламасы. – Астана.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Эльконин Д.Б. Психология игры. – Москва: Владос.
- Ушинский К.Д. Таңдамалы педагогикалық шығармалар. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы: Білім.
- Әбілқасымова А.Е. Математиканы оқытудың теориясы мен әдістемесі. – Алматы.
- Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование.
- Пидкасистый П.И., Хайдаров Ж.С. Технология игры в обучении и развитии. – Москва.
- Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – Москва: Педагогика.
- Занков Л.В. Обучение и развитие. – Москва: Педагогика.