Аннотация. Мақалада жасөспірімдердің физикалық дамуына спорттық секциялардың әсері қарастырылады. Жасөспірімдік кезең адам ағзасының қарқынды өсіп, физиологиялық және психологиялық тұрғыдан өзгеретін маңызды кезеңдерінің бірі болып саналады. Осы уақытта жүйелі дене белсенділігі баланың денсаулығын нығайтып қана қоймай, оның қимыл-қозғалыс қабілеттерінің, төзімділігінің, күшінің, жылдамдығы мен ептілігінің қалыптасуына ықпал етеді. Спорттық секцияларға қатысу жасөспірімдердің күнделікті қозғалыс белсенділігін арттырып, ағза жүйелерінің қызметін жетілдіруге, артық дене салмағының алдын алуға және жалпы жұмыс қабілетін көтеруге мүмкіндік береді. Мақалада спорттық секциялардың жасөспірім ағзасының тірек-қимыл, жүрек-қантамыр, тыныс алу және жүйке жүйелеріне тигізетін ықпалы, сондай-ақ спорт түрін дұрыс таңдаудың маңызы талданады. Сонымен қатар жүйелі жаттығулардың тұлғалық қасиеттерге, тәртіпке, жауапкершілікке және әлеуметтік бейімделуге әсері сипатталады. Жасөспірімдердің дене дамуын қамтамасыз етуде мектеп, отбасы, жаттықтырушы және дене шынықтыру мамандарының бірлескен жұмысының қажеттілігі айқындалады.
Түйін сөздер: жасөспірімдер, физикалық даму, спорттық секция, дене белсенділігі, денсаулық, дене тәрбиесі, спорт, қозғалыс белсенділігі, салауатты өмір салты, дене дайындығы.
Жасөспірімдік кезең – адам дамуының ерекше әрі күрделі сатыларының бірі. Бұл кезеңде ағзаның өсу қарқыны күшейіп, дене құрылымында, жүйке жүйесінде, гормондық реттелуде және психологиялық ерекшеліктерде елеулі өзгерістер орын алады. Жасөспірімдердің физикалық дамуы тек олардың бойының өсуімен немесе дене салмағының артуымен ғана сипатталмайды. Ол бұлшықет жүйесінің қалыптасуын, сүйек тіндерінің нығаюын, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелерінің жетілуін, қозғалыс үйлесімділігінің дамуын, күш, жылдамдық, төзімділік, икемділік пен ептілік сияқты негізгі дене қасиеттерінің қалыптасуын қамтитын күрделі үдеріс болып табылады. Осыған байланысты жасөспірімдердің физикалық дамуын дұрыс ұйымдастыру білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы маңызды міндеттердің бірі болып есептеледі.
Қазіргі қоғамда балалар мен жасөспірімдердің қозғалыс белсенділігінің төмендеуі өзекті мәселеге айналып отыр. Ақпараттық технологиялардың күнделікті өмірге кеңінен енуі, компьютер, смартфон және басқа да цифрлық құрылғыларды ұзақ уақыт пайдалану олардың бос уақытын пассивті өткізуіне ықпал етеді. Бұрын балалар бос уақытында далада қозғалыс ойындарын ойнап, түрлі дене қимылдарына көбірек араласса, қазіргі уақытта экран алдында өткізілетін уақыт мөлшері едәуір артты. Мұндай өмір салты гиподинамияның қалыптасуына, дене салмағының артуына, бұлшықет әлсіздігіне, дене қалпының бұзылуына және жалпы жұмыс қабілетінің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан жасөспірімдердің күн тәртібіне жүйелі түрде дене белсенділігін енгізудің маңызы артып келеді.
Осы тұрғыдан алғанда спорттық секциялар жасөспірімдердің қозғалыс белсенділігін арттырудың ең тиімді құралдарының бірі болып табылады. Спорттық секция дегеніміз – белгілі бір спорт түрі бойынша арнайы бағдарлама негізінде жүйелі жаттығулар жүргізілетін ұйымдастырылған орта. Мұнда балалар мен жасөспірімдер дене жаттығуларын кездейсоқ емес, белгілі бір мақсатқа, жүйеге және педагогикалық талаптарға сәйкес орындайды. Жаттықтырушы жас ерекшелігін, денсаулық жағдайын және дене дайындығын ескере отырып, жаттығу көлемі мен қарқындылығын реттейді. Осындай жүйелілік жасөспірімдердің физикалық дамуына оң ықпал етуге мүмкіндік береді.
Спорт секцияларына тұрақты қатысу ең алдымен жасөспірімнің тірек-қимыл жүйесінің дамуына әсер етеді. Жасөспірімдік кезеңде сүйек жүйесі әлі толық қалыптасып бітпегендіктен, дене жаттығуларының дұрыс ұйымдастырылуы маңызды. Қалыпты мөлшердегі физикалық жүктеме сүйек тіндерінің нығаюына, буындардың қозғалыс мүмкіндігінің артуына, байламдар мен сіңірлердің беріктігінің жақсаруына ықпал етеді. Әсіресе жүгіру, секіру, жүзу, гимнастика, футбол, баскетбол, волейбол және жеңіл атлетика сияқты спорт түрлері ағзаның әртүрлі бұлшықет топтарын жұмысқа қосып, дененің үйлесімді қалыптасуына жағдай жасайды. Дұрыс таңдалған жаттығулар дене қалпының бұзылуының алдын алуға, арқа мен іш бұлшықеттерін күшейтуге және омыртқа жотасына түсетін салмақты дұрыс бөлуге көмектеседі.
Жүйелі спорттық жаттығулар бұлшықет жүйесінің дамуын қамтамасыз етеді. Жасөспірім ағзасында бұлшықет массасының ұлғаюы табиғи физиологиялық үдеріс болғанымен, оны дене белсенділігі арқылы қолдау бұлшықеттердің функционалдық қабілетін арттырады. Спортпен шұғылданатын жасөспірімдерде күш көрсеткіштері, дене қозғалыстарын басқару қабілеті және қимыл дәлдігі біртіндеп жақсарады. Мысалы, күрес, гимнастика немесе күшке бағытталған арнайы жаттығулар бұлшықет күшін дамытса, футбол, баскетбол, волейбол сияқты командалық спорт түрлері жылдамдық, ептілік және қимыл координациясын жетілдіреді. Жеңіл атлетика мен жүзу жалпы төзімділікті арттырып, ағзаның ұзақ уақыт бойы дене жүктемесіне бейімделуіне мүмкіндік береді.
Спорттық секциялар жүрек-қантамыр жүйесінің қызметіне де елеулі әсер етеді. Жаттығу кезінде ағзаның оттегі мен қоректік заттарға қажеттілігі артып, жүрек жұмысы белсендіріледі. Жүйелі жаттығу нәтижесінде жүрек бұлшықетінің функционалдық мүмкіндігі жақсарып, қан айналым жүйесі физикалық жүктемелерге бейімделе бастайды. Дұрыс ұйымдастырылған жаттығу жүрек соғу жиілігінің тұрақтануына, қан тамырларының серпімділігінің сақталуына және жалпы қан айналымының тиімді жүруіне ықпал етеді. Бұл жасөспірімдердің күнделікті өмірдегі жұмыс қабілетін арттырып, дене жүктемелерінен кейінгі қалпына келу уақытын қысқартуға көмектеседі.
Тыныс алу жүйесінің жетілуіне де спорттық белсенділіктің әсері жоғары. Жүгіру, жүзу, шаңғы, велосипед және басқа аэробтық сипаттағы жаттығулар өкпенің тіршілік сыйымдылығының артуына, тыныс алу бұлшықеттерінің дамуына және ағзаның оттегіні тиімді пайдалану қабілетінің жақсаруына ықпал етеді. Жаттығу барысында жасөспірім дұрыс тыныс алуды үйреніп, физикалық жүктеме кезінде дем алудың ырғағын реттеуге дағдыланады. Нәтижесінде ағзаның оттегімен қамтамасыз етілу деңгейі артып, жалпы төзімділік көрсеткіштері жоғарылайды.
Жасөспірімдердің физикалық дамуы олардың дене салмағымен де тығыз байланысты. Қозғалыстың аздығы мен дұрыс емес тамақтану жасөспірімдер арасында артық дене салмағы мен семіздіктің пайда болу қаупін арттырады. Ал спорттық секцияларға жүйелі қатысу энергия шығынын көбейтіп, зат алмасу үдерістерін белсендіреді. Тұрақты дене жаттығулары денедегі май тіндерінің шамадан тыс жиналуын шектеп, бұлшықет массасының қалыпты дамуына мүмкіндік береді. Сонымен бірге спортпен айналысатын жасөспірімдердің көпшілігінде күн тәртібін сақтау, дұрыс тамақтану және ұйқы режиміне көңіл бөлу дағдысы қалыптаса бастайды. Осы факторлардың жиынтығы дене салмағын қалыпты деңгейде ұстап тұруға көмектеседі.
Спорттық секциялардың маңызды артықшылықтарының бірі – жасөспірімнің негізгі дене қасиеттерін кешенді дамыту мүмкіндігі. Дене тәрбиесі теориясында күш, жылдамдық, төзімділік, ептілік және икемділік негізгі физикалық қасиеттер ретінде қарастырылады. Әр спорт түрі бұл қасиеттердің белгілі бір арақатынаста дамуына ықпал етеді. Мысалы, жеңіл атлетикада жылдамдық пен төзімділік, гимнастикада икемділік, күш және қимыл үйлесімділігі, футболда жылдамдық пен ептілік, жүзуде төзімділік пен тыныс алу жүйесінің функционалдық мүмкіндігі жақсы дамиды. Сондықтан спорт секциясын таңдау кезінде жасөспірімнің қызығушылығымен қатар оның дене дайындығы мен жеке физиологиялық ерекшеліктерін де ескеру қажет.
Жасөспірімдердің спортқа қызығушылығы көбінесе олардың белгілі бір спорт түрінен алған алғашқы әсеріне байланысты қалыптасады. Егер жаттығу барысы жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастырылып, шамадан тыс талап қойылмаса, бала спортпен ұзақ уақыт айналысуға ынталы болады. Ал физикалық жүктеменің шамадан тыс болуы, нәтижеге тым жоғары талап қою немесе жаттықтырушы тарапынан психологиялық қысым көрсету керісінше спорттан алыстауға себеп болуы мүмкін. Сондықтан спорттық секциялардағы оқу-жаттығу үдерісінде денсаулықты сақтау қағидасы басшылыққа алынуы тиіс. Спорттық нәтиже жасөспірім денсаулығынан жоғары қойылмауы қажет.
Спорттық жаттығулардың тиімділігі олардың жүйелілігіне тікелей байланысты. Аптасына бір рет немесе ретсіз орындалатын дене жаттығулары ағзада тұрақты бейімделу өзгерістерін қалыптастыруға жеткіліксіз болуы мүмкін. Ал белгілі бір кесте бойынша тұрақты өткізілетін жаттығулар ағзаның дене жүктемесіне біртіндеп бейімделуіне жағдай жасайды. Жасөспірімдердің жас ерекшелігін ескере отырып, жаттығу қарқындылығы кезең-кезеңімен арттырылуы тиіс. Бұл тәсіл ағзаның шамадан тыс шаршауының алдын алып, қозғалыс дағдыларының тұрақты қалыптасуына ықпал етеді.
Жасөспірімдердің физикалық дамуын бағалау кезінде тек бойы мен салмағына назар аудару жеткіліксіз. Дене дамуының деңгейін анықтау үшін кеуде қуысының шеңбері, дене салмағы мен бойының арақатынасы, бұлшықет күші, қозғалыс жылдамдығы, төзімділік және икемділік сияқты көрсеткіштерді кешенді түрде қарастыру қажет. Спорт секциясына қатысатын жасөспірімдердің дене дайындығын мерзімді бақылау жаттығу бағдарламасының тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Егер баланың физикалық көрсеткіштері біртіндеп жақсарып, жаттығудан кейін өзін жақсы сезінсе, қолданылған жүктеменің ағза мүмкіндігіне сәйкес келетінін байқауға болады. Ал ұзақ шаршау, ұйқының бұзылуы, көңіл күйдің төмендеуі немесе оқу үлгерімінің нашарлауы жаттығу көлемін қайта қарастыру қажеттігін білдіруі мүмкін.
Спорт секциясын таңдауда баланың жасына сәйкес келетін спорт түріне назар аудару аса маңызды. Жасөспірім ағзасының даму ерекшеліктерін ескермеу шамадан тыс жүктемеге және жарақат алу қаупінің көбеюіне әкелуі мүмкін. Мысалы, жас ағзаға ауыр күш түсіретін жаттығулар арнайы бақылаумен орындалуы қажет. Ал қозғалыс үйлесімділігін, икемділікті және жалпы төзімділікті дамытуға бағытталған жаттығуларды дұрыс мөлшерде қолдану дене дамуына қолайлы әсер етеді. Осы себепті ата-ана, жаттықтырушы және медицина қызметкерінің өзара ынтымақтастығы жас спортшының денсаулығын сақтаудың негізгі шарттарының бірі болып табылады.
Сонымен қатар спортпен айналысу жасөспірім ағзасының сыртқы ортаның әртүрлі әсерлеріне бейімделу мүмкіндігін жақсартады. Тұрақты дене белсенділігі ағзаның жұмыс қабілетін арттырып, физикалық және ақыл-ой жүктемелерінен кейін қалпына келу үдерісін жеделдетеді. Қозғалыс белсенділігі жеткілікті жасөспірімдердің мектептегі сабақтарға қатысу белсенділігі, зейін тұрақтылығы және жалпы сергектік деңгейі жоғары болуы ықтимал. Себебі қалыпты дене жүктемесі қан айналымын белсендіріп, ми қызметінің тиімді жүруіне жағдай жасайды. Осы тұрғыда спорттық секциялар жасөспірімнің тек денесін шынықтыратын орта емес, оның күнделікті оқу және әлеуметтік белсенділігін қолдайтын маңызды педагогикалық құрал ретінде қарастырылуы тиіс.
Жасөспірімдердің спорттық секцияларға қатысуы олардың тек физикалық көрсеткіштерінің жақсаруымен шектелмейді. Жүйелі жаттығулар тұлғалық қасиеттердің қалыптасуына, эмоционалдық тұрақтылықтың артуына және әлеуметтік ортаға бейімделуіне де ықпал етеді. Жасөспірімдік кезеңде бала өзіндік пікірін қалыптастырып, қоғамдағы орнын анықтауға ұмтылады. Осы уақытта спорттық орта оған нақты мақсат қоюды, сол мақсатқа жету үшін жүйелі әрекет етуді, уақытын тиімді пайдалануды және жауапкершілік алуды үйретеді. Әсіресе жарысқа дайындық барысында жасөспірім өз күшін бағалауға, қиындықтарды жеңуге және нәтижеге жету үшін тәртіп сақтауға дағдыланады. Мұндай тәжірибе оның кейінгі өмірінде де маңызды рөл атқарады.
Спорттық секциялардың тәрбиелік әлеуеті командалық спорт түрлерінде айқын байқалады. Футбол, волейбол, баскетбол, гандбол және басқа да командалық ойындар жасөспірімдерді бірлесіп әрекет етуге, серіктестерін қолдауға, ортақ нәтижеге жауапкершілікпен қарауға үйретеді. Команда құрамында жаттығатын бала өз әрекетінің тек жеке нәтижесіне емес, бүкіл ұжымның жетістігіне әсер ететінін түсінеді. Бұл өзара сыйластық, тәртіп, көшбасшылық, серіктестік және қарым-қатынас мәдениеті сияқты қасиеттердің қалыптасуына ықпал етеді. Сонымен бірге жеңіс пен жеңілісті дұрыс қабылдау да спорттық тәрбиенің маңызды нәтижелерінің бірі болып саналады. Жарыста жеңілген жасөспірім сәтсіздік себептерін талдап, келесі жолы жақсы нәтиже көрсетуге ұмтылады. Ал жеңіске жеткен кезде өз жетістігін бағалай отырып, қарсыласқа құрмет көрсетуге үйренеді.
Жеке спорт түрлерінің де жасөспірімдер тәрбиесіндегі маңызы зор. Жүзу, жеңіл атлетика, гимнастика, күрес, теннис және басқа жеке спорт түрлері өз мүмкіндігін терең бағалауға, өзін-өзі бақылауға және жеке жауапкершілікті сезінуге мүмкіндік береді. Мұндай спорт түрлерінде нәтиже көбінесе спортшының жеке дайындығына, ерік-жігеріне және тұрақты еңбегіне байланысты болады. Сондықтан жасөспірім біртіндеп өзінің жетістігі мен кемшілігін объективті бағалауға, мақсат қоюға және жаттығу тәртібін сақтауға үйренеді.
Жүйелі дене белсенділігі жасөспірімдердің психоэмоционалдық жағдайына да оң ықпал етеді. Мектептегі оқу жүктемесі, әлеуметтік қарым-қатынас, емтихандық кезеңдер және жас ерекшелігіне тән эмоционалдық өзгерістер жасөспірімдердің күйзеліске ұшырауына себеп болуы мүмкін. Дене жаттығулары эмоционалдық кернеуді төмендетіп, көңіл күйді жақсартуға көмектеседі. Белсенді қимыл кезінде ағзадағы физиологиялық үдерістер жанданып, жүйке жүйесінің жұмыс қабілеті артады. Жаттығудан кейін жасөспірім өзін сергек сезініп, күнделікті мәселелерді жеңіл қабылдауы мүмкін. Сонымен қатар спорттық ортада құрдастарымен тұрақты қарым-қатынас жасау жалғыздық сезімінің азаюына және әлеуметтік қолдаудың қалыптасуына ықпал етеді.
Спорттық секцияларға тұрақты қатысу жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бос уақытты мақсатсыз өткізу кей жағдайда зиянды әдеттерге, интернетке шамадан тыс тәуелділікке немесе әлеуметтік пассивтілікке әкелуі мүмкін. Ал спорттық жаттығулар белгілі бір күн тәртібін қалыптастырады. Жасөспірім сабақ, демалыс, жаттығу және жеке уақыт арасындағы тепе-теңдікті сақтауға үйренеді. Мұндай ұйымдасқан өмір салты жауапкершілік пен өзіндік тәртіптің дамуына оң әсер етеді. Сонымен бірге спортпен шұғылданатын балалардың өз денсаулығына саналы көзқарасы қалыптасып, дұрыс тамақтану, ұйқы режимі және зиянды әдеттерден бас тарту қажеттігін жақсырақ түсінуі мүмкін.
Жасөспірімдердің дене белсенділігі мен оқу үлгерімі арасындағы байланыс та маңызды. Спорттық секцияларға жүйелі қатысатын балаларда сабаққа деген ынта мен зейін тұрақтылығы жиі байқалады. Бұл тікелей спорттың әсерімен ғана емес, қалыптасқан тәртіп пен уақытты жоспарлау дағдыларымен де байланысты. Жаттығулар күнделікті режимнің бір бөлігіне айналған кезде жасөспірім өз міндеттерін алдын ала жоспарлап, тапсырмаларды белгіленген уақытта орындауға бейімделеді. Сонымен қатар физикалық белсенділіктің жалпы ағзалық сергектікке әсері оқу үдерісінде жұмыс қабілетін сақтауға көмектеседі.
Алайда спорттық секциялардың жасөспірімдерге оң әсер етуі жаттығудың дұрыс ұйымдастырылуына тікелей тәуелді. Жүктеме жас ерекшелігіне, денсаулық жағдайына және спорттық дайындық деңгейіне сәйкес болуы қажет. Артық жүктеме пайдалы әсердің орнына шаршау, жарақат, жүйке жүйесінің қажуы немесе спортқа деген қызығушылықтың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Осы себепті жаттықтырушы жаттығу үдерісінде біртіндеп арттыру, жүйелілік, қолжетімділік және жеке ерекшеліктерді ескеру қағидаларын ұстануы тиіс.
Жасөспірімдердің жаттығу жүктемесін ұйымдастыруда қалпына келу кезеңінің маңызы ерекше. Дене жаттығуларынан кейін ағзаға демалыс қажет. Ұйқының жеткіліксіздігі, дұрыс тамақтанбау немесе күн сайын шамадан тыс қарқынды жаттығулар жасау жасөспірім ағзасының қалыпты дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан жаттығу мен демалыс арасындағы үйлесімділік сақталуы керек. Қалпына келу кезеңінде ағза жүктемеге бейімделіп, бұлшықет тіндері мен энергетикалық қорлары қалпына келеді. Жасөспірімдер үшін жеткілікті ұйқы, құнарлы тамақтану және психологиялық тынығу жаттығу тиімділігінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Дұрыс тамақтану спорттық секцияларға қатысатын жасөспірімдер үшін ерекше маңызды. Өсіп келе жатқан ағзаға ақуыздар, көмірсулар, пайдалы майлар, дәрумендер мен минералдар жеткілікті мөлшерде қажет. Жаттығу кезінде энергия шығыны артатындықтан, тамақтану режимі осы ерекшелікке сай болуы керек. Ақуыз бұлшықет тіндерінің дамуына, көмірсулар энергиямен қамтамасыз етуге, ал дәрумендер мен минералдар көптеген физиологиялық үдерістердің қалыпты жүруіне қатысады. Сонымен бірге суды жеткілікті мөлшерде ішу де маңызды, себебі физикалық белсенділік кезінде ағза сұйықтық жоғалтады. Сондықтан жасөспірім спортшылардың тамақтану мәдениетін қалыптастыруда ата-ана мен жаттықтырушының рөлі зор.
Жаттығу кезінде жарақаттың алдын алу шараларын сақтау да маңызды міндеттердің бірі. Жасөспірімдердің сүйек-бұлшықет жүйесі әлі толық жетілмегендіктен, қате орындалған жаттығулар немесе шамадан тыс жүктеме жарақат қаупін арттыруы мүмкін. Сондықтан әрбір жаттығу қыздыру жаттығуларынан басталып, негізгі бөлімнен кейін ағзаны біртіндеп тыныштық күйге әкелетін жаттығулармен аяқталуы тиіс. Спорттық киім мен аяқ киім де спорт түріне сәйкес таңдалуы қажет. Сонымен қатар жаттығу орындарының қауіпсіздігі, спорттық құралдардың жарамдылығы және санитарлық жағдайы үнемі бақылауда болуы тиіс.
Спорттық секциялардың тиімді жұмыс істеуінде жаттықтырушы тұлғасының орны ерекше. Жаттықтырушы жасөспірім үшін тек спорттық техниканы үйрететін маман емес, сонымен қатар тәрбиеші және үлгі көрсететін тұлға болып табылады. Оның жасөспіріммен қарым-қатынас стилі баланың спортқа деген көзқарасына тікелей әсер етеді. Қолдау көрсететін, әділ және талапты жаттықтырушы жас спортшының өзіне деген сенімін арттырып, ішкі мотивациясын қалыптастыра алады. Ал шамадан тыс қысым, орынсыз сын немесе үнемі басқа спортшылармен салыстыру кері әсер етуі ықтимал. Сондықтан жаттықтырушының педагогикалық және психологиялық құзыреттілігі спорттық нәтижемен қатар жасөспірімнің үйлесімді дамуын қамтамасыз етуде маңызды.
Ата-ананың қолдауы да спортпен айналысатын жасөспірім үшін аса қажет. Кейбір ата-аналар баласының спорттағы нәтижесіне шамадан тыс мән беріп, міндетті түрде жеңіске жетуін талап етеді. Мұндай қысым жасөспірімнің ішкі күйзелісін күшейтіп, спортқа деген қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Керісінше, баланың еңбегін, тұрақтылығын және жеке жетістігін бағалау оның мотивациясын арттырады. Ата-ана спортты тек жарыс пен медальға жетудің құралы емес, ең алдымен денсаулықты нығайтудың, тәртіп пен мінез қалыптастырудың жолы ретінде қабылдауы тиіс.
Мектеп пен спорттық ұйымдардың өзара байланысы да маңызды. Жасөспірімнің күнделікті оқу жүктемесі мен спорттық жаттығу кестесі өзара үйлесімді болуы қажет. Егер бала жаттығудан кеш оралып, үй тапсырмасын орындауға немесе жеткілікті ұйықтауға уақыт таппаса, бұл оның жалпы дамуына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мектеп мұғалімдері, ата-ана және жаттықтырушы бір-бірімен байланысып, баланың оқу және спорттық жүктемесін үйлестіруге ұмтылғаны дұрыс. Мұндай ынтымақтастық жасөспірімнің физикалық және интеллектуалдық дамуын қатар қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Жасөспірімдер арасында бұқаралық спортты дамыту да қоғам үшін маңызды. Спорттық секциялар тек кәсіби спортшыларды дайындауға бағытталмауы керек. Әрбір бала өзінің қабілетіне қарамастан дене белсенділігімен айналысу мүмкіндігіне ие болғаны жөн. Бұқаралық спорттың басты мақсаты жоғары спорттық нәтиже емес, денсаулықты нығайту, қозғалыс белсенділігін арттыру және салауатты өмір салтын қалыптастыру болып табылады. Осыған байланысты мектептерде, спорт кешендерінде және аула клубтарында қолжетімді секциялар санын арттыру маңызды.
Қазіргі уақытта жасөспірімдердің спортқа қызығушылығын арттыру үшін дәстүрлі спорт түрлерімен қатар жаңа бағыттарды да қолдануға болады. Фитнес, функционалдық жаттығулар, үстел теннисі, спорттық би, велосипед спорты, жүзу, ұлттық спорт түрлері және басқа да бағыттар әртүрлі қызығушылықтағы балаларды қамтуға мүмкіндік береді. Спорт түрлерінің көп болуы жасөспірімнің өзіне ұнайтын белсенділікті таңдауына жағдай жасайды. Бұл оның спортпен ұзақ мерзім айналысу ықтималдығын арттырады.
Қазақстан жағдайында ұлттық спорт түрлерінің жасөспірімдердің физикалық дамуына ықпалын да ерекше атап өтуге болады. Қазақ күресі, тоғызқұмалақ, асық ату, аударыспақ, теңге ілу және басқа ұлттық спорт түрлері дене дайындығымен қатар ұлттық мәдениетке қызығушылықты арттырады. Әсіресе қазақ күресі күш, төзімділік, ептілік және батылдықты дамытуға мүмкіндік береді. Ұлттық спорт түрлерін мектептегі және мектептен тыс спорттық жұмыстарға енгізу жасөспірімдердің дене белсенділігін арттырумен қатар ұлттық құндылықтарды құрметтеуге тәрбиелейді.
Спорттық секциялардың әлеуметтік маңызы да жоғары. Олар балалар мен жасөспірімдерді ортақ қызығушылық төңірегіне біріктіріп, достық қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Әртүрлі әлеуметтік ортадан келген балалар бір командада жаттығып, ортақ мақсатқа ұмтылады. Бұл өзара түсіністік пен әлеуметтік теңдік сезімінің қалыптасуына ықпал етеді. Спорт алаңында баланың әлеуметтік жағдайынан гөрі оның еңбегі, тәртібі және командаға қосқан үлесі маңызды болады. Сондықтан спорт жасөспірімдерді әлеуметтік ортаға бейімдеудің тиімді құралдарының бірі болып саналады.
Спорттық секцияларға қатысу жасөспірімнің өзіне деген сенімділігін де арттыра алады. Жаңа қимылдарды меңгеру, жеке рекорд орнату немесе жарыста жақсы нәтиже көрсету жас спортшыға өз мүмкіндігін сезінуге мүмкіндік береді. Мұндай жетістіктер өзіндік бағалаудың қалыптасуына оң әсер етеді. Алайда мұнда да нәтижені абсолютті өлшемге айналдырмау маңызды. Әрбір жасөспірімнің физикалық мүмкіндігі әртүрлі болғандықтан, оның алдыңғы нәтижесімен салыстырғандағы ілгерілеуіне назар аудару педагогикалық тұрғыдан тиімді.
Жасөспірімдердің физикалық дамуына спорттық секциялардың ықпалын зерттеген кезде гендерлік және жеке ерекшеліктер де ескерілуі керек. Ұлдар мен қыздардың даму қарқыны, дене құрамы және физиологиялық ерекшеліктері бірдей болмайды. Сонымен бірге бір жастағы балалардың өзінде физикалық жетілу деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан бірдей жүктемені барлық балаға бірдей қолдану дұрыс емес. Жеке ерекшеліктерді ескеру жас спортшының денсаулығын сақтауға және жаттығу тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Жасөспірімдердің дене дайындығын жүйелі бағалау спорттық секциядағы жұмыстың нәтижесін анықтаудың сенімді жолы болып табылады. Жылдамдықты, төзімділікті, күшті, икемділікті және ептілікті өлшейтін қарапайым бақылау сынақтары белгілі бір уақыт аралығында өткізіліп отырса, жасөспірімнің даму динамикасын көруге болады. Бұл көрсеткіштерді медициналық бақылау деректерімен және жасөспірімнің өзіндік көңіл күйімен бірге қарастыру қажет. Тек спорттық нәтиженің өсуін бағалау жеткіліксіз, өйткені денсаулықтың сақталуы әрдайым бірінші орында болуы тиіс.
Спорттық секциядағы жүйелі бақылау жаттығу бағдарламасын уақытында түзетуге де мүмкіндік береді. Егер белгілі бір жүктеме жасөспірім үшін тым жеңіл болса, оны біртіндеп күрделендіруге болады. Керісінше, шаршау белгілері жиілесе, жаттығу көлемін азайтып, қалпына келу уақытын көбейту қажет. Осындай ғылыми негізделген тәсіл спорттық секциялардың жасөспірімдердің физикалық дамуына барынша тиімді әсер етуін қамтамасыз етеді.
Спорттық секциялардың жасөспірімдердің физикалық дамуына әсерін бағалауда олардың спортпен қанша уақыт айналысатыны да маңызды көрсеткіш болып табылады. Қысқа мерзімді дене белсенділігі ағзаға белгілі бір пайдалы әсер бергенімен, тұрақты әрі ұзақ уақыт жүргізілген жаттығулар ғана дене дайындығының орнықты өзгерістерін қалыптастырады. Бірнеше жыл бойы спорт секцияларына жүйелі қатысқан жасөспірімдерде қимыл-қозғалыс дағдылары жетіліп, физикалық жүктемеге бейімделу қабілеті артады. Сонымен қатар белгілі бір спорт түрімен тұрақты айналысу жасөспірімге өзінің физикалық мүмкіндігін дұрыс бағалап, дене белсенділігін өмір салтының табиғи бөлігі ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Жасөспірімдер үшін спорттық секциялардың қолжетімді болуы да маңызды әлеуметтік мәселе болып табылады. Кейбір балалар спортпен айналысқысы келгенімен, спорт нысандарының алыстығы, секциялардың жеткіліксіздігі немесе материалдық жағдай сияқты себептер олардың жүйелі жаттығуына кедергі келтіруі мүмкін. Осыған байланысты білім беру ұйымдарында тегін немесе қолжетімді спорттық үйірмелер мен секциялар ұйымдастыру маңызды. Мектеп спорт залдарын сабақтан тыс уақытта тиімді пайдалану, аула клубтарын дамыту, спорт алаңдарының санын көбейту және балаларға арналған бұқаралық жарыстар өткізу жасөспірімдердің қозғалыс белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Мектептегі дене шынықтыру сабағы мен қосымша спорттық секция бірін-бірі толықтыратын жүйе ретінде қарастырылуы қажет. Дене шынықтыру сабақтарында барлық оқушы негізгі қозғалыс дағдыларын меңгеріп, жалпы физикалық дайындық деңгейін жетілдірсе, спорттық секцияда белгілі бір спорт түріне тереңірек бағытталған дайындықтан өтеді. Осылайша дене шынықтыру сабағы жасөспірімнің спортқа қызығушылығын оятуға, ал спорттық секция оның қабілетін одан әрі дамытуға мүмкіндік береді. Дене шынықтыру мұғалімі оқушының белгілі бір спорт түріне бейімділігін байқап, оған сәйкес секцияны ұсынса, жасөспірімнің спортқа қызығушылығы мен тұрақты қатысу мүмкіндігі арта түседі.
Спорттық секцияларды ұйымдастыруда жарыс элементтерін орынды пайдалану да маңызды. Жарыс жасөспірімдердің қызығушылығын арттырып, өз нәтижесін жақсартуға ынталандырады. Алайда барлық жаттығуды тек жеңіске бағыттау дұрыс емес. Спорттық жарыстың тәрбиелік маңызы баланың өзін сынауында, бұрынғы көрсеткішін жақсартуында, қарсыласты құрметтеуінде және белгіленген ережелерді сақтай білуінде жатыр. Осы тұрғыдан жаттықтырушы әр спортшының жеке дамуын ескеріп, тек бірінші орын алған балаларды ғана емес, тұрақты еңбектеніп, өз нәтижесін жақсартқан жасөспірімдерді де ынталандыруы қажет.
Жасөспірімдердің дене белсенділігін қалыптастыруда қазіргі технологияларды да тиімді пайдалануға болады. Ақылды сағаттар, қадам өлшегіштер, жүрек соғу жиілігін бақылауға арналған құрылғылар және дене белсенділігін тіркейтін мобильді қосымшалар жасөспірімге өз белсенділігін бақылауға мүмкіндік береді. Дегенмен цифрлық технология спорттық жаттығудың өзін алмастырмауы керек. Ол тек дене белсенділігін бақылаудың, нәтижені тіркеудің және мотивацияны арттырудың қосымша құралы ретінде қолданылғаны дұрыс. Мұндай құралдарды педагогикалық тұрғыдан сауатты пайдалану жасөспірімдердің өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауын күшейте алады.
Спорт секцияларында жасөспірімдерге қауіпсіздік ережелерін үйрету маңызды. Әрбір спорт түрінің өзіне тән техникасы мен қауіпсіздік талаптары бар. Жаттығуды дұрыс орындау, спорттық құралдарды қауіпсіз пайдалану, қыздыру жаттығуларын өткізбеу және жарақат белгілерін елемеу денсаулыққа қауіп тудыруы мүмкін. Сондықтан жасөспірім тек спорттық техниканы ғана емес, өз денесінің жағдайын бақылауды да меңгеруі қажет. Ауырсыну, шамадан тыс шаршау немесе денсаулық жағдайының өзгеруі байқалған жағдайда бұл туралы жаттықтырушыға уақытында хабарлау мәдениетін қалыптастыру қажет.
Спорттық секцияларға қатысу барысында жасөспірімнің денсаулық жағдайын медициналық бақылау да назардан тыс қалмауы тиіс. Әсіресе қарқынды спортпен айналысатын балалардың денсаулығын мерзімді тексеру жаттығу жүктемесінің ағзаға сәйкес келуін анықтауға көмектеседі. Дене дамуының көрсеткіштері, жүрек-қантамыр жүйесінің жағдайы, тыныс алу функциялары және жалпы денсаулық көрсеткіштері ескерілген жағдайда жаттығу үдерісін қауіпсіз ұйымдастыруға болады. Бұл тәсіл жасөспірім ағзасының ерекшеліктерін елемей, тек спорттық нәтижеге ұмтылудың алдын алады.
Спорттық секциялардың маңызды нәтижелерінің бірі – салауатты өмір салтына деген тұрақты көзқарас қалыптастыру. Жасөспірім кезінде қалыптасқан қозғалыс дағдысы ересек өмірде де сақталуы мүмкін. Егер бала спортты жағымды эмоциялармен, достық қарым-қатынаспен, жеке жетістіктермен және өзін жақсы сезінумен байланыстыратын болса, болашақта да дене белсенділігін жалғастыру ықтималдығы жоғары болады. Сондықтан спорт секциясының басты міндеттерінің бірі жасөспірімді белгілі бір нәтижеге жеткізумен ғана шектелмей, оның спорт пен дене жаттығуларына тұрақты қызығушылығын қалыптастыру болуы тиіс.
Сонымен бірге спорт жасөспірімдерді зиянды әдеттерден аулақ ұстауға ықпал ететін профилактикалық құрал ретінде де қарастырылады. Жаттығу тәртібі, жарыстарға дайындалу, команда алдындағы жауапкершілік және спорттық мақсаттар жасөспірімнің бос уақытын мазмұнды өткізуіне жағдай жасайды. Спортпен жүйелі айналысатын бала денсаулығы мен физикалық жағдайының спорттық нәтижеге тікелей әсер ететінін түсіне бастайды. Бұл оның денсаулыққа зиян келтіретін мінез-құлықтан саналы түрде бас тартуына ықпал етуі мүмкін.
Жасөспірімдердің спортқа тұрақты қатысуын қамтамасыз ету үшін олардың қызығушылығын ескеру ерекше маңызды. Ата-ананың өз қалауымен таңдаған спорт түрі баланың қызығушылығына сәйкес келмесе, оның секцияға қатысуы ұзаққа созылмауы мүмкін. Сондықтан спорт түрін таңдауда жасөспірімнің жеке пікірі ескерілуі керек. Бір бала командалық ойындарға қызықса, екіншісі жүзуді, күресті немесе жеңіл атлетиканы ұнатуы мүмкін. Спорт түрін еркін таңдау ішкі мотивацияның қалыптасуына және жаттығуды міндет ретінде емес, қызықты әрекет ретінде қабылдауға жағдай жасайды.
Спорттық секциялардың тиімділігін арттыру үшін білім беру мекемелері мен спорт ұйымдарында жас ерекшеліктеріне сәйкес бағдарламалар әзірлеу қажет. Мұндай бағдарламаларда жасөспірімнің физикалық дайындығы, денсаулық жағдайы, психологиялық ерекшеліктері және жеке қабілеттері ескерілуі тиіс. Жаттығу барысында жалпы дене дайындығы мен арнайы спорттық дайындықтың үйлесімді арақатынасы сақталғаны дұрыс. Жасөспірімдік кезеңде бір ғана дене қасиетін шамадан тыс дамыту емес, барлық негізгі физикалық қасиеттерді үйлесімді қалыптастыру денсаулық тұрғысынан тиімді.
Жасөспірімдердің спорттық белсенділігін дамыту мемлекеттік және қоғамдық деңгейдегі қолдауды да қажет етеді. Балалар мен жасөспірімдер спортына жағдай жасау – дені сау ұрпақ қалыптастыруға бағытталған ұзақ мерзімді инвестиция. Спорт нысандарының қолжетімділігін арттыру, білікті жаттықтырушылар даярлау, мектеп және мектептен тыс спортты қолдау, ауылдық жерлерде спорт инфрақұрылымын дамыту жасөспірімдердің дене тәрбиесіне оң ықпал етеді. Әсіресе спорттық мүмкіндіктері шектеулі елді мекендердегі балаларға жағдай жасау маңызды. Барлық жасөспірімнің әлеуметтік жағдайына немесе тұрғылықты жеріне қарамастан спортпен айналысуға мүмкіндігі болуы тиіс.
Қорытынды. Жасөспірімдердің физикалық дамуына спорттық секциялардың әсері жан-жақты және маңызды болып табылады. Жүйелі әрі дұрыс ұйымдастырылған спорттық жаттығулар тірек-қимыл аппаратының нығаюына, бұлшықет жүйесінің дамуына, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелерінің функционалдық мүмкіндіктерінің жақсаруына ықпал етеді. Сонымен қатар спорт жасөспірімдердің күш, жылдамдық, төзімділік, ептілік және икемділік сияқты негізгі физикалық қасиеттерін жетілдіреді. Қозғалыс белсенділігінің жеткілікті болуы дене салмағын қалыпты деңгейде сақтауға, гиподинамияның алдын алуға және ағзаның жалпы жұмыс қабілетін арттыруға мүмкіндік береді.
Спорттық секциялардың маңызы тек физикалық дамумен шектелмейді. Спорт жасөспірімнің тәртіптілік, табандылық, жауапкершілік, мақсаткерлік, өзара көмек және өзін-өзі бақылау сияқты тұлғалық қасиеттерін қалыптастырады. Командалық спорт түрлері ұжымдық әрекет пен қарым-қатынас мәдениетін дамытса, жеке спорт түрлері дербестік пен жеке жауапкершілікті күшейтеді. Сонымен қатар спорттық орта жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастырып, салауатты өмір салтына деген тұрақты көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі.
Алайда спорттық секциялардың оң нәтижесі жаттығудың педагогикалық және физиологиялық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылуына байланысты. Жаттығу жүктемесі жасөспірімнің жасына, денсаулық жағдайына және физикалық дайындығына сәйкес болуы қажет. Жаттықтырушы, ата-ана, дене шынықтыру мұғалімі және медицина мамандарының өзара ынтымақтастығы баланың қауіпсіз әрі үйлесімді дамуын қамтамасыз етеді. Спорттық нәтиже үшін жасөспірімнің денсаулығын тәуекелге салуға жол берілмеуі тиіс.
Осылайша спорттық секциялар жасөспірімдердің денсаулығын нығайтудың, дене дайындығын жетілдірудің және тұлғалық дамуын қамтамасыз етудің тиімді құралдарының бірі болып табылады. Қазіргі жағдайда балалар мен жасөспірімдердің қозғалыс белсенділігінің төмендеуі мәселесін ескере отырып, мектептерде және мектептен тыс ұйымдарда спорт секцияларын дамыту, олардың қолжетімділігін арттыру және жасөспірімдердің спортпен тұрақты айналысуына қолайлы жағдай жасау маңызды. Жасөспірімдік кезеңде қалыптасқан спортқа деген қызығушылық пен дене белсенділігіне деген қажеттілік болашақта дені сау, белсенді және әлеуметтік жауапты тұлғаның қалыптасуына негіз болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі: оқу құралы. – Алматы: білім беру саласына арналған оқу әдебиеттері.
- Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. – Москва: Физкультура и спорт.
- Холодов Ж.К., Кузнецов В.С. Теория и методика физического воспитания и спорта. – Москва: Академия.
- Курамшин Ю.Ф. Теория и методика физической культуры. – Москва: Советский спорт.
- Лях В.И. Физическая культура. Методические основы физического воспитания школьников. – Москва: Просвещение.
- World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. – Geneva: WHO, 2020.
- World Health Organization. Global Status Report on Physical Activity 2022. – Geneva: WHO, 2022.
- Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы. – Қазақстан Республикасы.
- Дубровский В.И. Спортивная медицина: учебник. – Москва: Владос.
- Железняк Ю.Д., Петров П.К. Основы научно-методической деятельности в физической культуре и спорте. – Москва: Академия.
- Ашмарин Б.А. Теория и методика педагогических исследований в физическом воспитании. – Москва: Физкультура и спорт.
- Балалар мен жасөспірімдердің дене тәрбиесі мен спорттық дайындығына арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер жинағы. – Алматы.