Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыға дайын білімді меңгертумен ғана шектелмей, алған білімін күнделікті өмірде тиімді пайдалана алатын, ақпаратты талдайтын, салыстыратын, бағалайтын және өздігінен шешім қабылдайтын функционалдық сауатты тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда география пәнінің мүмкіндігі өте жоғары. Себебі география табиғат пен қоғам арасындағы өзара байланысты, қоршаған ортаның өзгерістерін, халық пен шаруашылықтың орналасу заңдылықтарын, климаттық және экологиялық үдерістерді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстыра оқытады. Соңғы жылдары білім беру үдерісіне жасанды интеллект, яғни AI құралдарының енуі мұғалімнің сабақ ұйымдастыру тәсілдеріне жаңа мүмкіндіктер беріп отыр. Жасанды интеллект көмегімен оқушылардың ақпараттық, зерттеушілік, картографиялық, коммуникативтік және проблемаларды шешу дағдыларын дамытуға, оқу тапсырмаларын оқушының жеке ерекшелігіне қарай бейімдеуге болады. Мақалада география сабағында AI құралдарын орынды қолдану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық маңызы, практикалық мүмкіндіктері, сабақ барысында қолданылатын тапсырма түрлері мен мұғалім қызметіндегі өзгерістер қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектіні дайын жауап алудың құралы емес, білімді талдау, тексеру, салыстыру және өмірлік жағдаяттарда қолдану құралы ретінде пайдалану жолдары сараланады.
Қазіргі қоғамдағы технологиялық өзгерістер білім беру мазмұнына да жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы үшін тек оқулықтағы анықтамаларды білу немесе географиялық нысандарды картадан көрсете алу жеткіліксіз. Ол қоршаған ортада болып жатқан өзгерістердің себеп-салдарын түсініп, әртүрлі дереккөздерден алынған ақпараттарды салыстырып, статистикалық мәліметтерді талдап, карта, диаграмма, кесте және инфографиканы оқып, нақты жағдайға байланысты негізделген шешім қабылдай білуі қажет. Осындай қабілеттердің жиынтығы функционалдық сауаттылық ұғымымен тығыз байланысты. Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамның мектепте меңгерген білімін өмірлік міндеттерді шешу үшін қолдана алу қабілеті. Бұл тұрғыдан алғанда география пәні функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған негізгі пәндердің бірі болып саналады.
География сабағында оқушы күн сайын дерлік өмірмен байланысты мәселелермен кездеседі. Мысалы, белгілі бір аумақтағы климаттың ерекшелігін анықтау, табиғи апаттардың пайда болу себептерін түсіндіру, халық санының өзгеруіне талдау жасау, елдердің экономикалық даму деңгейін салыстыру, көші-қон себептерін анықтау, су ресурстарының тапшылығына қатысты шешім ұсыну немесе экологиялық проблемалардың алдын алу жолдарын қарастыру оқушыдан тек теориялық білімді емес, сол білімді практикада қолдануды талап етеді. Сондықтан географияны оқытуда оқушының дайын ақпаратты жаттауынан гөрі оны зерттеуге, талдауға және дәлелдеуге бағыттау маңызды.
Осы үдерісте жасанды интеллект құралдары мұғалімге де, оқушыға да жаңа мүмкіндіктер береді. AI немесе жасанды интеллект – адамға тән кейбір интеллектуалдық әрекеттерді, соның ішінде ақпаратты өңдеу, мәтін құрастыру, сұрақтарға жауап беру, мәліметтерді жүйелеу, салыстыру, болжам жасау сияқты әрекеттерді орындай алатын технологиялар жиынтығы. Білім беру саласында жасанды интеллект құралдары оқыту мазмұнын дайындау, тапсырмаларды саралау, мәтіндер мен сұрақтар құрастыру, кері байланыс беру, деректерді талдау, шығармашылық және зерттеушілік жұмыстарды ұйымдастыру мақсатында қолданылып келеді.
Алайда география сабағында AI қолданудың басты мақсаты оқушыға дайын жауап ұсыну болмауы тиіс. Егер оқушы кез келген сұрақты жасанды интеллектіге енгізіп, алынған жауапты өзгеріссіз көшіріп алатын болса, бұл оның функционалдық сауаттылығын дамытуға емес, керісінше өздігінен ойлау белсенділігінің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан мұғалім жасанды интеллектіні оқушының орнына ойлайтын құрал ретінде емес, оқушыны ойлануға, ақпаратты тексеруге, сұрақ қоюға, салыстыруға және дәлелдеуге итермелейтін көмекші ресурс ретінде пайдалануды ұйымдастыруы қажет.
Мысалы, Қазақстанның климаты тақырыбын қарастыру барысында мұғалім оқушыларға AI көмегімен «Қазақстанның солтүстік және оңтүстік аймақтарындағы климаттың айырмашылығын түсіндір» деген сұрақ қоюды ұсына алады. Оқушы жасанды интеллект ұсынған жауапты бірден дұрыс деп қабылдамай, оны оқулықтағы мәліметтермен, климаттық картамен және нақты метеорологиялық көрсеткіштермен салыстыруы керек. Нәтижесінде «AI берген ақпараттың қай бөлігі дұрыс?», «Қандай мәлімет толық берілмеген?», «Қандай тұжырымды картамен дәлелдеуге болады?» деген сұрақтарға жауап береді. Мұндай тапсырма оқушының ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдауына ықпал етеді. Ол бір ақпарат көзінің мәліметіне толық тәуелді болмай, деректердің дұрыстығын тексеруді үйренеді.
Функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігінің бірі – ақпараттық сауаттылық. Қазіргі ақпараттық ортада оқушы интернеттен, әлеуметтік желілерден, жаңалықтардан және әртүрлі цифрлық платформалардан орасан көлемдегі мәлімет алады. Бірақ сол мәліметтердің барлығы бірдей сенімді емес. География пәнінде климаттың өзгеруі, табиғи апаттар, қоршаған ортаның ластануы, демографиялық өзгерістер немесе мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері туралы жалған немесе дәлелденбеген ақпараттар кездесуі мүмкін. Жасанды интеллект құралдарын сауатты пайдалану арқылы мұғалім оқушыны ақпараттың дұрыстығын тексеруге үйрете алады.
Мәселен, сабақта мұғалім оқушыларға белгілі бір экологиялық мәселе туралы AI құрастырған мәтінді береді. Оқушылар мәтіндегі негізгі деректерді анықтап, олардың қайсысы нақты фактіге, қайсысы болжамға, ал қайсысы авторлық тұжырымға жататынын ажыратады. Кейін бұл мәліметтерді ресми статистикамен немесе ғылыми дереккөздермен салыстырады. Осындай жұмыс кезінде оқушы тек географиялық білім алып қана қоймайды, ақпараттың сапасын бағалау, факт пен пікірді ажырату, сенімді дереккөздерді анықтау дағдыларын қалыптастырады.
AI құралдары географиялық мәтіндермен жұмыс жүргізуде де тиімді. Кейбір оқушыларға ғылыми немесе статистикалық мәтіндерді түсіну қиын болуы мүмкін. Мұғалім жасанды интеллект арқылы күрделі мәтінді оқушының жас ерекшелігіне сәйкес қарапайым тілмен қайта құрастырып, негізгі ұғымдарды түсіндіретін нұсқасын жасай алады. Бірақ мұнда да оқушы дайын мәтінді жай ғана оқып қоймай, бастапқы ақпарат пен AI ұсынған нұсқаны салыстырғаны жөн. Мысалы, «Урбандалу үдерісі» тақырыбында ғылыми сипаттағы мәтінді оқушы AI көмегімен ықшамдап, оның негізгі ойын үш немесе бес сөйлеммен беруге әрекет жасайды. Кейін бастапқы мәтінде қандай маңызды ақпарат қысқарып кеткенін анықтайды. Мұндай тапсырма мәтінді түсіну, негізгі ақпаратты анықтау, қысқаша қорытынды жасау және мазмұнды жүйелеу дағдыларын дамытады.
География пәніндегі функционалдық сауаттылық картамен жұмыс жасау қабілетімен де тікелей байланысты. Карта – географиялық ақпараттың басты көздерінің бірі. Картамен сауатты жұмыс жасайтын оқушы белгілі бір аумақтың географиялық орнын анықтап қана қоймай, ондағы табиғи және әлеуметтік-экономикалық заңдылықтарды байқай алады. Мысалы, табиғат зоналарының орналасуы мен климат арасындағы байланысты, өндіріс орындарының орналасуы мен табиғи ресурстар арасындағы тәуелділікті немесе халық тығыздығы мен жер бедері арасындағы ерекшелікті анықтай алады. AI құралдарын карта тапсырмаларымен байланыстыра қолдану оқушының талдау деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.
Мысалы, оқушыға Қазақстанның халық тығыздығы картасы ұсынылып, одан кейін AI-ға «Қазақстан халқы не себепті ел аумағында біркелкі орналаспаған?» деген сұрақ қойылады. AI ұсынған себептерді оқушы карта негізінде тексеріп, әр себепке нақты аймақтардан мысал келтіреді. Егер жасанды интеллект «су ресурстары», «климат», «өнеркәсіп орталықтары», «көлік жолдары» сияқты факторларды көрсетсе, оқушы олардың қайсысы Алматы, Астана, Қарағанды, Маңғыстау немесе Солтүстік Қазақстан облыстары үшін маңызды екенін жеке талдауы керек. Осылайша AI жалпы ақпарат ұсынады, ал оқушы сол ақпаратты географиялық кеңістікпен байланыстырып, дәлелдейді.
Жасанды интеллекттің тағы бір маңызды мүмкіндігі – оқушыларға проблемалық жағдаяттарды ұсыну. Функционалдық сауаттылық көбіне нақты өмірлік мәселені шешу кезінде қалыптасады. География сабағында мұндай проблемалар өте көп. Мәселен, «Қалада ауаның ластану деңгейі артты. Оны төмендету үшін қандай шаралар қажет?», «Өңірде су тапшылығы байқалды. Су ресурстарын тиімді пайдаланудың қандай жолдары бар?», «Табиғи апат қаупі жоғары аумақта жаңа елді мекен салу қаншалықты тиімді?» деген тапсырмалар оқушыдан нақты шешім ұсынуды талап етеді.
AI көмегімен мұғалім бір мәселенің бірнеше сценарийін құрастырып, әр топқа әртүрлі жағдай ұсына алады. Мәселен, бір топқа құрғақшылық қаупі бар ауыл шаруашылық аймағы, екінші топқа сел қаупі жоғары таулы аудан, үшінші топқа ауаның ластануы жоғары өнеркәсіптік қала сипаттамасы беріледі. Оқушылар AI ұсынған бастапқы мәліметтерді пайдалана отырып, проблеманың себептерін анықтайды, ықтимал салдарын болжайды және шешу жолдарын ұсынады. Мұғалім бұл жерде оқушылардан тек ұсыныс беруді емес, әр ұсыныстың тиімділігі мен ықтимал нәтижесін дәлелдеуді талап етеді.
Осындай тапсырмалар оқушының географиялық ойлауын қалыптастырады. Географиялық ойлау дегеніміз – табиғи және қоғамдық құбылыстарды кеңістік, уақыт және өзара байланыс тұрғысынан қарастыру. Мәселен, климаттың өзгеруі тек температураның көтерілуі ретінде қарастырылмайды. Оның су ресурстарына, ауыл шаруашылығына, адам денсаулығына, экономикаға, табиғи экожүйелерге әсері кешенді түрде зерттелуі тиіс. AI құралдары оқушыға осындай байланыстарды анықтайтын сұрақтар қоюға мүмкіндік береді. Бірақ соңғы қорытындыны оқушының өзі жасап, оны географиялық деректермен негіздеуі маңызды.
Жасанды интеллект оқу тапсырмаларын саралауда да мұғалімге елеулі көмек көрсете алады. Бір сыныптағы оқушылардың білім деңгейі, оқу қарқыны және ақпаратты қабылдау ерекшелігі әртүрлі болады. Кейбір оқушылар күрделі статистикалық мәліметтерді тез талдаса, енді бірі қарапайым мәтіндік түсіндіруді қажет етуі мүмкін. Мұғалім AI арқылы бір тақырып бойынша бірнеше деңгейдегі тапсырмалар дайындай алады. Мысалы, базалық деңгейдегі оқушыға климат диаграммасынан ең жылы және ең суық айларды анықтау тапсырылса, орта деңгейдегі оқушы климат типін анықтап, оның ерекшелігін түсіндіреді. Жоғары деңгейдегі оқушы екі қаланың климат диаграммасын салыстырып, айырмашылықтың географиялық себептерін талдайды және шаруашылыққа ықпалын болжайды.
Мұндай саралау оқушының білім алу мүмкіндігін кеңейтіп, әрқайсысының өз деңгейіне сәйкес нәтижеге жетуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар мұғалім AI арқылы қосымша сұрақтар, түсіндірмелер немесе күрделендірілген тапсырмалар әзірлей алады. Бұл әсіресе бір сыныпта білім деңгейі әркелкі болған жағдайда тиімді. Дегенмен тапсырманың оқу мақсаты мен бағалау критерийін мұғалім өзі анықтап, жасанды интеллект ұсынған материалдың дұрыстығын міндетті түрде тексеруі керек.
География сабағында AI құралдарын пайдалану оқушылардың сұрақ қою мәдениетін де қалыптастырады. Жасанды интеллектпен жұмыс барысында нәтиженің сапасы қойылған сұрақтың нақтылығына байланысты болады. Сондықтан оқушы «Қазақстанның табиғаты қандай?» деген жалпы сұрақтан гөрі «Қазақстанның орталық бөлігінде жауын-шашын мөлшерінің аз болуына қандай физикалық-географиялық факторлар әсер етеді?» деген нақты сұрақ қоюға үйренеді. Бұл әрекет оқушының мәселені дұрыс тұжырымдау, негізгі және қосымша белгілерді ажырату, зерттеу бағытын анықтау қабілетін жетілдіреді.
Оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуда AI көмегімен ұйымдастырылатын зерттеушілік жұмыстардың да маңызы зор. Зерттеу барысында оқушы мәселе анықтап, болжам жасайды, деректер жинайды, оларды салыстырады, қорытынды шығарады. Мысалы, оқушылар өз елді мекеніндегі экологиялық жағдайды зерттеу барысында жергілікті табиғи жағдай, көлік қозғалысы, өндіріс орындары, тұрмыстық қалдықтар немесе жасыл аймақтардың көлемі туралы мәліметтер жинақтай алады. Жиналған мәліметтерді AI көмегімен жүйелеп, негізгі тенденцияларды анықтап, кейін олардың дұрыстығын өз бақылауларымен салыстырады. Бұл жерде жасанды интеллект зерттеу нәтижесінің авторы емес, ақпаратты құрылымдауға көмектесетін құрал қызметін атқарады.
Сондықтан география сабағында жасанды интеллектіні тиімді қолданудың негізгі қағидаларының бірі – «AI жауап береді, оқушы тексереді, талдайды және дәлелдейді» ұстанымы болуы тиіс. Мұндай тәсіл ғана технологияны білім алушының ойлау белсенділігін арттыратын құралға айналдыра алады. Оқушы AI-дан алынған ақпаратты өзгеріссіз қабылдауға емес, оған күмәнмен қарап, басқа деректермен салыстыруға, қателерін анықтауға және өз қорытындысын ұсынуға дағдылануы қажет. Бұл дағды тек география пәнінде ғана емес, оқушының болашақ оқуында, кәсіби қызметінде және күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарады.
География сабағында жасанды интеллектіні тиімді пайдаланудың тағы бір маңызды бағыты – статистикалық ақпаратпен жұмыс жасау дағдыларын дамыту. География пәнінде халық саны, туу мен өлім көрсеткіштері, көші-қон, урбандалу, өндіріс көлемі, табиғи ресурстар қоры, температура, жауын-шашын мөлшері сияқты сандық көрсеткіштер жиі қолданылады. Оқушы бұл мәліметтерді жай ғана оқып қоймай, олардың арасындағы байланысты анықтап, өзгеру динамикасын түсіндіріп, белгілі бір қорытынды жасай білуі керек. Мұндай дағдылар күнделікті өмірде де маңызды. Себебі қазіргі адам жаңалықтардан, әлеуметтік желілерден және түрлі ақпараттық ресурстардан статистикалық мәліметтермен үнемі кездеседі. Сол мәліметтердің мәнін түсініп, дұрыс қорытынды шығара білу функционалдық сауаттылықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
Мысалы, мұғалім оқушыларға Қазақстан халқының бірнеше жылдағы саны көрсетілген кестені ұсына алады. Оқушылар алдымен халық санының өсу немесе төмендеу динамикасын анықтайды. Одан кейін AI құралынан осы өзгеріске әсер етуі мүмкін факторларды атауды сұрайды. Жасанды интеллект ұсынған жауаптар туу көрсеткіші, өлім-жітім деңгейі, ішкі және сыртқы көші-қон, экономикалық жағдай сияқты факторларды қамтуы мүмкін. Бірақ оқушылар бұл ақпараттың барлығын дайын тұжырым ретінде қабылдамай, нақты статистикалық деректермен салыстыруы қажет. Осы арқылы олар сандық ақпаратты түсіндіру, себеп пен салдарды ажырату, деректер негізінде қорытынды жасау дағдыларын жетілдіреді.
Диаграммалармен жұмыс кезінде де AI құралдарының мүмкіндігі жоғары. Мысалы, екі мемлекеттің халық құрылымы берілген диаграмманы салыстыру барысында оқушылар жас ерекшеліктерінің айырмашылығын анықтап, кейін «Бұл айырмашылық елдің еңбек ресурстарына және әлеуметтік саясатына қалай әсер етуі мүмкін?» деген сұрақ бойынша AI ұсынған пікірлерді талдай алады. Оқушы жасанды интеллект берген бірнеше болжамның ішінен статистикалық дерекпен дәлелденетін нұсқаларын таңдайды. Бұл тәсіл оқушыны жауапты жай қайталаудан арылтып, дәлелді пікір айтуға дағдыландырады.
Функционалдық сауаттылықтың тағы бір маңызды қыры – оқушының алған білімін жаңа жағдайда қолдана алуы. Мысалы, оқушы сабақта атмосфералық қысым, ауа температурасы, желдің пайда болуы немесе жауын-шашын туралы теориялық білім алады. Бірақ бұл білімнің шынайы өмірлік мәні оқушы күнделікті ауа райының өзгеруін түсіндіре алған кезде байқалады. Мұғалім AI көмегімен нақты жағдаят ұсына алады: «Ертең ауа температурасы күрт төмендеп, жел жылдамдығы күшейетіні болжанды. Мұндай өзгеріс қандай атмосфералық үдерістермен байланысты болуы мүмкін және тұрғындарға қандай ұсыныс беруге болады?» Оқушы бұл тапсырманы орындау кезінде теориялық білімін нақты жағдаймен байланыстырады, болжам жасайды және өмірлік шешім ұсынады.
Осындай тапсырмалар география пәнінің өмірмен байланысын күшейтеді. Оқушы мектепте меңгерген білімнің тек баға алу үшін емес, күнделікті ортадағы жағдайларды түсіну үшін қажет екенін сезінеді. Бұл оның пәнге деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар жасанды интеллект арқылы бір тақырыпқа байланысты әртүрлі өмірлік сценарийлерді жылдам құрастыруға болады. Мысалы, табиғи апаттар тақырыбында жер сілкінісі, су тасқыны, құрғақшылық, дауыл немесе сел жағдайларына байланысты жеке тапсырмалар дайындауға мүмкіндік бар. Әрбір жағдайда оқушы табиғи құбылыстың пайда болу себептерін анықтап, қауіпсіздік шараларын ұсынады және ықтимал әлеуметтік-экономикалық салдарын бағалайды.
Мәселен, Қазақстанның таулы аймақтарындағы сел қаупін қарастырғанда мұғалім оқушыларға белгілі бір елді мекенге қатысты шартты жағдай ұсына алады. «Тауда бірнеше күн бойы нөсер жаңбыр жауды. Ауа температурасы жоғарылап, қар мен мұздықтардың еруі күшейді. Елді мекен тау өзеніне жақын орналасқан. Қандай табиғи қауіп туындауы мүмкін және тұрғындарды қорғау үшін қандай шаралар қолданылуы қажет?» деген тапсырма оқушыны нақты проблеманы шешуге жетелейді. AI құралын қолданған жағдайда оқушы алдымен өзінің болжамын жазады, кейін оны жасанды интеллект жауаптарымен салыстырады. Осы тәсіл арқылы өз ойын бағалау, толықтыру және негіздеу жүзеге асады.
Жасанды интеллект география сабақтарында жобалық жұмыстарды ұйымдастыру барысында да пайдалы. Жобалық әдіс функционалдық сауаттылықты дамытудың нәтижелі жолдарының бірі болып табылады, өйткені оқушы белгілі бір мәселені ұзақ уақыт зерттеп, ақпарат жинап, оны өңдеп, өнім дайындап, өз жұмысын қорғайды. AI жобаның әр кезеңінде көмекші құрал ретінде қолданыла алады. Мысалы, тақырып таңдауда ықтимал зерттеу сұрақтарын ұсыну, жиналған ақпаратты жүйелеу, сауалнама сұрақтарын құрастыру, деректерді кестеге біріктіру немесе презентация құрылымын жоспарлау кезінде қолданылуы мүмкін.
Оқушылар «Мектеп аумағындағы экологиялық жағдай», «Менің елді мекенімдегі тұрмыстық қалдық мәселесі», «Жергілікті жердегі су ресурстарын тиімді пайдалану», «Қаланың жасыл аймақтарының экологиялық маңызы» сияқты жобаларды орындай алады. Мысалы, тұрмыстық қалдық мәселесін зерттеген оқушылар алдымен мектеп немесе шағын аудан көлемінде сауалнама жүргізіп, тұрғындардың қалдықтарды сұрыптауға көзқарасын анықтайды. Жиналған нәтижелерді пайыздық көрсеткіштер арқылы есептеп, диаграмма құрады. AI көмегімен деректерді сипаттаудың ықтимал нұсқаларын алады, бірақ қорытындыны өздері жасайды. Кейін жергілікті жағдайға сәйкес нақты ұсыныстар әзірлейді. Мұндай жұмыс оқушының зерттеу, есептеу, коммуникация, ақпаратты талдау және әлеуметтік жауапкершілік дағдыларын қатар дамытады.
География сабақтарында AI құралдарын қолданудың тиімді бағыттарының бірі – салыстырмалы талдау. Географиялық нысандарды, елдерді, аймақтарды, табиғат зоналарын немесе экономикалық жүйелерді салыстыру оқушылардың аналитикалық ойлауын дамытады. Мысалы, екі елдің экономикалық-географиялық жағдайын салыстырғанда оқушылар олардың аумағы, халқы, табиғи ресурстары, көлік жүйесі, экспорттық мамандануы және экономикалық көрсеткіштері бойынша ақпарат жинайды. Кейін AI көмегімен салыстыру критерийлерін толықтырып, өз қорытындысын жасайды. Ең маңыздысы – оқушы «қай мемлекет жақсы?» деген қарапайым пікірден гөрі «қай мемлекеттің белгілі бір салада артықшылығы бар және оған қандай географиялық факторлар әсер етеді?» деген негізді сұраққа жауап беруге үйренеді.
Жасанды интеллектпен жұмыс оқушылардың коммуникативтік сауаттылығын дамытуға да ықпал етеді. Географиялық мәселені түсіну жеткіліксіз, оқушы өз ойын анық, дәлелді және түсінікті жеткізе білуі керек. Мұғалім AI көмегімен пікірталасқа арналған проблемалық сұрақтар дайындай алады. Мысалы, «Ірі қалаларда жеке автокөлікті пайдалануды шектеу қажет пе?», «Шөлейт аумақтарда ауыл шаруашылығын дамыту қаншалықты тиімді?», «Туризм табиғи аумақтарға пайда әкеле ме, әлде зиян келтіре ме?» деген сұрақтар оқушыларды әртүрлі көзқарастарды қарастыруға жетелейді.
Пікірталас алдында оқушылар AI құралынан мәселенің жағымды және жағымсыз жақтарын сұрауы мүмкін. Бірақ пікірталаста олар сол ақпаратты жай қайталамай, нақты дерек пен географиялық мысалдар арқылы өз позициясын қорғауы тиіс. Мұндай жұмыстар оқушылардың аргумент құрастыру, қарсы пікірді тыңдау, өз көзқарасын дәлелдеу және қорытынды жасау дағдыларын жетілдіреді. Бұл дағдылар функционалдық сауаттылықтың әлеуметтік және коммуникативтік құрамдас бөліктерін дамытады.
Сонымен бірге AI құралдары оқушының өзіндік бағалау және рефлексия жасау қабілетін қалыптастыруға көмектесе алады. Сабақ соңында оқушы жасанды интеллект көмегімен өзінің тақырыпты қаншалықты меңгергенін тексеруге арналған сұрақтар құрастыра алады. Мысалы, оқушы AI-ға «Қазақстанның ішкі сулары тақырыбы бойынша маған бес сұрақ құрастыр, бірден жауабын берме» деген тапсырма беріп, сұрақтарға өздігінен жауап береді. Кейін жауаптарын тексеріп, қандай тақырыптарды қосымша қайталау керектігін анықтайды. Мұндай жұмыс оқушының өз оқуына жауапкершілігін арттырады.
AI арқылы оқушыларға жедел кері байланыс беру де мүмкін. Дегенмен жасанды интеллекттің берген бағасы мұғалім бағалауын толық алмастырмауы керек. Оқушы белгілі бір жауапты немесе қысқаша эссені AI көмегімен талдатып, «Менің жауабымда қандай дәлел жеткіліксіз?», «Қандай географиялық ұғымды дұрыс қолданбадым?», «Жауапты қалай нақтылауға болады?» деген сұрақтар қоя алады. Ал соңғы бағалау оқу мақсаты мен бағалау критерийлеріне сәйкес мұғалім тарапынан жүргізіледі. Бұл жағдайда жасанды интеллект қалыптастырушы кері байланыстың қосымша құралына айналады.
Жасанды интеллектіні пайдалану кезінде академиялық адалдық мәселесіне ерекше назар аудару қажет. Егер оқушы барлық тапсырмаларды AI көмегімен орындап, дайын жауапты өзінің жұмысы ретінде ұсынса, оқу мақсатына қол жеткізілмейді. Сондықтан мұғалім сабақтың басынан бастап жасанды интеллектті қандай жағдайда қолдануға болатынын және қандай жағдайда қолдануға болмайтынын нақты түсіндіруі тиіс. Мысалы, идея іздеуге, сұрақ құрастыруға, мәтінді салыстыруға, өз жауабын тексеруге пайдалануға болады, ал зерттеу немесе эссе мәтінін толықтай AI-ға жаздырып, оны авторлық жұмыс ретінде ұсынуға болмайтыны түсіндіріледі.
Оқушыларға AI қолданған жағдайда алынған ақпаратты міндетті түрде тексеру қажеттігін де үйрету керек. Жасанды интеллект кей жағдайда нақты емес, ескірген немесе қате ақпарат беруі мүмкін. Әсіресе халық саны, экономикалық көрсеткіштер, табиғи апаттар туралы мәліметтер уақыт өте өзгеріп отырады. Сондықтан AI ұсынған сандық көрсеткіштерді ресми статистикалық дереккөздермен, картографиялық материалдармен және ғылыми ресурстармен тексеру қажет. Мұндай тәжірибе оқушыда цифрлық ортадағы жауапты мінез-құлықты қалыптастырады.
Мысалы, оқушы AI-дан белгілі бір елдің халық саны туралы ақпарат алып, оны бірден пайдаланудың орнына ресми статистикадан немесе халықаралық ұйымдардың деректерінен тексереді. Егер екі дерек арасында айырмашылық болса, оның себебін анықтайды: мәліметтің жарияланған жылы әртүрлі болуы мүмкін, бағалау әдісі өзгеруі мүмкін немесе AI ескі ақпаратты қолдануы ықтимал. Бұл қарапайым әрекеттің өзі оқушыға ақпараттың пайда болу мерзімі мен дереккөзінің маңызын түсіндіреді.
География мұғалімінің міндеті – AI құралдарының мүмкіндігін оқу мақсатына бағыттай білу. Технология сабақтың негізгі мақсатына айналмауы керек. Егер сабақтың мақсаты картадан климаттық белдеулерді анықтау болса, AI құралын қолдану сол мақсатқа жетуге көмектесуі тиіс. Егер технология тапсырманы күрделендіріп, оқушының назарын негізгі мазмұннан алшақтатса, оны қолданудың қажеттілігі төмендейді. Сондықтан мұғалім әр сабақ алдында «Бұл AI құралы оқушының қандай дағдысын дамытады?», «Оқушы онсыз орындай алмайтын немесе тереңірек орындайтын қандай әрекет бар?», «Нәтижені қалай бағалаймын?» деген сұрақтарды қарастырғаны дұрыс.
Жасанды интеллектіні мақсатты пайдалану мұғалімнің кәсіби рөлін де өзгертеді. Мұғалім бұрынғыдай тек ақпарат беруші емес, оқушының зерттеу әрекетін ұйымдастырушы, ақпаратты бағалауға бағыт беруші, оқу тапсырмаларын құрастырушы және цифрлық ортадағы жауапты әрекетті қалыптастырушы тұлғаға айналады. AI белгілі бір ақпаратты жылдам бере алады, бірақ оқушының қандай сұрақ қою керектігін, қай ақпаратқа сенуге болатынын, алынған мәліметті қалай қолдану қажеттігін үйретуде мұғалімнің педагогикалық рөлі шешуші болып қала береді.
Сондықтан география сабағындағы AI құралдарының тиімділігі технологияның қаншалықты заманауи екенімен емес, оны қолдануға құрылған педагогикалық тәсілдің сапасымен анықталады. Егер жасанды интеллект оқушыны салыстыруға, зерттеуге, дәлелдеуге, қате ақпаратты анықтауға, карта мен статистикалық деректерді түсіндіруге және нақты өмірлік проблемалардың шешімін іздеуге бағыттаса, ол функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді құралы бола алады. Ал тек дайын жауап алу мақсатында қолданылса, оның білімдік әлеуеті толық жүзеге аспайды.
География сабағында жасанды интеллект құралдарын қолдану барысында мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін, оқу мақсатын және цифрлық қауіпсіздік талаптарын ескеруі қажет. Оқушы AI ұсынған ақпараттың әрдайым дұрыс бола бермейтінін түсінуі тиіс. Сондықтан сабақ барысында ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеру дағдысын жүйелі қалыптастыру маңызды. Әсіресе география пәнінде статистикалық көрсеткіштер, халық саны, экономикалық мәліметтер, климаттық деректер, табиғи апаттар мен экологиялық өзгерістер уақыт өте жаңарып отырады. Осыған байланысты оқушы кез келген ақпараттың жарияланған уақытына, авторына және дереккөзіне назар аударуға үйренуі керек.
Мұғалім сабақ барысында «AI ұсынған мәліметті тексер» әдісін тұрақты қолдана алады. Мысалы, жасанды интеллект белгілі бір елдегі урбандалу деңгейіне қатысты мәлімет береді. Оқушы бұл ақпаратты ресми статистикалық материалдармен салыстырып, сәйкестігін анықтайды. Егер айырмашылық байқалса, оның себебін түсіндіруге әрекет жасайды. Осы тапсырма арқылы оқушы ақпаратты қабылдаушы ғана емес, оны бағалайтын және саралайтын тұлғаға айналады. Бұл функционалдық сауаттылықты дамытудың маңызды көрсеткіші болып табылады.
AI құралдарын тиімді қолдану оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға да мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар белгілі бір аймақтың болашақтағы экологиялық жағдайына болжам жасай алады. «Егер аймақтағы су ресурстары азая берсе, он жылдан кейін қандай әлеуметтік-экономикалық өзгерістер болуы мүмкін?» деген тапсырма арқылы оқушылар бірнеше ықтимал сценарий құрастырады. AI олардың идеяларын толықтыру үшін пайдаланылуы мүмкін, алайда оқушылар ұсынылған болжамдардың шынайылығын географиялық заңдылықтармен дәлелдеуі керек. Мұндай тапсырмалар оқушыларды бір ғана дұрыс жауапты іздеуге емес, мәселені әртүрлі қырынан қарастыруға бағыттайды.
Сонымен бірге жасанды интеллект пәнаралық байланысты дамытуға қолайлы жағдай жасайды. География математикамен, биологиямен, тарихпен, информатикамен, экономикамен және экологиямен тығыз байланысты. Мысалы, халық санының өсу динамикасын зерттеу кезінде математикалық есептеулер жүргізіледі, климаттың өзгеруін талдағанда биологиялық және экологиялық факторлар қарастырылады, мемлекеттердің дамуын салыстырғанда тарихи және экономикалық ерекшеліктер ескеріледі. AI көмегімен осындай пәнаралық тапсырмаларды жылдам дайындап, оқушыларға кешенді мәселені шешуге ұсынуға болады.
Мысалы, «Белгілі бір өңірде халық санының өсуі су ресурстарына қалай әсер етуі мүмкін?» деген тапсырма география, математика және экология пәндерінің мазмұнын біріктіреді. Оқушы халық саны туралы статистикалық мәліметті талдап, су тұтыну көлемінің өзгерісін есептеп, болашақтағы экологиялық тәуекелдерді болжайды. Осындай тапсырмалар білімнің жеке пәндерге бөлінбейтінін, өмірлік мәселелерді шешуде әртүрлі салалардағы білімді қатар қолдану қажеттігін көрсетеді.
Жасанды интеллекттің көмегімен оқушыларға жеке оқу траекториясын ұйымдастыру мүмкіндігі де артады. Кейбір оқушы белгілі бір тақырыпты жылдам меңгерсе, екінші оқушыға қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін. AI оқушының сұранысына сәйкес қосымша мысалдар, түсініктемелер және жаттығулар ұсына алады. Мұғалім осы мүмкіндікті саралап оқытуда тиімді пайдалана алады. Бірақ оқушының оқу нәтижесіне қатысты негізгі педагогикалық шешімді мұғалім қабылдауы тиіс.
География сабағында AI құралдарын пайдаланудың нәтижелі болуы сабақтың дұрыс ұйымдастырылуына байланысты. Сабақтың бастапқы кезеңінде жасанды интеллект проблемалық сұрақ қою немесе оқушылардың қызығушылығын ояту үшін пайдаланылуы мүмкін. Негізгі бөлімде ақпарат іздеу, карталарды талдау, статистикалық мәліметтерді салыстыру және зерттеу жүргізу барысында қолданылады. Сабақ соңында AI рефлексия ұйымдастыруға, сұрақ құрастыруға немесе оқушының өз жауабын тексеруіне көмектеседі. Осылайша жасанды интеллект сабақтың барлық кезеңінде қолданылуы мүмкін, бірақ әр кезеңде оның нақты педагогикалық мақсаты болуы қажет.
Мұғалім жасанды интеллектіні қолданған кезде оқушы әрекетін басты назарда ұстауы керек. Мысалы, тапсырма «AI-дан Қазақстандағы экологиялық мәселелер туралы сұра» деген қарапайым нұсқаумен шектелсе, оқушы көбіне дайын ақпаратты алады. Ал «AI ұсынған бес экологиялық мәселенің ішінен Қазақстан үшін ең маңызды үшеуін таңдап, себебін нақты мысалдармен дәлелде және шешу жолдарын ұсын» деген тапсырма оқушының талдау әрекетін күшейтеді. Демек, функционалдық сауаттылықты дамытуда технологиядан бұрын тапсырманың мазмұны мен құрылымы маңызды.
Білім беру үдерісіне AI құралдарын енгізу мұғалімнен де үздіксіз кәсіби дамуды талап етеді. География пәнінің мұғалімі цифрлық құралдардың жұмыс принципін түсініп, олардың мүмкіндіктері мен шектеулерін білуі қажет. Сонымен қатар жасанды интеллект ұсынған ақпаратты тексеру, оқу мақсаттарына сәйкес тапсырма құрастыру, оқушыларға дұрыс сұрақ қоюды үйрету сияқты жаңа педагогикалық дағдылар қалыптасуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда AI мұғалімді алмастыратын технология емес, оның кәсіби мүмкіндігін кеңейтетін құрал болып табылады.
Жасанды интеллектіні пайдалану оқушы мен мұғалім арасындағы қарым-қатынастың маңызын төмендетпейді. Керісінше, мұғалімнің бағыттаушы және ұйымдастырушы рөлі арта түседі. Себебі ақпарат көлемі көбейген сайын оқушыға қандай дерекке сенуге болатынын, ақпаратты қалай талдау керектігін және технологияны жауапкершілікпен пайдалануды үйрету қажет болады. Мұғалім оқушыға дайын білім ұсынушыдан білім алу жолын көрсететін тәлімгерге айналады.
География пәнінде AI құралдарын қолдану оқушылардың болашақ өміріне қажетті дағдыларды да қалыптастырады. Бүгінгі оқушы ертеңгі күні қандай мамандықты таңдағанына қарамастан цифрлық ақпаратпен жұмыс істейді. Ақпаратты іздеу, салыстыру, тексеру, қорытынды жасау, мәселені шешу және технологияны жауапкершілікпен пайдалану барлық салада қажет. Сондықтан география сабағында жасанды интеллектпен сауатты жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру оқушыны тек пәндік біліммен қамтамасыз ету емес, оны өзгермелі қоғамға бейімдеу болып табылады.
Осы тұрғыдан функционалдық сауаттылық пен AI технологияларын өзара байланыстыра оқыту маңызды. Оқушы табиғи немесе әлеуметтік-экономикалық мәселені көрген кезде оның себебін анықтап, қажетті ақпаратты тауып, ақпараттың дұрыстығын тексеріп, бірнеше шешімді салыстырып, ең тиімді нұсқаны таңдай алуы қажет. Мұндай білім алушы технологияны тек қолданушы емес, оны саналы және жауапты пайдаланушы деңгейіне көтеріледі.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, география сабағында жасанды интеллект құралдарын мақсатты және педагогикалық тұрғыдан дұрыс пайдалану оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттырудың тиімді жолдарының бірі болып табылады. География пәнінің мазмұны табиғи, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық мәселелерді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді. Ал AI құралдары осы мазмұнды зерттеу, салыстыру, талдау және бағалау әрекеттерімен толықтырады.
Жасанды интеллектті қолдану арқылы оқушылар ақпаратпен жұмыс жасау, статистикалық мәліметтерді талдау, картографиялық материалдарды түсіндіру, проблемалық жағдаяттарды шешу, болжам жасау, өз ойын дәлелдеу және зерттеу жүргізу дағдыларын дамыта алады. Әсіресе AI ұсынған жауаптарды тексеру, бірнеше ақпарат көзін салыстыру және қате мәліметтерді анықтау оқушылардың сыни ойлауын қалыптастыруға ықпал етеді.
Сонымен қатар жасанды интеллект оқу үдерісін саралауға, әр оқушының білім деңгейіне сәйкес тапсырма ұсынуға, жедел кері байланыс ұйымдастыруға және оқушылардың өздігінен білім алуына жағдай жасайды. Дегенмен AI құралдарының тиімділігі олардың қаншалықты жиі қолданылғанымен емес, қандай педагогикалық мақсатпен қолданылғанымен анықталады. Мұғалім әр тапсырмада оқушының ойлау, талдау және шешім қабылдау әрекетін бірінші орынға қоюы тиіс.
Жасанды интеллект білім алушының орнына ойлайтын құрал болмауы керек. Керісінше, ол оқушыны көбірек сұрақ қоюға, зерттеуге, күмәндануға, дәлелдеуге және жаңа шешім іздеуге ынталандыруы қажет. Сондықтан география сабағында «AI-дан дайын жауап алу» тәсілінен «AI көмегімен мәселені зерттеу және алынған ақпаратты сыни бағалау» тәсіліне көшу маңызды.
Қазіргі білім беру жағдайында функционалдық сауатты оқушы – ақпаратты жаттап қана қоймай, оны өмірлік жағдайда пайдалана алатын, қоршаған ортадағы өзгерістерді түсінетін, деректерді саралайтын, негізделген шешім қабылдайтын және цифрлық технологияны жауапкершілікпен қолданатын тұлға. География сабағында AI құралдарын сауатты пайдалану осындай тұлғаны қалыптастыруға үлкен мүмкіндік береді. Сондықтан жасанды интеллект технологияларын мұғалімнің кәсіби шеберлігімен, тиімді әдіс-тәсілдермен және оқушының белсенді зерттеушілік әрекетімен ұштастыру қазіргі географиялық білім берудің маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім беру ұйымдарына арналған география пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламалары. – Астана.
- OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. – Paris: UNESCO, 2021.
- OECD. PISA 2022 Results. The State of Learning and Equity in Education. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- European Commission. Ethical Guidelines on the Use of Artificial Intelligence and Data in Teaching and Learning for Educators. – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2022.
- Білім берудегі цифрлық технологиялар: мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдар. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы.
- Географияны оқыту әдістемесі: жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған оқу-әдістемелік құрал. – Алматы.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. – London: Pearson, 2016.