Аннотация. Қазіргі қоғамда цифрлық технологиялар адам өмірінің барлық саласына еніп, білім беру жүйесінің де мазмұны мен әдістерін өзгертуде. Соның ішінде жасанды интеллект технологиялары оқыту үдерісінде ерекше маңызға ие болып отыр. Жасанды интеллект оқушының білім алуына көмектесетін, сұрақтарға жауап беретін, мәтін құрастыратын, есептерді түсіндіретін, шет тілдерін үйренуге көмектесетін, шығармашылық қабілеттерді дамытуға ықпал ететін заманауи цифрлық құрал ретінде кеңінен қолданылуда. Бұл ғылыми жобада жасанды интеллектінің бастауыш сынып оқушысына қандай көмек көрсете алатыны қарастырылады. Зерттеу барысында жасанды интеллект ұғымына түсінік беріліп, оның оқу, жазу, математика, дүниетану, тіл үйрену, шығармашылық жұмыстар және өздігінен білім алу барысындағы мүмкіндіктері талданады. Сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне байланысты жасанды интеллектіні қауіпсіз әрі тиімді қолданудың маңызы көрсетіледі. Жасанды интеллект мұғалімді немесе ата-ананы алмастыратын құрал емес, керісінше оқушының білім алуын жеңілдететін қосымша көмекші екендігі негізге алынады. Зерттеудің мақсаты – жасанды интеллект мүмкіндіктерін анықтап, оның бастауыш сынып оқушыларының білім алуына, ойлау қабілетіне, шығармашылығына және оқу мотивациясына тигізетін ықпалын көрсету.
Қазіргі уақытта әлем өте жылдам өзгеруде. Күн сайын жаңа құрылғылар, жаңа бағдарламалар мен жаңа технологиялар пайда болып жатыр. Осыдан бірнеше жыл бұрын адамдар көптеген ақпаратты кітаптардан, энциклопедиялардан және мұғалімдерден іздейтін болса, бүгінгі күні қажетті мәліметті компьютер, планшет немесе смартфон арқылы бірнеше секунд ішінде табуға мүмкіндік бар. Осындай технологиялардың ең қызықты әрі маңызды түрлерінің бірі – жасанды интеллект. Жасанды интеллект тек ересектер үшін ғана емес, балалардың білім алуына да көмектесе бастады. Сондықтан оның бастауыш сынып оқушысының оқуына қандай пайдасы бар екенін зерттеу бүгінгі күні өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Жасанды интеллект дегеніміз – компьютерлік жүйелердің адамның ойлау әрекетіне ұқсас белгілі бір тапсырмаларды орындау қабілеті. Мысалы, жасанды интеллект адамның қойған сұрағын түсініп, оған жауап бере алады, мәтін жаза алады, суретті тани алады, есептің шешу жолын түсіндіреді, бірнеше тіл арасында аударма жасайды және ұсыныстар береді. Алайда жасанды интеллект адам сияқты толық мағынада ойлайтын тірі ағза емес. Ол адамдар әзірлеген бағдарламалар, алгоритмдер және үлкен көлемдегі ақпарат негізінде жұмыс істейді. Сондықтан оны пайдаланған кезде оның берген әрбір жауабы міндетті түрде дұрыс болады деп қабылдауға болмайды.
Бастауыш мектеп – баланың білім алу жолындағы ең маңызды кезеңдерінің бірі. Осы кезеңде оқушы оқуды, сауатты жазуды, есеп шығаруды, өз ойын білдіруді, сұрақ қоюды, ақпарат іздеуді және қоршаған ортаны танып-білуді үйренеді. Бастауыш сыныпта қалыптасқан білім мен дағдылар кейінгі сыныптардағы оқу жетістігінің негізіне айналады. Сол себепті жаңа технологияларды осы кезеңде дұрыс қолдану оқушының білімге қызығушылығын арттырып, оқу материалын жақсы меңгеруіне көмектесуі мүмкін.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі де осымен байланысты. Қазіргі балалар цифрлық құрылғыларды өте ерте жастан қолданады. Олар телефондағы қосымшаларды, бейнематериалдарды, ойындарды және интернет ресурстарын күнделікті өмірде жиі пайдаланады. Бірақ цифрлық құрылғыны қолдана білу мен оны білім алу мақсатында тиімді пайдалану бірдей ұғым емес. Оқушы технологияны тек ойын немесе көңіл көтеру құралы ретінде емес, білім алуға көмектесетін құрал ретінде пайдалануды үйренуі қажет. Жасанды интеллект осындай мүмкіндіктің бірін ұсынады.
Ғылыми жобаның негізгі мақсаты – жасанды интеллектінің бастауыш сынып оқушысының білім алуына қалай көмектесетінін зерттеу және оның тиімді қолданылу жолдарын анықтау. Осы мақсатқа жету барысында жасанды интеллект түсінігін анықтау, оның бастауыш білім берудегі мүмкіндіктерін зерттеу, оқу пәндеріне байланысты қолдану жолдарын қарастыру, оқушының шығармашылық және логикалық ойлауына әсерін талдау, жасанды интеллектіні қолдану кезіндегі артықшылықтар мен қауіптерді анықтау міндеттері көзделеді. Зерттеу нысаны – бастауыш сынып оқушыларының оқу әрекеті, ал зерттеу пәні – оқу барысында жасанды интеллект құралдарын пайдалану мүмкіндіктері. Зерттеудің болжамы бойынша, егер жасанды интеллект бастауыш сынып оқушысының жас ерекшелігіне сай, мұғалім мен ата-ананың бақылауымен және дұрыс мақсатта қолданылса, онда ол оқушының білім алуға деген қызығушылығын арттырып, күрделі тақырыптарды түсінуді жеңілдетіп, шығармашылық және өздігінен білім алу дағдыларының дамуына ықпал етеді.
Жасанды интеллектінің бастауыш сынып оқушысына беретін алғашқы маңызды көмегі – түсінбеген тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіру мүмкіндігі. Мысалы, бала сабақ кезінде белгілі бір ұғымды бірден түсінбеуі мүмкін. Кейде оқушы мұғалімнен қайта сұрауға ұялады немесе үй тапсырмасын орындау кезінде жанында мұғалімі болмайды. Осындай уақытта жасанды интеллектіден тақырыпты қарапайым сөздермен түсіндіруді сұрауға болады. Мысалы, оқушы «Көбейту дегеніміз не?» деп сұраса, жасанды интеллект оны тек анықтамамен шектемей, «үш себетте төрт алмадан болса, барлығы он екі алма болады, яғни 4+4+4=12 және 3×4=12» деген тәрізді мысалмен түсіндіре алады. Мұндай түсіндіру оқушыға жаңа ұғымды күнделікті өмірдегі жағдайлармен байланыстырып қабылдауға көмектеседі.
Жасанды интеллект оқу сауаттылығын дамытуда да пайдалы болуы мүмкін. Бастауыш сынып оқушылары үшін мәтінді дұрыс оқу ғана емес, оның мазмұнын түсіну, негізгі ойын анықтау, кейіпкерлерге сипаттама беру, сұрақтарға жауап беру және оқығаны бойынша қорытынды жасау маңызды. Оқушы белгілі бір мәтінді оқып болғаннан кейін жасанды интеллектіден сол мәтін бойынша сұрақтар құрастыруды сұрай алады. Мысалы, ертегі оқыған балаға «Ертегі бойынша бес сұрақ қой» деген тапсырма беруге болады. Жасанды интеллект сұрақтар дайындайды, ал оқушы оларға өз бетінше жауап береді. Бұл әдіс оқушының мәтінді қаншалықты түсінгенін тексеруге мүмкіндік береді.
Сонымен бірге жасанды интеллект баланың сөздік қорын молайтуға көмектеседі. Оқушы түсінбеген сөзінің мағынасын сұрап, оның синонимдерін, антонимдерін немесе сөйлем ішінде қолданылуын біле алады. Мысалы, «мейірімді» сөзінің мағынасын сұраған кезде бала сол сөзге жақын «қайырымды», «қамқор», «жақсылық жасауға дайын» сияқты түсініктерді үйренеді. Егер жаңа сөздер дұрыс мысалдармен түсіндірілсе, оқушы оларды есте жақсы сақтайды және өз сөзінде қолдана бастайды. Бұл оның ауызша және жазбаша сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Жазу дағдысын қалыптастыру кезінде де жасанды интеллектінің мүмкіндіктері кең. Бастауыш сынып оқушылары мазмұндама, шағын әңгіме, сипаттау мәтіні, құттықтау, хат немесе эссе жазуды үйренеді. Кей жағдайда бала өз ойын неден бастап жазатынын білмеуі мүмкін. Жасанды интеллект оған дайын жұмысты орындап бермеуі керек, бірақ бағыт-бағдар көрсете алады. Мысалы, оқушы «Менің отбасым» тақырыбында мәтін жазатын болса, жасанды интеллектіден «Осы тақырыпқа қандай сұрақтарға жауап берсем болады?» деп сұрауға болады. Жасанды интеллект «Отбасыңда кімдер бар?», «Отбасыңмен бос уақытта не істейсің?», «Отбасы мүшелерінің қандай қасиеттерін жақсы көресің?» сияқты сұрақтар ұсынады. Оқушы сол сұрақтарға өзі жауап беру арқылы жеке мәтінін құрастырады. Осылайша жасанды интеллект баланың орнына тапсырма орындамай, оның ойын жүйелеуге көмектеседі.
Бастауыш сыныптағы негізгі пәндердің бірі – математика. Кейбір балалар математикалық есептерді жылдам меңгерсе, кейбір оқушыларға есептің шартын түсіну немесе амалдарды дұрыс таңдау қиындық туғызады. Жасанды интеллект математикалық тапсырмаларды кезең-кезеңімен түсіндіруге көмектесе алады. Мәселен, оқушыға «Дүкенде 24 дәптер болды. Оның 9-ы сатылды. Неше дәптер қалды?» деген есеп берілсе, жасанды интеллект бірден тек «15» деген жауапты ғана ұсынбай, есептің шартын талдап, дәптердің бастапқы саны 24 болғанын, оның 9-ы азайғандықтан азайту амалын қолдану қажеттігін түсіндіре алады. 24–9=15 екенін көрсету арқылы есеп шығару логикасын түсіндіреді. Бұл жерде ең маңыздысы – оқушы дайын жауапты көшіріп алмауы, есептің қалай шығарылғанын түсінуі.
Жасанды интеллект оқушының жеке оқу қарқынына да бейімделе алады. Сыныптағы балалардың барлығы бірдей жылдамдықпен білім алмайды. Бір оқушы жаңа тақырыпты бір түсіндіргеннен меңгерсе, екінші балаға бірнеше мысал қажет болуы мүмкін. Мұғалім әр оқушымен үнемі жеке жұмыс істеуге уақыт таба бермеуі мүмкін. Ал жасанды интеллект белгілі бір тақырыпты бірнеше рет, әртүрлі тәсілмен түсіндіруге қабілетті. Оқушы түсінбеген жерін қайта сұрай алады. Бұл баланың өз қарқынымен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Дегенмен жасанды интеллектінің пайдасы оның дұрыс қолданылуына тікелей байланысты. Егер оқушы барлық тапсырмасын жасанды интеллектіге орындатып, дайын жауапты ғана көшіретін болса, оның өздігінен ойлау, есептеу, жазу және іздену дағдылары әлсіреуі мүмкін. Сондықтан бастауыш сыныпта жасанды интеллектіні «дайын жауап беретін құрал» емес, «ойлануға көмектесетін көмекші» ретінде пайдалану қажет. Мұнда мұғалім мен ата-ананың рөлі ерекше. Олар балаға қандай сұрақ қою керектігін, алынған жауапты қалай тексеру керектігін және ақпаратты өз сөзімен қалай жеткізу қажеттігін үйретуі тиіс.
Жасанды интеллектіні тиімді пайдалану үшін оқушының сұрақ қою дағдысы да маңызды. Компьютерден дұрыс жауап алу көбінесе сұрақтың қалай қойылғанына байланысты болады. Мысалы, «Математиканы түсіндір» деген жалпы сұраққа қарағанда «3-сынып оқушысына бөлуді қарапайым мысалмен түсіндір» деген сұрақ нақтырақ нәтиже береді. Осы арқылы бала өз ойын нақты білдіруді, қажетті ақпаратты анықтауды және сұрақты дұрыс құрастыруды үйренеді. Мұндай қабілеттер қазіргі ақпараттық қоғамда аса маңызды дағдылардың қатарына жатады.
Сондықтан жасанды интеллект бастауыш сынып оқушысының оқуына жаңа мүмкіндік беретін заманауи көмекші болып табылады. Ол түсінбеген тақырыпты қайта түсіндіру, оқу сауаттылығын дамыту, жаңа сөздерді үйрету, жазба жұмыстарға бағыт беру, математикалық тапсырмаларды кезеңмен түсіндіру және оқушының жеке оқу қарқынына бейімделу арқылы білім алу үдерісін қолдай алады. Бірақ оның шынайы пайдасы баланың жасанды интеллект берген дайын ақпаратты жай қабылдауымен емес, оны ойланып, тексеріп және өз білімін жетілдіру үшін пайдалануымен байланысты.
Жасанды интеллектінің бастауыш сынып оқушысына беретін тағы бір маңызды мүмкіндігі – шет тілдерін меңгеруге көмектесу. Қазіргі уақытта ағылшын тілі бастауыш сыныптан бастап оқытылатын маңызды пәндердің бірі болып саналады. Бала жаңа сөздердің мағынасын, дұрыс айтылуын, сөйлем құрау жолдарын және қарапайым грамматикалық ережелерді меңгеруде түрлі қиындықтарға кездесуі мүмкін. Жасанды интеллект оқушыға белгілі бір сөздің аудармасын ғана емес, оның сөйлем ішінде қалай қолданылатынын да көрсете алады. Мысалы, оқушы ағылшын тіліндегі “family” сөзінің мағынасын сұраса, жасанды интеллект оның “отбасы” деген мағына беретінін түсіндіріп, “I love my family” сияқты қарапайым сөйлем ұсына алады. Мұндай мысалдар жаңа сөздерді есте сақтауды жеңілдетеді.
Сонымен қатар жасанды интеллект оқушыға шағын диалогтар құруға көмектеседі. Мысалы, оқушы дүкенде, мектепте, саябақта немесе үйде қолданылатын қарапайым ағылшын тіліндегі сөйлесулерді жаттықтыра алады. Егер бала “Мен ағылшын тілінде амандасуды үйренгім келеді” деп сұраса, жасанды интеллект оған бірнеше қарапайым үлгі ұсына алады. Осы арқылы оқушы сөздерді жеке-жеке жаттап қана қоймай, оларды нақты қарым-қатынас жағдайында қолдануды үйренеді. Бұл тіл үйренуге деген қызығушылықты арттырып, сөйлеу дағдысының қалыптасуына ықпал етеді.
Жасанды интеллект дүниетану және жаратылыстану бағытындағы сабақтарда да пайдалы болуы мүмкін. Бастауыш сынып оқушылары табиғат құбылыстарын, жануарлар мен өсімдіктер әлемін, адам ағзасын, ғарышты, қоршаған ортаны зерттей бастайды. Кейбір ғылыми құбылыстарды тек оқулықтағы анықтама арқылы түсіну балаға қиын болуы мүмкін. Ал жасанды интеллект сол құбылысты қарапайым мысал арқылы түсіндіруге көмектеседі. Мысалы, “Неліктен жаңбыр жауады?” деген сұраққа су айналымын бастауыш сынып оқушысына түсінікті тілде баяндауға болады. Күннің әсерінен су буланып, жоғары көтерілетіні, салқындаған кезде бұлтқа айналатыны және су тамшылары ауырлаған кезде жаңбыр түрінде жерге түсетіні түсіндіріледі. Осылайша күрделі ғылыми құбылыс баланың жас ерекшелігіне сай қарапайым түрде беріледі.
Оқушылардың табиғатқа деген қызығушылығын арттыруда да жасанды интеллектінің көмегі бар. Бала белгілі бір жануар туралы сұрап, оның қай жерде өмір сүретінін, немен қоректенетінін, қандай ерекшеліктері бар екенін біле алады. Мысалы, “Пингвин неге ұша алмайды?” немесе “Түйе шөлде қалай өмір сүреді?” сияқты сұрақтар баланың қоршаған орта туралы білімін кеңейтеді. Сонымен қатар мұндай сұрақтарға жауап іздеу оқушының зерттеушілік қызығушылығын қалыптастырады. Ол жай ғана берілген ақпаратты жаттап қоймай, құбылыстардың себебін білуге талпынады.
Жасанды интеллект шығармашылық қабілеттерді дамытуда да үлкен мүмкіндік береді. Бастауыш сынып оқушылары ертегі, әңгіме, өлең, жұмбақ, жаңылтпаш және түрлі шығармашылық мәтіндер құрастыруға қызығады. Бірақ кейде бала неден бастау керектігін немесе оқиғаны қалай жалғастыру керектігін білмеуі мүмкін. Осындай жағдайда жасанды интеллект оқушыға идея ұсына алады. Мысалы, “Орманда адасып қалған кішкентай қоян туралы ертегі жазғым келеді. Қандай оқиға болуы мүмкін?” деген сұрақ қою арқылы бала бірнеше бағыт алады. Жасанды интеллект қоянның орманда жаңа достар табуы, белгілі бір кедергілерден өтуі немесе үйіне қайту жолын іздеуі туралы ұсыныстар бере алады. Оқушы осы идеялардың бірін таңдап, ертегіні өз қиялымен жалғастырады.
Бұл тәсіл баланың шығармашылық еркіндігін шектемеуі тиіс. Егер жасанды интеллект дайын ертегіні толық жазып берсе және оқушы оны көшіріп алса, шығармашылық тапсырманың мақсаты орындалмайды. Сондықтан жасанды интеллект баланың шығармашылығын алмастырмай, идея беруші немесе кеңесші рөлін атқарғаны дұрыс. Мысалы, оқушы өзі жазған әңгімені көрсетіп, “Осы мәтінді қызықты ету үшін не қосуға болады?” деп сұрай алады. Сонда жасанды интеллект оқиғаға жаңа кейіпкер қосу, оқиға орнын сипаттау немесе кейіпкерлердің сезімін көрсету сияқты ұсыныстар бере алады. Мұндай жұмыс баланың өз шығармасын жетілдіруіне көмектеседі.
Жасанды интеллект логикалық ойлау қабілетін дамытуда да қолданылуы мүмкін. Бастауыш сынып оқушыларына арналған жұмбақтар, логикалық сұрақтар, салыстыру тапсырмалары және қарапайым есептер баланың ойлауын дамытады. Жасанды интеллект белгілі бір жас деңгейіне сәйкес тапсырмалар құрастыра алады. Мысалы, бала “Маған 3-сыныпқа арналған үш логикалық сұрақ құрастыр” деп сұрай алады. Оқушы сол сұрақтардың жауабын өздігінен табуға тырысады. Егер жауап табу қиын болса, бірден дайын шешімді сұраудың орнына жасанды интеллектіден қосымша белгі немесе бағыт сұрауға болады. Бұл баланың ойлау үдерісін жалғастыруына мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект салыстыру, талдау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыруда да пайдалы. Мысалы, оқушыға жылқы мен түйенің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыру тапсырмасы берілсе, ол алдымен өз білімін пайдаланып жауап береді. Содан кейін жасанды интеллектіден қосымша ақпарат сұрап, өз жауабын толықтыра алады. Осылайша бала ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны бұрынғы білімімен салыстыруды үйренеді.
Жасанды интеллектіні оқу барысында пайдалану оқушының өздігінен білім алуына да мүмкіндік береді. Кейде бала сабақтан тыс уақытта белгілі бір тақырыпқа қызығуы мүмкін. Мысалы, ғарышқа қызығатын оқушы Күн жүйесіндегі ғаламшарлар туралы көбірек білгісі келеді. Ол жасанды интеллектіге сұрақтар қойып, әр ғаламшардың ерекшелігін зерттей алады. Бір сұрақтан кейін екінші сұрақ туындап, зерттеу жалғасады. Бұл баланың білімді тек мектеп тапсырмасы ретінде емес, өз қызығушылығын қанағаттандыру құралы ретінде қабылдауына ықпал етеді.
Өздігінен білім алудың маңызды бөлігі – ақпаратты дұрыс іздеу. Интернетте ақпарат өте көп болғандықтан, баланың қажетті мәліметті тауып, оны түсінуі әрқашан оңай емес. Жасанды интеллект ұзақ мәтіндегі ақпаратты қарапайым тілмен түсіндіріп немесе негізгі ойды қысқаша көрсетуі мүмкін. Бірақ бұл жерде оқушы ақпараттың шынайылығын тексеруді де үйренуі қажет. Себебі жасанды интеллект кейде дұрыс емес, толық емес немесе ескірген ақпарат ұсынуы мүмкін. Сол себепті маңызды деректерді оқулықпен, мұғаліммен, энциклопедиямен немесе сенімді ақпарат көздерімен салыстыру қажет.
Жасанды интеллектінің тағы бір ерекшелігі – оқушының қатесін анықтауға және оны түзетуге көмектесу мүмкіндігі. Мысалы, бала сөйлем жазып, онда орфографиялық немесе грамматикалық қате жіберуі мүмкін. Жасанды интеллект қатені көрсетіп, дұрыс нұсқасын ұсына алады. Дегенмен оқушы тек дұрыс жауапты көшіріп қоймай, не себепті қате кеткенін түсінуі керек. Егер бала “Неліктен бұл сөз осылай жазылады?” деп сұраса, жасанды интеллект ережені түсіндіріп, қосымша мысалдар бере алады. Осындай жұмыс сауатты жазу дағдысын дамытуға көмектеседі.
Математикада да қатемен жұмыс жасау маңызды. Егер оқушы есептің жауабын қате шығарса, жасанды интеллект одан “Қай қадамда қате жіберілді?” деген сұрақ негізінде есепті тексеруге көмектесе алады. Мысалы, бала 36+27 есебінің жауабын 53 деп жазса, жасанды интеллект ондықтар мен бірліктерді бөлек қосып көрсетіп, қатенің қай жерде болғанын түсіндіреді. Осылайша бала өз қатесін көруді және түзетуді үйренеді. Қатені дайын жауап арқылы ғана емес, түсіндіру арқылы түзету – оқу үдерісінің тиімді әдістерінің бірі.
Жасанды интеллект оқу мотивациясына да әсер ете алады. Бастауыш жаста балалар үшін тапсырманың қызықты әрі түсінікті болуы маңызды. Егер тапсырма тым қиын болса, бала тез шаршап, пәнге қызығушылығын жоғалтуы мүмкін. Ал тапсырма тым жеңіл болса, оған деген қызығушылық төмендейді. Жасанды интеллект баланың деңгейіне сәйкес тапсырма ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы көбейту кестесін жақсы меңгермесе, алдымен жеңіл тапсырмалар беріп, кейін біртіндеп күрделендіруге болады. Ал жақсы меңгерген балаға күрделірек логикалық есептер ұсынуға болады.
Оқушыға нәтижесін бірден көру де мотивация береді. Жасанды интеллект арқылы тест тапсырмаларын орындағанда оқушы жауаптарының қайсысы дұрыс, қайсысы қате екенін анықтай алады. Егер қате болса, оның себебін білуге мүмкіндік бар. Бұл баланы өз нәтижесін жақсартуға ынталандырады. Дегенмен мұнда да мұғалімнің бақылауы қажет, себебі баланың білімін тек жасанды интеллект бағалауына толықтай сүйену дұрыс емес.
Жасанды интеллект ойын элементтері арқылы оқуға қызығушылықты арттыруы мүмкін. Мысалы, оқушыға “Он сұрақтан тұратын математикалық викторина құрастыр” немесе “Жануарлар туралы жұмбақ ойынын жаса” деген тапсырмалар арқылы білімді ойын түрінде бекітуге болады. Бастауыш сынып балалары үшін ойын арқылы оқу өте тиімді, себебі олар тапсырманы міндет ретінде емес, қызықты әрекет ретінде қабылдайды. Осы жағдайда жасанды интеллект білім беру мазмұнын қызықты форматта ұсынуға көмектеседі.
Алайда жасанды интеллектіні қолдануда бірқатар қауіптер мен шектеулер бар. Бірінші қауіп – дайын жауапқа тәуелді болу. Егер оқушы әрбір тапсырманы өзі орындамай, жасанды интеллектіден дайын жауап сұрай берсе, оның ойлау және іздену қабілеті төмендеуі мүмкін. Бала белгілі бір есепті өзі шығарып көрудің орнына бірден дайын шешімді алуға дағдыланса, оқу дағдысы толық қалыптаспайды. Сондықтан жасанды интеллектіні пайдаланудың негізгі қағидасы – алдымен өзің ойлану, кейін көмек сұрау болуы тиіс.
Екінші қауіп – ақпараттың әрдайым дұрыс бола бермеуі. Жасанды интеллект өте көп ақпаратпен жұмыс істегенімен, кейде қателесуі мүмкін. Ол шындыққа сәйкес келмейтін дерек айтуы, есепті дұрыс түсінбеуі немесе сұраққа толық жауап бермеуі ықтимал. Бастауыш сынып оқушысы мұндай қатені бірден байқамауы мүмкін. Сондықтан жасанды интеллектінің берген жауабын мұғаліммен, ата-анамен немесе сенімді оқу материалдарымен тексеру маңызды.
Үшінші мәселе – жеке ақпараттың қауіпсіздігі. Балалар интернетті пайдаланған кезде өздерінің аты-жөнін, мекенжайын, телефон нөмірін, мектебі туралы толық мәліметті немесе құпия сөздерін жазбауы керек. Жасанды интеллектпен жұмыс істеген кезде де жеке мәліметтерді қорғау ережесі сақталуы тиіс. Бұл цифрлық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі болып табылады. Оқушы интернеттегі кез келген қызметке жеке мәлімет беруге болмайтынын ерте жастан білуі қажет.
Төртінші мәселе – экран алдында өткізілетін уақыттың көбеюі. Жасанды интеллект компьютер, телефон немесе планшет арқылы қолданылатындықтан, оны шектен тыс пайдалану баланың қозғалысының азаюына, шаршауына және басқа әрекеттерге уақыттың жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Бастауыш сынып оқушысының күн тәртібінде кітап оқу, таза ауада ойнау, спортпен айналысу, достарымен және отбасымен қарым-қатынас жасау сияқты әрекеттер де маңызды. Сондықтан жасанды интеллектіні қолдану баланың бүкіл бос уақытын алмастырмауы тиіс.
Жасанды интеллектіні бастауыш мектепте дұрыс қолдануда мұғалімнің орны ерекше. Мұғалім оқушыға жасанды интеллектінің мүмкіндігін көрсетіп қана қоймай, оны қандай мақсатта пайдалану керектігін үйретеді. Мысалы, дайын эссе жаздырудың орнына тақырып бойынша жоспар құруды, есептің жауабын алудың орнына шешу жолын түсіндіруді, мәтінді толық көшіріп алудың орнына түсінбеген сөздерді анықтауды үйретуге болады. Осы жағдайда жасанды интеллект оқушының білімін төмендететін емес, керісінше оны дамытуға көмектесетін құралға айналады.
Ата-ананың рөлі де маңызды. Бастауыш сынып оқушысы интернеттегі ақпараттың барлығын бірдей бағалай алмайды. Сондықтан ата-ана баланың қандай цифрлық құралдарды қолданып жүргеніне назар аударуы тиіс. Жасанды интеллектіні бірге пайдалану да тиімді тәсіл болуы мүмкін. Мысалы, ата-ана мен бала белгілі бір тақырып бойынша сұрақ қойып, алынған жауапты бірге талқылай алады. “Бұл жауап дұрыс па?”, “Оны қайдан тексеруге болады?”, “Сен бұл ақпаратты қалай түсіндің?” деген сұрақтар арқылы ата-ана баланың сыни ойлау қабілетін дамыта алады.
Сыни ойлау жасанды интеллект дәуіріндегі ең маңызды дағдылардың бірі болып табылады. Бұрын оқушының негізгі міндеттерінің бірі ақпаратты табу болса, қазіргі уақытта ақпаратты табумен бірге оның дұрыстығын бағалау маңызды болып отыр. Жасанды интеллект бірнеше секундта көп ақпарат ұсына алады, бірақ оны дұрыс пайдалану үшін оқушы ақпаратты салыстыруды, сұрақ қоюды, дәлел іздеуді және өз пікірін қалыптастыруды үйренуі керек.
Мысалы, жасанды интеллект “Жердегі ең үлкен жануар – көк кит” деген ақпарат берсе, оқушы оны энциклопедиядан немесе мұғалім ұсынған дереккөзден тексере алады. Осындай қарапайым әрекеттердің өзі баланың ақпаратқа сын көзбен қарауына үйретеді. Бұл дағды кейінгі оқу кезеңдерінде ғана емес, күнделікті өмірде де қажет болады.
Жасанды интеллектіні қолдану барысында академиялық адалдық ұғымын да бастауыш сыныптан түсіндіру маңызды. Егер оқушыға шығарма жазу тапсырылса, оның мақсаты – баланың өз ойын жеткізу қабілетін дамыту. Егер ол жасанды интеллект жасаған мәтінді толық көшіріп, өз жұмысы ретінде тапсырса, тапсырманың тәрбиелік және білімдік мәні жоғалады. Сондықтан жасанды интеллектіден алынған идеяны өз сөзімен жеткізу, дайын мәтінді көшірмеу және тапсырманы өзі орындау қажеттігін бала түсінуі керек.
Дұрыс қолданылған жағдайда жасанды интеллект оқушыға жауап беретін қарапайым бағдарлама ғана емес, оқу барысында сұрақ қоюға, түсінуге, қайталауға, зерттеуге және шығармашылықпен айналысуға көмектесетін құрал бола алады. Оның негізгі құндылығы – баланың орнына ойлауында емес, баланы ойлануға жетелеуінде. Сол себепті бастауыш сыныпта жасанды интеллектіні енгізудің мақсаты технологияны көбірек қолдану емес, оны білім алуға саналы түрде пайдалануды үйрету болуы тиіс.
Жасанды интеллектіні бастауыш сынып оқушысының оқуында тиімді қолдану үшін оның нақты қандай жағдайда пайдалы болатынын анықтау маңызды. Оны барлық тапсырмада бірдей пайдалану міндетті емес. Кейбір тапсырмаларда оқушы өз бетімен ойланып, дәптерге жазып, есептеп немесе кітаппен жұмыс жасауы қажет. Ал түсінбеген тақырыпты қосымша түсіндіру, жаңа идея табу, өзін-өзі тексеру немесе қосымша тапсырмалар орындау қажет болған жағдайда жасанды интеллект көмекші құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект дәстүрлі оқыту әдістерін алмастырмайды, керісінше оларды толықтырады.
Бастауыш сыныпта оқу үдерісінің негізгі мақсаты – баланың тек белгілі бір көлемдегі білімді меңгеруі ғана емес, оның ойлау, сөйлеу, оқу, жазу, қарым-қатынас жасау және өздігінен әрекет ету қабілеттерін дамыту. Сондықтан кез келген технология осы мақсаттарға қызмет етуі қажет. Егер жасанды интеллект оқушыға ойланбай дайын жауап алуға мүмкіндік берсе, оның пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Ал егер ол оқушыны сұрақ қоюға, жауапты салыстыруға, өз қатесін табуға, жаңа идея ойлап табуға немесе күрделі тақырыпты түсінуге жетелесе, онда ол білім беру құралы ретінде пайдалы болады.
Жасанды интеллектіні қолданудың практикалық мүмкіндіктерін бастауыш сынып пәндері бойынша да қарастыруға болады. Қазақ тілі сабағында оқушы жаңа сөздердің мағынасын анықтау, сөйлем құрастыру, мәтіндегі қателерді табу, синоним мен антоним іздеу сияқты жұмыстарда көмек ала алады. Мысалы, оқушы белгілі бір сөзбен сөйлем құрауда қиналса, жасанды интеллект бірнеше үлгі көрсетеді. Бірақ оқушы сол үлгіні көшірмей, соған қарап өзінің жаңа сөйлемін құрастыруы керек. Бұл тәсіл арқылы сөздік қоры және сөйлем құрау дағдысы дамиды.
Әдебиеттік оқу сабағында жасанды интеллект мәтінді талдауға көмектесе алады. Оқушы шығарманы оқып болғаннан кейін оның негізгі ойын анықтауға арналған сұрақтар ала алады. Мысалы, кейіпкердің іс-әрекетін бағалау, оқиғаның себебі мен салдарын анықтау, шығарманың соңын басқаша аяқтау сияқты тапсырмалар беруге болады. Мұндай сұрақтар баланың мәтінді тек жаттап оқуына емес, оны түсініп, талдап оқуына ықпал етеді.
Математика сабағында жасанды интеллект есепті түсіндіру, ұқсас тапсырмалар құрастыру және оқушының қатесін анықтау үшін пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, оқушы екі таңбалы сандарды қосуды үйреніп жатқан кезде жасанды интеллект оған бірнеше қарапайым мысал бере алады. Оқушы есептерді өзі шығарып, кейін жауаптарын тексереді. Осылайша бала жаттығу көлемін көбейте алады. Әсіресе бір тақырыпты бірнеше рет қайталау қажет болған жағдайда мұндай мүмкіндік тиімді.
Дүниетану мен жаратылыстану сабақтарында жасанды интеллект оқушының зерттеушілік дағдысын дамытуға көмектесе алады. Мысалы, бала өсімдіктің өсуі туралы сұрақ қойып, оның дамуына жарық, су және жылудың әсерін біле алады. Содан кейін үй жағдайында шағын бақылау жүргізуге болады. Бір өсімдікті жарық жерге, екіншісін көлеңкеге қойып, олардың өсуін салыстыру арқылы бала нақты бақылау жасайды. Мұнда жасанды интеллект тәжірибенің идеясын ұсынуы мүмкін, бірақ бақылаудың өзін оқушы орындауы қажет. Бұл теориялық ақпаратты тәжірибемен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Көркем еңбек сабақтарында да жасанды интеллект жаңа идеяларды табуға ықпал ете алады. Мысалы, оқушыға табиғи материалдардан қолөнер жасау тапсырылса, ол қандай бұйым жасауға болатынын сұрай алады. Жасанды интеллект жапырақтан аппликация, жаңғақ қабығынан шағын бұйым немесе түрлі түсті қағаздан жануар бейнесін жасау сияқты идея ұсына алады. Оқушы сол идеяны өз қиялына сәйкес өзгертіп орындайды. Бұл шығармашылық әрекеттің басталуына түрткі болады.
Музыка сабағында да жасанды интеллект белгілі бір аспап туралы, композитор туралы немесе музыкалық жанрлар туралы түсінікті ақпарат бере алады. Бірақ музыкалық білім тек мәтін арқылы шектелмеуі тиіс. Музыканы тыңдау, орындау, ырғақты сезіну сияқты әрекеттер маңызды болып қала береді. Сондықтан жасанды интеллект қосымша түсіндіруші құрал ретінде ғана пайдаланылады.
Шет тілдерін оқыту барысында жасанды интеллектінің тиімділігі ерекше байқалады. Оқушы жаңа сөздер мен қарапайым сөйлемдерді қайталап, диалог жүргізіп, аударма жасап және қателерін тексере алады. Мысалы, бала “My name is…” немесе “I like…” сияқты үлгілер арқылы өзі туралы қарапайым сөйлемдер құрастырады. Кейін жасанды интеллекттен сөйлемнің дұрыс жазылғанын тексеруді сұрайды. Осылайша оқушы бірден кері байланыс алады.
Жасанды интеллектінің тағы бір маңызды мүмкіндігі – жеке оқу траекториясын қолдау. Әр баланың қабілеті мен қызығушылығы әртүрлі. Бір оқушы математикаға қызықса, екіншісі сурет салуға, үшіншісі табиғат туралы ақпаратқа қызығуы мүмкін. Жасанды интеллект баланың қызығушылығына байланысты қосымша тапсырмалар мен сұрақтар ұсына алады. Мысалы, жануарларды жақсы көретін бала математика есептерін де жануарлар тақырыбымен байланысты орындауы мүмкін. “Орманда 6 қоян болды, оларға тағы 4 қоян келді. Барлығы неше қоян болды?” деген есеп баланың қызығушылығын арттыруы ықтимал.
Жеке ерекшеліктерді ескеру оқу мотивациясын арттыруда маңызды рөл атқарады. Егер тапсырма балаға түсінікті әрі қызықты болса, ол оны орындауға белсенді қатысады. Жасанды интеллект осы тұрғыдан оқушыға әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар ұсына алады. Бірақ тапсырма деңгейін таңдауда мұғалімнің кәсіби пікірі негізгі орында болуы керек. Себебі бастауыш сынып оқушысының оқу деңгейін, мінез-құлқын, психологиялық және педагогикалық ерекшеліктерін мұғалім жақсы біледі.
Жасанды интеллект мұғалімге де қосымша көмекші бола алады. Мұғалім оқушыларға арналған жаттығулар, викториналар, мәтіндер немесе сұрақтар дайындауда идея ала алады. Мысалы, бір тақырыпқа бірнеше деңгейдегі тапсырмалар құрастырып, үлгерімі әртүрлі оқушыларға сәйкес жұмыс беруге болады. Бұл оқу үдерісін даралауға мүмкіндік береді. Бірақ мұғалім жасанды интеллект ұсынған материалды міндетті түрде тексеріп, оны сыныптың оқу мақсатына сәйкес бейімдеуі қажет.
Жасанды интеллектіні бастауыш мектепте қолдану мұғалімнің рөлін азайтпайды. Керісінше, жаңа жағдайда мұғалімнің бағыт беруші, түсіндіруші, ұйымдастырушы және ақпаратты саралаушы рөлі күшейеді. Баланың эмоционалдық жағдайын түсіну, оған қолдау көрсету, сыныптағы қарым-қатынасты ұйымдастыру, тәрбиелік жұмыс жүргізу сияқты міндеттерді технология толық орындай алмайды. Сондықтан мұғалім білім беру үдерісінің негізгі тұлғасы болып қала береді.
Ата-ананың да бұл үдерістегі жауапкершілігі жоғары. Бастауыш сынып оқушысы жасанды интеллектіні өз бетінше шектен тыс пайдаланып кетуі мүмкін. Сол себепті ата-ана қолдану уақытын, мақсаттарын және мазмұнын бақылауы қажет. Баламен бірге ереже құру пайдалы. Мысалы, алдымен тапсырманы өздігінен орындау, түсінбеген жағдайда ғана жасанды интеллекттен көмек сұрау, дайын жауапты көшірмеу, жеке мәліметтерді жазбау, күмәнді ақпаратты ересектермен тексеру сияқты қарапайым қағидалар белгіленуі мүмкін.
Жасанды интеллектіні дұрыс қолдануға арналған бірнеше маңызды қағиданы атап өтуге болады. Біріншіден, оқушы алдымен өзі ойлануы қажет. Екіншіден, жасанды интеллекттің жауабы дайын шешім ретінде емес, көмек ретінде қабылдануы тиіс. Үшіншіден, алынған ақпарат басқа дереккөздермен салыстырылуы керек. Төртіншіден, жеке және құпия ақпаратты беруге болмайды. Бесіншіден, технологияны қолдану уақыты шектелуі қажет. Алтыншыдан, бастауыш сынып оқушылары жасанды интеллектіні ересектердің бақылауымен пайдаланғаны дұрыс.
Зерттеу барысында жасанды интеллектінің негізгі артықшылықтары анықталды. Ол оқушыға тәулік бойы қолжетімді болуы мүмкін, сұраққа жылдам жауап береді, бір ақпаратты бірнеше рет түсіндіре алады, баланың деңгейіне сәйкес мысал келтіреді, әртүрлі пәндер бойынша көмек көрсетеді және шығармашылық идеялар ұсынады. Мұндай қасиеттер оқушының білім алуына қолайлы жағдай жасайды. Әсіресе белгілі бір тақырыпты түсінбей қалған бала үшін қайта түсіндіру мүмкіндігі өте пайдалы.
Сонымен бірге оның шектеулері де бар. Жасанды интеллект адам сияқты жауапкершілікпен ойлайтын мұғалім емес. Ол кейде қате жауап береді, сұрақты дұрыс түсінбеуі мүмкін және баланың эмоциялық жағдайын әрдайым дұрыс бағалай алмайды. Оның ұсынған ақпараты толық немесе нақты болмауы ықтимал. Сондықтан жасанды интеллектіні қолданғанда адамның бақылауы қажет.
Бұл зерттеудің практикалық маңызы – бастауыш сынып оқушыларына жасанды интеллектіні оқу құралы ретінде дұрыс пайдаланудың қарапайым жолдарын көрсету. Зерттеу нәтижелерін сабақ барысында, үй тапсырмасын орындауда, қосымша білім алуда және шығармашылық жұмыстарда пайдалануға болады. Мұғалімдер жасанды интеллект көмегімен оқушыларға қосымша сұрақтар, шағын тесттер, логикалық тапсырмалар және шығармашылық бағыттағы жаттығулар ұйымдастыра алады. Ата-аналар балаларымен бірге ақпаратты тексеру, сұрақ қою және жауапты талдау арқылы цифрлық сауаттылықты қалыптастыра алады.
Жасанды интеллектіні қолдану оқушының цифрлық сауаттылығының дамуына да ықпал етеді. Цифрлық сауаттылық тек компьютерді немесе телефонды қолдану емес. Ол ақпаратты іздеу, тексеру, қауіпсіздік ережесін сақтау, технологияны мақсатқа сай пайдалану және цифрлық ортадағы жауапкершілікті түсіну сияқты дағдыларды қамтиды. Бүгінгі бастауыш сынып оқушылары болашақта технологиямен тығыз байланыста өмір сүретіндіктен, бұл дағдыларды ерте жастан қалыптастыру маңызды.
Жасанды интеллект баланың зерттеушілік қабілетін дамытуға да жағдай жасайды. Зерттеу жұмысы сұрақ қоюдан басталады. Оқушы “Неге?”, “Қалай?”, “Не үшін?”, “Егер осылай болса не болады?” деген сұрақтарды жиі қойған сайын оның ойлау белсенділігі артады. Жасанды интеллект осындай сұрақтарға бастапқы ақпарат беріп, баланың одан әрі ізденуіне түрткі болуы мүмкін. Мысалы, “Неліктен күзде жапырақтар сарғаяды?” деген сұрақтан басталған қызығушылық өсімдіктердің тіршілігі, күн сәулесі, ауа райы және жыл мезгілдері туралы зерттеуге ұласуы мүмкін.
Оқушының сұрақ қою қабілетін қалыптастыру болашақ оқу үшін де маңызды. Жақсы сұрақ қоя алған бала нені білмейтінін түсінеді және қажетті ақпаратты іздей алады. Жасанды интеллектімен жұмыс жасау барысында сұрақты нақтылау қажеттілігі осы дағдыны дамытуы мүмкін. Мысалы, жалпы “Жануарлар туралы айт” деген сұрақтың орнына “Қазақстанда кездесетін үш жабайы жануар туралы 3-сынып оқушысына түсінікті ақпарат бер” деген нақты сұрақ қою нәтижелі болады. Осы арқылы бала өз ойын жүйелеуді үйренеді.
Сонымен бірге жасанды интеллектпен жұмыс істегенде оқушыға жауапкершілік ұғымын түсіндіру маңызды. Технологияның мүмкіндігі көп болған сайын оны дұрыс пайдалану жауапкершілігі де артады. Егер оқушы жасанды интеллект жазған мәтінді өз жұмысы ретінде көрсетсе, бұл адалдық қағидасына сәйкес келмейді. Сондықтан баланың өз еңбегін бағалауы, тапсырманы өзі орындауы және көмекші құралды тек қажетті жағдайда қолдануы тәрбиелік тұрғыдан маңызды.
Жасанды интеллектіні бастауыш білім беруге енгізу барысында мектеп, мұғалім және ата-ана бірлесіп әрекет еткені дұрыс. Мектеп қауіпсіз цифрлық ортаны қамтамасыз етуі, мұғалім оқушыға дұрыс пайдалану жолдарын көрсетуі, ал ата-ана үй жағдайында бақылау мен қолдау көрсетуі қажет. Осындай бірлескен жұмыс болған жағдайда жасанды интеллект оқушының дамуына пайдалы құралға айналады.
Болашақта жасанды интеллект білім беру саласында одан әрі кеңінен қолданылуы мүмкін. Оқу бағдарламалары оқушының деңгейін анықтап, жеке тапсырмалар ұсынуы, оқу нәтижелерін талдап, қай тақырыпқа көбірек көңіл бөлу керектігін көрсетуі ықтимал. Дегенмен технология қаншалықты дамыса да, білім берудегі адамдық қарым-қатынас, мұғалімнің қолдауы, достармен бірге оқу және ата-ананың тәрбиесі өзінің маңызын жоғалтпайды.
Қазіргі бастауыш сынып оқушысы үшін ең маңыздысы – жасанды интеллектіні ерте жастан дұрыс түсіну. Бала оны сиқырлы түрде барлық сұраққа дұрыс жауап беретін құрал деп қабылдамауы керек. Ол жасанды интеллектінің адамның жасаған технологиясы екенін, оның да қателесуі мүмкін екенін білуі қажет. Сонда ғана оқушы оны жауапкершілікпен пайдаланады.
Жасанды интеллект оқушының білімге деген қызығушылығын арттыра алады, бірақ қызығушылықтың негізгі көзі баланың өзі болуы тиіс. Технология баланың орнына мақсат қоймайды, оның орнына кітап оқымайды, тәжірибе жасамайды және өмірлік тәжірибе жинамайды. Ол тек осы әрекеттерге көмектесетін құрал ретінде тиімді. Сондықтан балаға жасанды интеллекттен жауап алудан бұрын өз ойын айту, болжам жасау және шешім ұсыну дағдысын қалыптастыру қажет.
Жасанды интеллектіні осындай ұстаныммен қолдану бастауыш сынып оқушысының жан-жақты дамуына әсер етуі мүмкін. Ол оқу сауаттылығын жетілдіруге, математикалық ойлауды дамытуға, шет тілін үйренуге, шығармашылықты арттыруға, ақпаратпен жұмыс істеуге және зерттеушілік қабілетті қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен бірге оқушы заманауи технологияны қауіпсіз және саналы пайдалануды үйренеді.
Қорытынды. Жүргізілген зерттеу негізінде жасанды интеллектінің бастауыш сынып оқушысының білім алуына көптеген бағытта көмектесе алатыны анықталды. Ол түсінбеген тақырыптарды қарапайым тілмен түсіндіреді, оқу және жазу дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді, математикалық есептердің шешу жолын кезең-кезеңімен көрсетеді, шет тілін меңгеруге, шығармашылық тапсырмалар орындауға, жаңа идеялар табуға және өзін-өзі тексеруге көмектеседі. Сонымен бірге жасанды интеллект оқушының сұрақ қою, зерттеу, талдау, салыстыру және ақпарат іздеу сияқты маңызды дағдыларын дамытуға ықпал ете алады.
Зерттеудің бастапқы болжамы расталды деп айтуға болады: жасанды интеллект дұрыс мақсатта, баланың жас ерекшелігіне сәйкес және мұғалім мен ата-ананың бақылауымен қолданылған жағдайда бастауыш сынып оқушысының оқуына тиімді көмекші бола алады. Ол білімді баланың орнына меңгермейді және мұғалімді алмастырмайды. Оның негізгі қызметі – түсіндіру, бағыт беру, қосымша жаттығу ұсыну және оқушының өздігінен білім алуына жағдай жасау.
Сонымен қатар зерттеу барысында жасанды интеллектіні қолданудың қауіптері де анықталды. Дайын жауапқа тәуелділік, қате ақпараттың кездесуі, жеке мәліметтердің қауіпсіздігі, экран алдында көп уақыт өткізу және академиялық адалдық мәселелері ерекше назар аударуды талап етеді. Сондықтан бастауыш сыныпта жасанды интеллектіні қолдану нақты ережелермен жүзеге асырылуы қажет.
Оқушыға “алдымен өзім ойлаймын, содан кейін көмек сұраймын” қағидасын үйрету өте маңызды. Жасанды интеллект дайын тапсырманы орындаушы емес, түсінбеген кезде бағыт беретін көмекші ретінде қабылдануы тиіс. Оның берген ақпаратын тексеру, салыстыру және өз сөзімен жеткізу оқушының сыни ойлау қабілетін қалыптастырады.
Жасанды интеллект – болашақтың ғана емес, бүгінгі күннің технологиясы. Сондықтан балаларға одан толықтай бас тартуды емес, оны дұрыс, қауіпсіз және пайдалы түрде пайдалануды үйрету қажет. Бастауыш сыныптан бастап осындай мәдениет қалыптасса, оқушы технологияға тәуелді болмай, керісінше оны өзінің білімі мен қабілетін дамытуға қолдана алады. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект бастауыш сынып оқушысының білім жолындағы тиімді цифрлық көмекшілерінің бірі бола алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім беру деңгейінің оқу бағдарламалары. – Астана.
- Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. – Paris: UNESCO, 2021.
- Policy Guidance on AI for Children. – New York: UNICEF, 2021.
- Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. B. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. – London: Pearson, 2016.
- Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – Pearson, 2021.
- European Commission. Ethical Guidelines on the Use of Artificial Intelligence and Data in Teaching and Learning for Educators. – Brussels, 2022.
- World Economic Forum. Shaping the Future of Learning: The Role of AI in Education. – Geneva.
- Білім беру үдерісінде цифрлық технологияларды қолдану мәселелеріне арналған ғылыми-әдістемелік еңбектер мен электрондық білім беру ресурстары.