Аннотация. Қазіргі қоғамда цифрлық технологиялар адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфон, планшет, компьютер, теледидар және түрлі электрондық құрылғылар ересектермен қатар мектепке дейінгі жастағы балалардың да күнделікті өміріне кеңінен енді. Бір жағынан, гаджеттер ақпарат алуға, танымдық қабілеттерді дамытуға, жаңа білім мен дағдыларды меңгеруге мүмкіндік берсе, екінші жағынан, оларды шамадан тыс және бақылаусыз пайдалану баланың психологиялық, эмоционалдық, әлеуметтік және танымдық дамуына кері әсер етуі мүмкін. Әсіресе мектепке дейінгі кезеңде баланың жүйке жүйесі, мінез-құлқы, сөйлеуі, ойлауы, зейіні мен әлеуметтік қарым-қатынас дағдылары белсенді қалыптасатындықтан, гаджеттерді қолданудың ұзақтығы мен мазмұнына ерекше назар аудару қажет. Мақалада гаджеттердің бала психологиясына тигізетін негізгі зиянды әсерлері, экранға тәуелділіктің қалыптасу себептері, оның мінез-құлыққа, эмоциялық жағдайға, зейінге, есте сақтауға, сөйлеу мен әлеуметтік қарым-қатынасқа ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар ата-аналар мен педагогтердің баланың цифрлық құрылғыларды дұрыс пайдалану мәдениетін қалыптастырудағы жауапкершілігі сөз болады.
Қазіргі таңда балалардың гаджетке қызығушылығы өте ерте жастан басталады. Көптеген отбасыларда бала әлі толық сөйлеп үйренбей жатып-ақ смартфон экранын саусағымен басуды, бейнежазбаларды ауыстыруды немесе сүйікті мультфильмін қосуды меңгеріп алады. Бұл жағдай ата-аналарға кейде баланың қабілеттілігі мен заманға бейімділігінің белгісі болып көрінеді. Алайда мектепке дейінгі жаста баланың психологиялық дамуы үшін ең маңызды құрал электрондық құрылғы емес, тірі қарым-қатынас, қозғалыс, ойын, қоршаған ортаны зерттеу, ересектермен және құрдастарымен әрекеттесу болып табылады. Бала айналасындағы адамдардың бет-әлпетін, дауыс ырғағын, сезімін, іс-әрекетін бақылау арқылы әлеуметтік тәжірибе жинақтайды. Ал экран алдында ұзақ уақыт отыру осы табиғи тәжірибенің көлемін азайтады.
Мектепке дейінгі кезең – адам өміріндегі аса маңызды психологиялық даму сатыларының бірі. Бұл уақытта баланың жүйке жүйесінде жаңа байланыстар қалыптасып, сөйлеуі дамиды, есте сақтау, қабылдау, ойлау, зейін процестері жетіледі. Бала адамдармен қарым-қатынас жасауды, эмоцияларын білдіруді, өз әрекетін реттеуді және қоғамда қабылданған қарапайым мінез-құлық нормаларын меңгере бастайды. Сондықтан дәл осы кезеңде гаджетті шамадан тыс пайдалану баланың табиғи даму үдерісіне белгілі дәрежеде кедергі келтіруі мүмкін.
Гаджеттердің балаға әсерін қарастырғанда ең алдымен экран алдында өткізілетін уақытқа назар аудару қажет. Бала үшін экрандағы түрлі-түсті бейнелер, жылдам ауысатын кадрлар, қатты дыбыстар мен қозғалыстар өте тартымды болады. Мұндай мазмұн баланың назарын бірден өзіне аударып, ұзақ уақыт ұстап тұра алады. Ата-аналар да кей жағдайда осы ерекшелікті тұрмыстық қажеттіліктерді шешудің оңай жолы ретінде пайдаланады. Мысалы, бала тамақ ішпесе, оған телефон қосып береді, мазасызданса мультфильм көрсетеді, қоғамдық орында тыныш отырсын деп смартфон ұстатады. Уақыт өте келе бала кез келген жайсыздықты, ішкі зерігуді немесе эмоционалдық күйзелісті гаджет арқылы жеңілдетуге үйренеді.
Осындай әдет біртіндеп психологиялық тәуелділіктің қалыптасуына алып келуі ықтимал. Бала телефонды немесе планшетті талап етіп, бермеген жағдайда жылап, ашуланып, айқайлап, қырсық мінез көрсете бастайды. Кейбір балалар басқа ойындарға қызығушылық танытпай, тек экрандық мазмұнды таңдауға ұмтылады. Мұндай мінез-құлықты жай ғана еркелік деп қабылдау дұрыс емес. Бұл баланың жүйке жүйесінің күшті сыртқы қоздырғыштарға үйренуінің белгісі болуы мүмкін. Экрандағы жылдам және үнемі жаңарып отыратын ақпарат қарапайым ойыншықпен ойнауға, кітап тыңдауға немесе сурет салуға қарағанда әлдеқайда күшті әсер береді. Соның салдарынан шынайы өмірдегі баяу әрекеттер балаға қызықсыз көрінуі ықтимал.
Гаджеттерді шамадан тыс қолданудың тағы бір маңызды салдары – зейін тұрақтылығының төмендеуі. Экрандағы бейнематериалдарда көріністердің тез ауысуы, музыка, анимация, жарқыраған түстер және түрлі дыбыстық әсерлер қатар беріледі. Баланың миы қысқа уақыт ішінде көптеген сигналды қабылдайды. Мұндай мазмұнға ұзақ уақыт үйренген бала тыныш жағдайда бір әрекетке ұзақ шоғырлануда қиындық көруі мүмкін. Мысалы, тәрбиешінің әңгімесін мұқият тыңдау, пазл жинау, құрастырғышпен жұмыс жасау, сурет салу немесе ертегі тыңдау кезінде зейіні тез бөлінеді. Ол үнемі жаңа әсер іздеп, бір әрекеттен екіншісіне ауыса береді.
Зейіннің жеткілікті дамымауы баланың кейінгі оқу әрекетіне де әсер етуі мүмкін. Мектепке барған кезде мұғалімді тыңдау, тапсырманы соңына дейін орындау, берілген ережені есте сақтау және өз әрекетін бақылау үшін тұрақты зейін қажет болады. Егер бала үнемі қысқа бейнелер мен тез ауысатын ақпаратқа үйреніп қалса, ұзақ әрі жүйелі тапсырмаларды орындау оған ауыр болуы ықтимал. Сондықтан мектепке дейінгі кезеңнен бастап баланың зейінін табиғи ойындар, шығармашылық жұмыстар, әңгімелесу және қимыл-қозғалыс әрекеттері арқылы дамыту аса маңызды.
Гаджетті ұзақ пайдалану баланың эмоциялық жағдайына да ықпал етеді. Мектеп жасына дейінгі балалардың жүйке жүйесі әлі толық жетілмегендіктен, олар эмоциялық қоздырғыштарға сезімтал келеді. Экрандағы қатты дыбыстар, үрейлі көріністер, шамадан тыс жарқын түстер немесе жылдам бейнелер жүйке жүйесін қоздырады. Әсіресе ұйықтар алдында гаджет пайдалану баланың тынышталуын қиындатуы мүмкін. Бала ұзақ уақыт ұйықтай алмайды, ұйқысы бөлінеді немесе таңертең шаршаңқы оянады. Ұйқының жеткіліксіздігі өз кезегінде ашуланшақтыққа, қырсықтыққа, жылауықтыққа және зейіннің әлсіреуіне әсер етуі мүмкін.
Кейбір ата-аналар баласының мультфильм көріп немесе телефон ойынын ойнап отырған кезде өте тыныш болатынын жақсы көрсеткіш деп ойлайды. Шын мәнінде, мұндай тыныштық баланың белсенді дамып жатқанын білдірмейді. Бала экрандағы дайын ақпаратты қабылдап отырады, алайда өздігінен қимылдап, сөйлесіп, сұрақ қойып, қоршаған ортамен әрекеттесу мүмкіндігі азаяды. Мектепке дейінгі жаста бала үшін пассивті бақылаудан гөрі белсенді іс-әрекет әлдеқайда маңызды.
Баланың психологиялық дамуына ойынның рөлі ерекше. Сюжеттік-рөлдік ойын барысында бала ересектердің әрекетін қайталайды, түрлі әлеуметтік рөлдерді меңгереді, құрдастарымен келісуді үйренеді, қиялын дамытады. Мысалы, «дәрігер», «дүкен», «отбасы», «балабақша» сияқты ойындарда балалар бір-бірімен сөйлесіп, міндеттерді бөлісіп, түрлі жағдайларды өздері құрастырады. Мұндай ойындарда қиял, сөйлеу, ойлау, эмоцияны басқару және қарым-қатынас қабілеті қатар дамиды. Ал егер бос уақыттың басым бөлігі смартфон немесе планшетке арналса, баланың еркін ойынға жұмсайтын уақыты қысқарады.
Гаджетті шамадан тыс пайдалану баланың сөйлеу қабілетінің дамуына да кері ықпал етуі мүмкін. Сөйлеу – дайын сөздерді тыңдау арқылы ғана емес, адамдармен үздіксіз диалог жасау арқылы қалыптасатын күрделі психологиялық процесс. Бала ересек адамның сұрағына жауап береді, ойын жеткізуге тырысады, түсінбегенін сұрайды, жаңа сөздерді қайталайды. Осындай қарым-қатынас барысында сөздік қоры кеңейіп, грамматикалық құрылымдарды меңгереді.
Экрандағы кейіпкер баламен нақты диалог құрмайды. Ол баланың жауабын күтпейді, оның эмоциясына сай реакция білдірмейді және қателескен сөзін түзетпейді. Сондықтан мультфильмді көп көру немесе телефондағы бейнелерді үздіксіз қарау сөйлеу тәжірибесін тірі қарым-қатынас сияқты толық қамтамасыз ете алмайды. Кей жағдайда бала экраннан естіген сөздерді немесе сөз тіркестерін қайталауы мүмкін, бірақ оларды шынайы қарым-қатынас кезінде орынды қолдану қиындық тудыруы ықтимал.
Ата-аналардың баламен сөйлесуге бөлетін уақытының қысқаруы да бұл мәселені тереңдетеді. Егер ересек адамның өзі үнемі телефон қарап отырса, бала ата-анасының бет әлпетін, көзқарасын және эмоциялық реакциясын аз көреді. Бала үшін ата-ананың көзіне қарап сөйлесуі, күлімсіреуі, дауыс ырғағын өзгертуі, құшақтауы және бірге ойнауы – психологиялық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі. Сондықтан ересектердің өздерінің гаджет пайдалану мәдениеті балаға тікелей үлгі болатынын ұмытпау қажет.
Кішкентай бала ата-анасының айтқан сөзінен гөрі оның әрекетін жиі қайталайды. Егер ата-анасы бос уақытының көп бөлігін телефонға үңіліп өткізсе, ал балаға «телефон қарама» деп талап қойса, бұл талаптың нәтижесі төмен болады. Бала гаджетті ересектер өміріндегі ең маңызды заттардың бірі ретінде қабылдайды. Кейде ол ата-анасының назарын аудару үшін әдейі шулап, мазасыздануы мүмкін. Өйткені бала үшін эмоционалдық байланыс өте маңызды. Егер ересек адам телефонға көбірек назар аударып, баланың сұрағына немқұрайды жауап берсе, бала өзін қажетсіз сезінуі немесе назар аудартудың жағымсыз тәсілдерін қолдануы ықтимал.
Баланың психологиялық денсаулығын қорғау үшін гаджетті толықтай тыйып тастау әрдайым тиімді шешім бола бермейді. Қазіргі цифрлық қоғамда баланы технологиядан мүлдем алшақ ұстау мүмкін емес әрі міндетті де емес. Ең маңыздысы – гаджетті пайдаланудың мақсатын, уақытын, мазмұнын және отбасылық тәртібін дұрыс ұйымдастыру. Бала электрондық құрылғыны өмірінің негізгі қызығушылығы емес, белгілі бір мақсатқа арналған құрал ретінде қабылдауы тиіс. Бұл дағды ең алдымен отбасында қалыптасады.
Гаджеттерді пайдаланудағы шектеудің болмауы баланың мінез-құлқына да тікелей әсер етуі мүмкін. Әсіресе телефон немесе планшет баланы жұбатудың, тыныштандырудың немесе талап-тілегін орындаудың негізгі құралына айналған жағдайда, бала өз эмоциясын табиғи жолмен реттеуді үйренбей қалуы ықтимал. Мысалы, бала ренжігенде, жылағанда немесе ашуланғанда оған бірден телефон беру қысқа мерзімде мәселені шешкендей көрінеді. Бірақ мұндай тәсіл жиі қайталанса, бала өзінің жағымсыз эмоциясын түсіну, оны сөзбен жеткізу, сабырға келу, ересек адамның көмегімен мәселені шешу сияқты маңызды психологиялық дағдыларды толық меңгере алмайды. Ол жайсыздық пайда болған сайын сыртқы күшті стимулды, яғни гаджетті іздей бастайды.
Мектепке дейінгі жаста баланың эмоциялық өзін-өзі реттеу қабілеті біртіндеп дамиды. Ол бірден қалыптаспайды. Балаға күту, шыдамдылық таныту, кезек сақтау, өз қалауынан уақытша бас тарту, ұтылған жағдайда эмоциясын бақылау сияқты дағдыларды үйрену қажет. Мұндай дағдылар күнделікті өмірде, ойын барысында және ересектермен қарым-қатынаста қалыптасады. Егер бала кез келген уақытта қалаған видеосын қосып, ойынын өзгертіп, экрандағы бейнені жылдам ауыстыра алса, онда ол жедел қанағаттануға үйренуі мүмкін. Кейін шынайы өмірде қалаған нәрсесі бірден орындалмаған жағдайда ашулану, шыдамсыздық немесе наразылық көрсетуі ықтимал.
Гаджетке шамадан тыс әуестенудің бір белгісі – баланың құрылғыдан ажырауға қарсылық көрсетуі. Телефонды алып қойған кезде қатты жылау, айқайлау, ашулану, заттарды лақтыру, ата-анамен сөз таластыру немесе басқа әрекетке ауысудан бас тарту байқалуы мүмкін. Мұндай жағдайда ересектер көбіне баланың мінезін «қиын», «қырсық» деп бағалайды. Алайда мәселенің түпкі себебі күн тәртібі мен цифрлық шектеулердің дұрыс ұйымдастырылмауында болуы мүмкін. Егер бала гаджетті қашан, қанша уақыт және қандай жағдайда қолданатынын алдын ала білсе, нақты әрі тұрақты ережелерге біртіндеп бейімделеді.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, балаға қойылатын талаптардың бірізді болуы өте маңызды. Бір күні ата-анасы гаджетті екі сағат пайдалануға мүмкіндік беріп, келесі күні мүлде тыйым салса, ал үшінші күні баланың жылағанына шыдамай қайтадан берсе, бала ереженің тұрақсыз екенін түсінеді. Ол талап ету, жылау немесе қырсықтық арқылы ересектің шешімін өзгертуге болатынын үйренеді. Сондықтан ата-ананың ұстанымы сабырлы, нақты және жүйелі болғаны дұрыс.
Гаджеттің бала психологиясына тигізетін тағы бір ықпалы – қиял мен шығармашылық белсенділіктің төмендеу қаупі. Мектепке дейінгі жаста бала қарапайым заттарға түрлі мағына бере алады. Мысалы, бір таяқшаны қасық, қылыш, сиқырлы таяқша немесе микрофон ретінде елестетуі мүмкін. Бұл қиялдың қалыптасуы үшін өте пайдалы. Бала ойын сюжетін өзі құрады, кейіпкерлерді ойлап табады, оқиғаны жалғастырады. Ал экрандық контент көбіне дайын бейне, дайын кейіпкер, дайын оқиға мен дайын шешім ұсынады. Бала тек оны қабылдаушы рөлінде қалады. Егер бұл әрекет ұзақ уақыт басым болса, өздігінен сюжет ойлап табуға деген қажеттілік азаюы мүмкін.
Шығармашылықтың дамуы баланың кейінгі ойлау икемділігімен де байланысты. Қағазға сурет салу, ермексазбен жұмыс істеу, құрастырғыш жинау, рөлдік ойындар ойнау, табиғи материалдардан бұйым жасау барысында бала қателеседі, қайта байқап көреді, салыстырады, шешім іздейді. Мұндай әрекеттер шыдамдылық пен табандылықты қалыптастырады. Ал кейбір цифрлық ойындарда нәтиже жылдам беріледі немесе қателікті бір батырманы басу арқылы дереу түзетуге болады. Сондықтан баланың шынайы әрекет арқылы мәселе шешу тәжірибесі жеткілікті болғаны маңызды.
Гаджеттер әлеуметтік қарым-қатынасқа да әсер етеді. Бала психикасының қалыптасуында құрдастарымен қарым-қатынас ерекше орын алады. Балабақшада бірге ойнау, ойыншық бөлісу, келіспей қалу, қайта татуласу, кезек күту, бір-біріне көмектесу – әлеуметтік дамудың табиғи мектебі. Осындай жағдайлар арқылы бала басқа адамның да өзіндік пікірі, қалауы мен сезімі бар екенін түсінеді. Эмпатия, яғни өзгенің сезімін түсіну қабілеті де осындай тірі қарым-қатынаста дамиды.
Егер баланың бос уақыты негізінен экран алдында өтсе, құрдастарымен әрекеттесуге қажеттілік төмендеуі мүмкін. Кейбір балалар жалғыз отырып мультфильм көруді немесе ойын ойнауды басқа балалармен ойнаудан артық көреді. Мұндай жағдай ұзақ уақыт сақталса, бала әлеуметтік ортаға қосылған кезде қиындық сезінуі ықтимал. Ол ойын ережесін келісу, өз ойын айту, өзгені тыңдау, дау туындағанда мәмілеге келу сияқты дағдыларды азырақ тәжірибеден өткізеді.
Гаджеттердің бала психологиясына ықпалын қарастырғанда агрессивті немесе жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін контент мәселесін де ескеру қажет. Интернетте балаларға арналған пайдалы материалдармен қатар, олардың психикасына ауыр әсер ететін бейнелер де кездеседі. Қорқынышты кейіпкерлер, зорлық-зомбылық көріністері, дөрекі сөздер, шамадан тыс қарқынды ойындар балада үрей, мазасыздық, агрессия немесе еліктеушілік мінез-құлық туғызуы мүмкін. Мектепке дейінгі жаста бала көргенін сын тұрғысынан талдай алмайды. Ол экрандағы жағдайдың қиял екендігін түсінгенімен, оның эмоциялық әсерін толық ажырата бермейді.
Балалар көрген әрекетті жиі қайталайды. Бұл олардың үйренуінің табиғи механизмі. Сондықтан экрандағы кейіпкер мәселені айқайлау, ұру, қорқыту немесе күш көрсету арқылы шешсе, бала осы мінез-құлық үлгісін қабылдап қалуы мүмкін. Әрине, бір рет көрген бейне баланың мінезін бірден өзгертпейді. Бірақ мазмұн үнемі қайталанып, оған ересек адамның түсіндірмесі берілмесе, жағымсыз әсердің ықтималдығы артады.
Осыған байланысты ата-аналық бақылау өте маңызды. Балаға кез келген интернет контентін өз бетінше қарауға мүмкіндік беру қауіпсіз емес. Ересек адам баланың не көріп отырғанын, қандай ойын ойнайтынын, қандай бейне оған эмоциялық әсер беретінін білуі тиіс. Мектепке дейінгі бала үшін контентті бірге қарау тиімді. Бірге қарау кезінде ата-ана сұрақ қойып, кейіпкердің әрекетін түсіндіріп, жақсы мен жаманды ажыратуға көмектеседі. Осылайша экран пассивті әсер ету құралынан қарым-қатынас пен таным құралына айналуы мүмкін.
Гаджетті ұзақ пайдалану баланың өзіндік бағасына жанама түрде әсер етуі де ықтимал. Әлеуметтік желілер мектепке дейінгі жастағы балаларға негізгі орта болмағанымен, үлкен балалар мен ересектердің цифрлық мінез-құлқы отбасылық ортаға ықпал етеді. Бала ата-анасының үнемі фотосурет түсіріп, оны жариялап, пікір мен бағалауға мән беретінін көреді. Кейін ол да сыртқы бағалауға тәуелді мінез-құлық үлгісін қабылдауы мүмкін. Сондықтан цифрлық мәдениет тек экран уақытын шектеумен емес, құрылғыны қандай мақсатта және қандай құндылықпен қолданатынымызбен де байланысты.
Баланың психологиялық қауіпсіздігі үшін ересектер оның жеке кеңістігін де құрметтеуі қажет. Кейде ата-аналар баланың әрбір әрекетін фотоға немесе видеоға түсіріп, оны интернетке жариялауға бейім болады. Бала кішкентай болғандықтан бұған саналы келісім бере алмайды. Сондықтан ата-ана тек баланың экранды пайдалануын емес, баланың өзі туралы цифрлық ақпараттың таралуын да жауапкершілікпен бақылауы қажет. Бұл болашақта баланың жеке шекараларын түсінуіне және құрметтеуіне негіз болады.
Гаджеттер мен ұйқының арасындағы байланыс та ерекше назарды қажет етеді. Ұйқы – баланың психологиялық және физиологиялық саулығының маңызды шарты. Ұйқы кезінде жүйке жүйесі тынығады, күндіз алынған ақпарат өңделеді, есте сақтау процестері бекітіледі. Егер бала кешкі уақытта ұзақ уақыт телефон немесе планшет қараса, жүйке жүйесі тынығудың орнына белсенді күйде қалады. Экрандағы динамикалық мазмұн ұйқыға психологиялық дайындықты қиындатуы мүмкін.
Ұйқы режимінің бұзылуы ертеңгі күнгі мінез-құлыққа тікелей әсер етеді. Ұйқысы қанбаған бала тез шаршайды, көңіл күйі тұрақсыз болады, тапсырма орындауға құлықсыздық танытады. Ол ұсақ нәрсеге ренжіп, жылауы немесе агрессивті реакция көрсетуі мүмкін. Сондықтан кешкі уақытта гаджет пайдалануды барынша шектеу және ұйықтар алдында тыныш әрекеттерге көшу пайдалы. Мысалы, ертегі оқу, жай әңгімелесу, сурет қарау, конструктор жинау немесе тыныш музыка тыңдау баланың ұйқыға табиғи дайындалуына көмектеседі.
Баланың физикалық белсенділігінің азаюы да психологиялық жағдайына әсер етеді. Қозғалыс баланың табиғи қажеттілігі болып саналады. Жүгіру, секіру, өрмелеу, доп ойнау, серуендеу арқылы бала тек денесін шынықтырып қана қоймай, эмоциялық кернеуді де шығарады. Қимыл-қозғалыс кезінде бала өз денесін сезінеді, кеңістікті бағдарлауды үйренеді, өз күшіне сенімділігі артады. Ал ұзақ уақыт бір орында отырып гаджет пайдалану белсенді қозғалысқа бөлінетін уақытты азайтады.
Қозғалыс азайған кезде жиналған энергияның басқа жолмен көрінуі мүмкін. Кей бала мазасыз, тынымсыз болып кетеді, ал кейбірі керісінше енжарланады. Сондықтан баланың гаджетті пайдалануы мен күнделікті қозғалыс белсенділігі арасында тепе-теңдік болуы қажет. Балабақшадағы қимылды ойындар, таза ауадағы серуен, отбасылық белсенділік және спорттық элементтері бар қарапайым ойындар баланың эмоционалдық тұрақтылығына жақсы ықпал етеді.
Гаджеттерді қолдану кезінде баланың тамақтану әдеттері де өзгеруі мүмкін. Кейбір отбасыларда бала телефонсыз тамақ ішпейді. Алғашында бұл әдіс ата-анаға тиімді көрінеді, себебі бала экранға қарап отырып тамақты тез жейді. Бірақ уақыт өте келе бала аштық пен тоқтық сезіміне емес, экранға назар аударуға үйренеді. Ол тамақтану процесін саналы сезінбейді. Сонымен қатар гаджетсіз тамақтанудан бас тартуы мүмкін. Мұндай әдет психологиялық тәуелділіктің күнделікті өмірге енуінің бір көрінісі болып табылады.
Отбасылық дастарқан бала үшін әлеуметтік қарым-қатынас кеңістігі болуы тиіс. Тамақтану кезінде отбасы мүшелері сөйлесіп, күнделікті оқиғаларды бөлісіп, баланың сөздік қорын және қарым-қатынас мәдениетін дамыта алады. Егер әр адам өз телефонына үңіліп отырса, бұл мүмкіндік жоғалады. Сондықтан отбасында гаджетсіз уақыт қалыптастыру пайдалы. Мысалы, тамақтану кезінде, серуенге шыққанда немесе ұйықтар алдында телефон қолданбау жөнінде ортақ ереже енгізуге болады.
Баланың гаджетке тәуелділігінің алдын алуда ата-ананың эмоционалдық қолжетімділігі ерекше мәнге ие. Кейде бала телефонды тек ойын немесе бейне үшін емес, зерігуден немесе ересектердің назарын алмастыратын құрал ретінде қолданады. Егер ата-ана үнемі жұмыспен немесе басқа міндеттермен айналысып, баламен сапалы қарым-қатынасқа аз уақыт бөлсе, бала экранға көбірек қызығуы мүмкін. Бұл жерде баламен тәулік бойы бірге болу міндетті емес. Ең маңыздысы – қысқа уақыт болса да, толық назар аударып, бірге әрекет ету.
Мысалы, күніне жиырма-отыз минут бойы телефонды шетке қойып, баламен ойын ойнау, сурет салу, кітап оқу немесе жай ғана әңгімелесу оның эмоциялық қажеттілігін қанағаттандыруға көмектеседі. Бала өзін тыңдайтын және қабылдайтын ересек адамның бар екенін сезінеді. Мұндай эмоционалдық байланыс гаджеттің орнын табиғи түрде азайтады.
Педагог-психологтің бұл мәселе бойынша атқаратын жұмысы да маңызды. Балабақшадағы психолог ата-аналарға гаджеттердің ықпалы туралы тек тыйым тұрғысынан емес, ғылыми-психологиялық түсінік беруі қажет. Ата-аналарға баланың мінез-құлқындағы өзгерістердің қандай белгілеріне назар аудару керек екенін түсіндіру пайдалы. Мысалы, гаджетсіз отыра алмау, экранды тоқтатқанда шамадан тыс ашулану, бұрынғы сүйікті ойындарына қызықпау, ұйқының бұзылуы, тілдесуінің азаюы, зейін тұрақсыздығы сияқты белгілер байқалса, отбасы күн тәртібін қайта қарастырғаны дұрыс.
Педагог-психолог ата-анамен жеке кеңес жүргізу кезінде кінәлау тәсілінен аулақ болуы керек. Қазіргі ата-ананың жұмыс жүктемесі, тұрмыстық міндеттері, уақыт тапшылығы сияқты жағдайлар да ескерілуі қажет. «Балаға телефон бермеңіз» деген қарапайым тыйымнан гөрі, оның орнына нақты балама ұсыну тиімді. Мысалы, бала тыныш отырсын деген жағдайда бояу кітапшасын, пазлды, шағын конструкторды, ертегі аудиосын немесе бірлескен ойындарды қолдануға болады.
Балабақша тәрбиешілері де цифрлық гигиена туралы түсінікті күнделікті тәрбие жұмысына енгізе алады. Бұл тақырыпты балаларға күрделі ғылыми терминдермен емес, жасына сай қарапайым түсіндіру қажет. Мысалы, «Көзіміз демалуы керек», «Телефоннан кейін қимылды ойын ойнаймыз», «Телефон – тек ойыншық емес, құрал» деген қарапайым ережелер арқылы балада алғашқы цифрлық мәдениет қалыптасады.
Гаджеттің бала психологиясына зиянын азайтудың ең тиімді жолдарының бірі – баланың күнін мазмұнды ұйымдастыру. Бос уақыт неғұрлым қызықты, белсенді және әртүрлі болса, экранға деген қажеттілік соғұрлым төмендейді. Баланың жасына сай еңбек әрекеті, сурет салу, музыка, би, құрастыру, кітап қарау, табиғатпен танысу, серуендеу, отбасы мүшелеріне көмектесу сияқты қарапайым істер психологиялық дамуға пайдалы.
Мұнда ата-аналар бір маңызды қағиданы түсінуі қажет: гаджетті алып қою жеткіліксіз, оның орнына балаға басқа мағыналы әрекет ұсыну керек. Егер телефонды тартып алып, бірақ балаға не істейтінін көрсетпесе, ол зерігіп, қайтадан құрылғыны талап етеді. Ал егер гаджет уақыты аяқталғаннан кейін бірден бірлескен ойын, серуен немесе шығармашылық жұмыс ұсынылса, ауысу жеңіл өтеді.
Балаға таңдау беру де пайдалы. Мысалы, «Телефонды қой, енді не істегің келеді: сурет саламыз ба, әлде құрастырғыш жинаймыз ба?» деген сұрақ балаға бақылау сезімін береді. Ол өзін тек тыйымға бағынушы емес, өз әрекетін таңдауға қатысушы ретінде қабылдайды. Бұл тәсіл қырсықтықты азайтып, жауапкершіліктің бастапқы дағдыларын қалыптастырады.
Гаджет уақытын қысқарту бір күнде іске аспауы мүмкін. Егер бала бірнеше сағат бойы экран қарап үйренген болса, уақытты біртіндеп азайту тиімді. Сонымен қатар ата-ананың өзі де сол уақытта телефонды пайдалануды азайтуы керек. Отбасы мүшелері ортақ ережеге бағынғанда, бала оны әділетті қабылдайды. Мысалы, кешкі сағаттан кейін барлық отбасы мүшелерінің телефондарын белгілі бір жерге қоюы пайдалы әдетке айналуы мүмкін.
Ата-ананың сөзі де үлкен рөл атқарады. «Телефон жаман», «Телефон миыңды құртады» деген қорқытуға негізделген сөздер баланың санасында дұрыс түсінік қалыптастырмайды. Оның орнына «Көзің мен миың демалуы үшін енді телефонды қоямыз», «Біраз ойнадың, енді қозғалайық», «Телефонның өз уақыты бар» деп түсіндіру тиімдірек. Бұл баланың шектеуді жаза ретінде емес, күн тәртібінің бір бөлігі ретінде қабылдауына көмектеседі.
Баланың гаджетке деген көзқарасы отбасындағы жалпы атмосферамен де байланысты. Жылы, сенімді, қарым-қатынасқа бай ортада өскен балада экран негізгі эмоционалдық қажеттіліктің орнын баспайды. Ол ата-анасымен ойнаудан, сөйлесуден, бірге серуендеуден қуаныш алады. Сондықтан гаджет мәселесін тек технологиялық мәселе деп қарастыру жеткіліксіз. Бұл – отбасы қарым-қатынасы, тәрбиелік жүйе, күн тәртібі және ересектердің өз мінез-құлқымен тығыз байланысты психологиялық мәселе.
Баланың гаджетке деген қызығушылығын басқару кезінде ата-ана мен педагогтің бірлескен әрекеті аса маңызды. Балабақша мен отбасы бір бағытта жұмыс істеген жағдайда ғана тұрақты нәтиже қалыптасады. Егер балабақшада экран уақытын шектеу, қимылды ойындарға, шығармашылыққа және қарым-қатынасқа басымдық беру ұсынылса, ал үйде бала бірнеше сағат бойы телефонмен еркін отырса, тәрбиелік талаптардың бірізділігі бұзылады. Сондықтан ата-аналармен түсіндіру жұмыстары, кеңестер, тренингтер, дөңгелек үстелдер мен психологиялық ағарту іс-шараларын жүйелі өткізу пайдалы.
Педагог-психолог ата-аналарға гаджеттің зияны туралы айтқанда мәселені тек қорқыныш арқылы емес, баланың жас ерекшеліктерімен байланысты түсіндіруі қажет. Мектепке дейінгі бала үшін негізгі даму ортасы – нақты әрекет, қозғалыс, сезіну, есту, көру, сөйлесу және қарым-қатынас. Бала құммен ойнағанда оның құрылымын қолымен сезінеді, конструктор құрастырғанда кеңістіктік ойлауын дамытады, доп ойнағанда қозғалысын үйлестіреді, ертегі тыңдағанда елестету қабілетін іске қосады. Ал экран осы тәжірибелердің бәрін толық алмастыра алмайды. Сондықтан баланың күнделікті өмірінде шынайы әрекеттің үлесі басым болуы тиіс.
Гаджетті дұрыс пайдалануға үйретудің тағы бір жолы – отбасы ішінде ортақ цифрлық ережелер қалыптастыру. Мұндай ережелер қарапайым әрі балаға түсінікті болғаны жөн. Мысалы, тамақ ішу кезінде телефон қолданбау, ұйқы алдында экран қарамау, серуен кезінде телефонды шетке қою, гаджетті тек белгіленген уақытта пайдалану сияқты қағидалар баланың күн тәртібін тұрақтандырады. Ең маңыздысы – осы талаптарға ересектердің өзі де бағынуы. Баладан талап етілетін тәртіп ата-ананың жеке мінез-құлқында көрініс тапқанда ғана сенімді болады.
Кейбір ата-аналар гаджетті марапат немесе жаза құралы ретінде қолданады. Мысалы, «Жақсы отырсаң, телефон беремін», «Тамақ жесең, мультфильм қосамын», «Тыңдамасаң, телефон жоқ» деген сөздер жиі айтылады. Мұндай тәсіл гаджеттің құндылығын баланың санасында одан әрі арттыруы мүмкін. Бала телефонды ерекше сыйлық ретінде қабылдай бастайды. Соның нәтижесінде оның оған деген қызығушылығы күшейеді. Сондықтан гаджетті негізгі марапат жүйесіне айналдырмаған дұрыс. Баланы мадақтау үшін жылы сөз, құшақтау, бірге ойнау, серуенге шығу немесе қызықты әрекет ұйымдастыру тиімдірек.
Баланың психологиялық денсаулығын сақтау үшін оның ішкі күйін бақылау маңызды. Кейбір балалар гаджетке жай қызыққандықтан емес, мазасыздықты, жалғыздықты немесе зерігуді басу үшін жүгінуі мүмкін. Егер бала үнемі телефон сұраса, ата-ана «Неге тағы телефон керек?» деп ашуланбай, оның сол сәттегі күйіне назар аударғаны жөн. Мүмкін, балаға бірге ойнайтын адам қажет шығар, мүмкін ол шаршаған немесе жаңа әрекетке қызығушылық таба алмай жүр. Себепті түсіну экран уақытын жай шектеуден әлдеқайда тиімді нәтиже береді.
Баланың эмоциясын сөзбен жеткізу дағдысын дамыту да гаджетке тәуелділіктің алдын алуға көмектеседі. «Мен ашуландым», «Мен ренжідім», «Мен зеріктім», «Маған көңіл бөлші» деген қарапайым сөз тіркестерін қолдануға үйрету қажет. Өз сезімін атаған бала оны басқаруға бір қадам жақындайды. Ал сезімін түсінбейтін бала оны әрекет арқылы көрсетеді: жылайды, айқайлайды, ұрады немесе телефон талап етеді. Сондықтан эмоционалдық сауаттылықтың дамуы цифрлық тәуелділіктің алдын алудың жанама, бірақ маңызды тетігі болып табылады.
Педагог-психологтің жұмысында баланың жеке ерекшеліктері де ескерілуі керек. Кейбір балалар табиғатынан белсенді, кейбірі тұйық, кейбірі сезімтал келеді. Бір бала гаджетті тез қоя алады, ал екіншісіне ауысу қиын болуы мүмкін. Сондықтан барлық балаға бірдей талап қою жеткіліксіз. Баланың темпераменті, отбасылық жағдайы, қарым-қатынас деңгейі, ұйқысы, сөйлеуі және жалпы мінез-құлқы кешенді түрде қарастырылуы тиіс.
Егер бала гаджетті алып қойған кезде өте күшті эмоциялық реакция көрсетсе, бұл жағдайда жазалау мен ұрысу мәселені ушықтыруы мүмкін. Ересек адам сабыр сақтап, баланың сезімін мойындауы керек. «Телефонды қойғың келмей тұрғанын түсініп тұрмын, бірақ уақыт аяқталды» деген сияқты сөздер баланың сезімін жоққа шығармайды әрі шекараны сақтайды. Мұндай тәсіл балаға бір мезгілде екі маңызды нәрсені үйретеді: оның эмоциясы қабылданады, бірақ барлық талап орындала бермейді.
Қазіргі балалар цифрлық ортада өсіп келеді. Сондықтан мақсат гаджетті толық жою емес, оны қауіпсіз және саналы қолдану мәдениетін қалыптастыру болуы керек. Бала өскен сайын технологияны оқу, ақпарат іздеу, байланыс жасау және шығармашылық үшін пайдаланады. Егер ерте жастан тек ойын-сауық құралы ретінде қабылдаса, кейін оны мақсатты қолдануға көшу қиын болуы мүмкін. Ал егер ата-ана гаджетті белгілі бір міндетті орындауға арналған құрал ретінде көрсетсе, баланың цифрлық сауаттылығы дұрыс бағытта дамиды.
Мысалы, балаға суреттер қарау, жануарлардың дыбысын тыңдау, қысқа танымдық бейне көру немесе бірге ән үйрену үшін гаджет қолдануға болады. Бірақ мұндай әрекет те ересек адамның қатысуымен болғаны дұрыс. Бірге көру кезінде ата-ана сұрақ қояды, баланың пікірін тыңдайды, жаңа ақпаратты шынайы өмірмен байланыстырады. Осылайша экран пассивті қабылдаудан белсенді танымға айналады.
Сонымен бірге баланы табиғатпен көбірек байланыстыру пайдалы. Серуен, аулада ойнау, гүлге су құю, құстарды бақылау, жапырақ жинау, құммен және сумен ойнау сияқты әрекеттер баланың сенсорлық тәжірибесін байытады. Табиғи ортада бала бір уақытта қозғалады, бақылау жасайды, сұрақ қояды, жаңа сөздер үйренеді және эмоциялық жағынан тынығады. Мұндай тәжірибе экраннан алынатын әсермен салыстырғанда әлдеқайда кешенді болып табылады.
Отбасылық кітап оқу дәстүрінің де маңызы зор. Кітап тыңдаған кезде бала сюжетке зейін қояды, бейнелерді өз қиялында жасайды, кейіпкерлердің сезімін түсінуге тырысады. Бұл сөйлеу, есте сақтау, елестету және эмоционалдық интеллектінің дамуына ықпал етеді. Егер күн сайын аз уақыт болса да кітап оқуға дағды қалыптасса, бала біртіндеп баяу әрі терең қабылдауға үйренеді. Бұл қысқа және тез ауысатын цифрлық контенттің әсерін теңестіреді.
Баламен бірге шығармашылық жұмыс жасау да пайдалы. Ермексаз илеу, сурет салу, аппликация жасау, қағаз қиып жапсыру, ән айту, би билеу, қарапайым музыкалық аспаптармен ойнау сияқты әрекеттер баланың бірнеше психологиялық процесін қатар дамытады. Ол тек нәтижеге емес, үдеріске көңіл бөледі. Қателесуден қорықпай, қайта жасап көреді. Бұл оның табандылығын, өзіндік бағасын және шығармашылық еркіндігін күшейтеді.
Гаджетке тәуелділіктің алдын алуда баланың дербес ойнау қабілетін қалыптастыру да маңызды. Кейбір ата-аналар баланың әр минутын ұйымдастырып, үнемі көңіл бөлуді қажет деп ойлайды. Негізінде бала біртіндеп өздігінен ойнауды да үйренуі тиіс. Ересек адам қауіпсіз орта жасап, ойыншықтар мен материалдар ұсынып, кейін баланың өз бетінше әрекет етуіне мүмкіндік бергені жөн. Дербес ойын зейіннің тұрақтылығын, қиялды және ішкі мотивацияны дамытады.
Педагог-психолог ата-аналарға баланың гаджет қолдану әдетін бақылау үшін қарапайым күнделік жүргізуді де ұсына алады. Мысалы, бір апта бойы бала экран алдында қанша уақыт өткізді, қандай контент көрді, одан кейінгі көңіл күйі қандай болды, ұйқысы мен мінез-құлқында қандай өзгеріс байқалды деген сұрақтар белгіленеді. Мұндай бақылау ата-анаға мәселені нақты көруге мүмкіндік береді. Кейде гаджетке «өте көп уақыт кетеді» деген сезім нақты есеп жүргізгенде ғана айқын көрінеді.
Сонымен қатар баланың жасына сәйкес емес контенттен қорғау мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Ересектерге арналған бейне, агрессивті ойындар, қорқынышты кейіпкерлер немесе жылдам әрі үнемі өзгеріп отыратын қысқа видеолар мектепке дейінгі балаға эмоционалдық жүктеме беруі мүмкін. Сондықтан ата-аналық бақылау құралдарын пайдалану, қосымшаларға шектеу қою және контентті алдын ала тексеру маңызды.
Балаға цифрлық қауіпсіздік туралы алғашқы түсініктер де ерте жастан қарапайым тілмен берілуі мүмкін. Мысалы, телефонда көргеннің бәрі шындық емес екенін, бейтаныс адаммен сөйлеспеу керектігін, ата-ананың рұқсатынсыз ешнәрсе баспау қажеттігін түсіндіру пайдалы. Мектепке дейінгі кезеңде бұл толық цифрлық сауаттылық емес, қауіпсіз мінез-құлықтың алғашқы негізі болып саналады.
Гаджеттің психологияға әсерін бағалауда баланың жалпы өмір салтына кешенді қарау қажет. Егер бала жеткілікті ұйықтаса, дұрыс тамақтанса, күн сайын қозғалып, таза ауада жүрсе, ата-анасымен сөйлессе, құрдастарымен ойнаса және шығармашылықпен айналысса, экран уақытын реттеу де оңайырақ болады. Ал егер осы қажеттіліктердің көбі орындалмаса, гаджет бос кеңістікті толтыратын негізгі құралға айналып кетуі мүмкін.
Баланың мінез-құлқындағы күрт өзгерістерге де назар аудару керек. Егер бұрын ашық әрі белсенді болған бала тұйықталып қалса, басқа ойындарға қызықпаса, ұйқысы бұзылса, жиі ашуланса немесе гаджетсіз тыныш отыра алмаса, маманмен кеңескен жөн. Педагог-психолог мұндай жағдайда ата-анамен сөйлесіп, баланың күн тәртібін, отбасылық қарым-қатынасын және экран қолдану әдеттерін талдай алады.
Түзету жұмысы бір ғана гаджетті алып қоюмен шектелмеуі тиіс. Керісінше, баланың өміріне біртіндеп балама әрекеттер енгізу қажет. Әр күнде қимылды ойын, шығармашылық, кітап оқу, отбасылық әңгіме, серуен және дербес ойын үшін уақыт бөлінуі тиімді. Мұндай өзгерістер біртіндеп енгізілгенде бала оларды жеңіл қабылдайды.
Ата-ананың шыдамдылығы бұл үдерісте маңызды. Егер бала бұрын телефонды ұзақ пайдаланған болса, алғашқы күндері наразылық танытуы табиғи. Бірақ ереже тұрақты сақталса, уақыт өте келе жаңа тәртіп қалыптасады. Ең бастысы – тыйым мен жазалауды күшейту емес, баланың күнделікті өмірін мазмұнды ету.
Бүгінгі таңда гаджетті мүлде қолданбайтын отбасы аз. Сондықтан мәселені «гаджет жақсы ма, жаман ба?» деген қарапайым сұрақпен шектеуге болмайды. Негізгі мәселе – оны қалай, қанша уақыт, қандай мақсатта және кімнің бақылауымен пайдалану. Бір құрылғы пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін. Оның әсері баланың жасына, мазмұнға, уақыт ұзақтығына, ересектің қатысуына және баланың жалпы өмір салтына байланысты.
Мектепке дейінгі кезеңде ата-ана мен педагогтің міндеті – баланың психикасын артық ақпараттық жүктемеден қорғау және оның табиғи даму ортасын сақтау. Балаға қозғалу, ойнау, сөйлесу, қателесу, сұрақ қою, табиғатты зерттеу, бір нәрсені өз қолымен жасау және басқа адамдармен қарым-қатынас жасау қажет. Осындай тәжірибелер оның болашақта өзін-өзі реттей алатын, әлеуметтік ортаға бейім, зейінді және психологиялық тұрғыдан тұрақты тұлға болып қалыптасуына негіз болады.
Қорытынды. Гаджеттер қазіргі заман өмірінің ажырамас бөлігі болғанымен, оларды мектепке дейінгі жаста бақылаусыз және шамадан тыс пайдалану баланың психологиялық дамуына бірқатар жағымсыз ықпал етуі мүмкін. Экран алдында ұзақ отыру зейіннің тұрақсыздануына, сөйлеу белсенділігінің төмендеуіне, ұйқы режимінің бұзылуына, эмоциялық қозғыштыққа, агрессивті немесе қырсық мінез-құлықтың күшеюіне, әлеуметтік қарым-қатынастың азаюына және шығармашылық белсенділіктің төмендеуіне ықпал етуі ықтимал. Сонымен қатар гаджет баланың жағымсыз эмоцияларын басудың негізгі құралына айналса, оның өзін-өзі реттеу дағдыларының қалыптасуы тежелуі мүмкін.
Сондықтан бала психологиясын қорғаудың негізгі жолы – технологиядан толықтай бас тарту емес, оны саналы әрі мөлшерлі қолдану. Ата-ана мен педагог баланың жас ерекшелігін ескеріп, экран уақытын реттеп, мазмұнын бақылап, ұйқы алдында және тамақтану кезінде гаджет қолдануды шектеуі қажет. Ең бастысы, баланың өмірінде шынайы ойын, қозғалыс, кітап оқу, шығармашылық, табиғатпен қарым-қатынас және отбасы мүшелерімен сапалы қарым-қатынас басым болуы тиіс.
Педагог-психологтің міндеті – ата-аналарға тыйым салумен шектелмей, баланың психологиялық қажеттіліктерін түсіндіру, отбасылық цифрлық мәдениетті қалыптастыруға көмектесу және қажет болған жағдайда жеке кеңес беру. Балаға гаджетті қауіпсіз қолдануды үйрету – қазіргі тәрбие жүйесінің маңызды бағыттарының бірі. Егер отбасы мен балабақша бірлесе әрекет етсе, бала технологияны тәуелділік құралы ретінде емес, орынды әрі пайдалы құрал ретінде қабылдауды үйренеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Выготский Л. С. Детская психология. – Москва: Педагогика, 1984.
- Эльконин Д. Б. Психология игры. – Москва: Владос, 1999.
- Мухина В. С. Возрастная психология: феноменология развития, детство, отрочество. – Москва: Академия, 2006.
- Обухова Л. Ф. Возрастная психология. – Москва: Юрайт, 2019.
- Смирнова Е. О. Детская психология. – Москва: Владос, 2006.
- American Academy of Pediatrics. Media and Young Minds. – 2016.
- World Health Organization. Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age. – Geneva: WHO, 2019.
- Canadian Paediatric Society. Screen time and young children: Promoting health and development in a digital world. Paediatrics & Child Health. – 2017.
- Radesky J., Christakis D. Increased Screen Time: Implications for Early Childhood Development and Behavior. Pediatric Clinics of North America.
- Rideout V. The Common Sense Census: Media Use by Kids Age Zero to Eight. Common Sense Media.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қатысты әдістемелік ұсынымдары.
- Мектепке дейінгі педагогика және психология бойынша оқу-әдістемелік құралдар. – Алматы: түрлі басылымдар.