Аңдатпа. Мақалада биология сабақтарында STEM тәсілдерін қолдану арқылы оқушылардың зерттеушілік қабілеттерін дамыту мәселесі қарастырылады. STEM білім берудің биология пәнімен байланысы, ғылыми зерттеу жүргізу, мәселені анықтау, болжам ұсыну, тәжірибе жоспарлау, бақылау, өлшеу, алынған деректерді талдау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастырудағы мүмкіндіктері сипатталады. Биологияны жаратылыстану ғылымдары, технология, инженерия және математикамен кіріктіре оқытудың оқушының пәнге қызығушылығын арттырудағы маңызы талданады. Өсімдіктердің өсуіне сыртқы орта факторларының әсерін зерттеу, экожүйені модельдеу, адам ағзасының физиологиялық көрсеткіштерін талдау, экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған жобалар сияқты практикалық жұмыстарды ұйымдастыру жолдары ұсынылады. STEM тәсілін жүйелі пайдалану оқушылардың ғылыми сауаттылығын, шығармашылық және сыни ойлауын, топта жұмыс істеу, мәселені шешу және зерттеу нәтижесін дәлелдер арқылы негіздеу қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретіні көрсетіледі.
Түйін сөздер: биология, STEM, зерттеушілік қабілет, зерттеу дағдысы, тәжірибе, жоба, инженерлік шешім, технология, ғылыми сауаттылық, функционалдық сауаттылық.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыға дайын білімді меңгертумен шектелмей, сол білімді күнделікті өмірде қолдана алатын, мәселені өздігінен анықтап, оны шешудің жолдарын іздейтін, ақпаратты талдайтын және ғылыми негізделген қорытынды жасайтын тұлға қалыптастыру маңызды. Ғылым мен технологияның қарқынды дамуы білім беру мазмұнына да жаңа талаптар қойып отыр. Осы тұрғыдан алғанда STEM білім беру тәсілі оқушылардың теориялық білімін практикалық әрекетпен байланыстыруға мүмкіндік беретін тиімді бағыттардың бірі болып табылады. Әсіресе биология пәнінде STEM элементтерін қолдану табиғи үдерістерді зерттеуге, тәжірибе жүргізуге, өлшеуге, модельдеуге және нақты мәселелерге шешім ұсынуға кең мүмкіндік береді.
STEM ұғымы Science – ғылым, Technology – технология, Engineering – инженерия және Mathematics – математика бағыттарының өзара ықпалдастығын білдіреді. Бұл тәсілде аталған салалар бір-бірінен бөлек қарастырылмай, белгілі бір мәселені шешу барысында өзара байланыста қолданылады. Мысалы, өсімдіктің өсу жағдайын зерттеген оқушы биологиялық заңдылықтарды түсінеді, температура мен жарық көрсеткіштерін өлшеу үшін технологиялық құралдарды қолданады, өсімдікті тиімді өсіруге арналған құрылғының қарапайым моделін жобалайды және тәжірибе нәтижелерін математикалық әдістер арқылы өңдейді. Нәтижесінде бір ғана тапсырма бірнеше пәндік және практикалық дағдыны біріктіреді.
Биология – STEM тәсілін жүзеге асыруға қолайлы пәндердің бірі. Өйткені биологияның негізгі зерттеу нысандары – тірі ағзалар, олардың құрылысы, қызметі, қоршаған ортамен байланысы және табиғи жүйелер. Оларды зерттеу үшін бақылау, салыстыру, эксперимент, өлшеу, модельдеу және статистикалық талдау әдістері қолданылады. Бұл әрекеттердің барлығы оқушының зерттеушілік қабілетін дамытуға бағытталған. Сондықтан STEM тәсілі биология пәнінің табиғи зерттеушілік сипатын күшейтіп, сабақта алған теориялық білімді тәжірибеде қолдануға жағдай жасайды.
Зерттеушілік қабілет дегеніміз тек зертханалық жұмысты берілген нұсқаулық бойынша орындау емес. Ол мәселені байқаудан, зерттеу сұрағын дұрыс құрастырудан, болжам жасаудан, зерттеу әдісін таңдаудан, экспериментті жоспарлаудан, деректер жинаудан, нәтижелерді салыстырып талдаудан және дәлелді қорытынды жасаудан тұратын күрделі үдеріс. Егер мұғалім тәжірибенің барлық кезеңін өзі белгілеп, оқушы тек дайын қадамдарды орындаса, зерттеушілік дербестік толық қалыптаспайды. Сондықтан STEM сабақтарында оқушыға таңдау жасауға, өз болжамын ұсынуға және оны тәжірибе арқылы тексеруге мүмкіндік беру маңызды.
Мысалы, дәстүрлі сабақта мұғалім «Өсімдіктің өсуіне жарық қажет» деген ақпаратты түсіндіріп, оны оқушылар есте сақтауы мүмкін. STEM тәсілінде бұл мәселе зерттеу сұрағына айналады: «Жарық мөлшері өсімдіктің өсу жылдамдығына қалай әсер етеді?» Оқушылар өз болжамдарын ұсынады. Бір топ жарық көп түскен өсімдік жылдам өседі деп есептесе, екінші топ жарықтың белгілі бір деңгейден артық болуы өсімдікке кері әсер етуі мүмкін деген пікір білдіруі ықтимал. Осыдан кейін тәжірибе жоспары жасалып, бірдей өсімдіктер әртүрлі жарық жағдайында өсіріледі. Су мөлшері, топырақ түрі және температура сияқты басқа факторлар мүмкіндігінше тұрақты сақталады. Оқушылар өсімдіктің биіктігін белгілі уақыт аралығында өлшеп, нәтижесін кестеге енгізеді.
Бұл жұмыстың математикалық бөлігі алынған мәліметтерді өңдеу кезінде көрінеді. Оқушылар орташа мәнді есептеп, өсімдіктің өсу динамикасын график түрінде көрсете алады. Технологиялық компонент ретінде электрондық кестелерді, датчиктерді, сандық фотосуреттерді немесе қолжетімді цифрлық құралдарды пайдалануға болады. Инженерлік бағытта өсімдікке қажетті жарық мөлшерін реттейтін шағын жылыжайдың немесе өсіру жүйесінің моделін ұсынуға мүмкіндік беріледі. Осылайша қарапайым биологиялық тәжірибе толыққанды STEM жобасына айналады.
STEM тәсілінің маңызды ерекшеліктерінің бірі – нақты өмірлік мәселелерді зерттеу. Оқушы «Бұл білім маған не үшін қажет?» деген сұраққа өзінің практикалық әрекеті арқылы жауап табуы тиіс. Мысалы, мектеп ауласындағы өсімдіктердің өсу жағдайын зерттеу, бөлме өсімдіктерін суарудың тиімді режимін анықтау, судың ластану себептерін талдау, тұрмыстық қалдықтардың қоршаған ортаға әсерін бағалау сияқты мәселелер оқушының күнделікті ортасымен тікелей байланысты. Мұндай зерттеулер оқушылардың қызығушылығын арттырып, биологияның өмірмен байланысын көрсетеді.
Экологиялық бағыттағы STEM жобаларының тәрбиелік және зерттеушілік маңызы ерекше. Мысалы, оқушыларға «Мектепте пластик қалдықтарын қалай азайтуға болады?» деген мәселе ұсынылуы мүмкін. Алдымен олар мектепте бір апта ішінде жиналатын пластик қалдықтарының мөлшерін зерттейді. Қалдықтарды түрлеріне қарай жіктеп, сандық деректер жинайды. Кейін нәтижені диаграмма арқылы көрсетеді және пластиктің табиғатқа әсері туралы ғылыми ақпараттарды талдайды. Соңында қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнердің моделін, ақпараттық белгілерді немесе пластик тұтынуды азайтудың нақты жоспарын ұсынады. Мұнда биология, экология, математика, технология және инженерлік жобалау бір мәселе төңірегінде біріктіріледі.
Адам физиологиясын оқытуда да STEM тәсілдерін тиімді пайдалануға болады. Мысалы, «Дене белсенділігі жүрек соғу жиілігіне қалай әсер етеді?» тақырыбында зерттеу жүргізуге болады. Оқушылар тыныштық жағдайындағы жүрек соғу жиілігін өлшейді, кейін қауіпсіз дене жаттығуын орындап, көрсеткішті қайта анықтайды. Нәтижелер кестеге енгізіліп, салыстырылады. Оқушылар әр адамның көрсеткіштері неге бірдей емес екенін талқылайды. Жас ерекшелігі, дене дайындығы және жаттығу қарқындылығы сияқты факторлардың ықпалын қарастырады. Бұл тапсырма арқылы оқушылар қанайналым жүйесі туралы теориялық білімін нақты өлшеу нәтижелерімен байланыстырады.
Мұндай жұмыстарды ұйымдастырғанда қауіпсіздік талаптары міндетті түрде сақталуы қажет. Әсіресе адам ағзасына қатысты өлшеулерде денсаулыққа қауіп төндіретін әрекеттер жасалмауы тиіс. Зерттеу мақсаты медициналық диагноз қою емес, физиологиялық көрсеткіштердің өзгеру заңдылығын түсіну екенін мұғалім нақты түсіндіреді. Сонымен қатар алынған жеке көрсеткіштерді келемеждеу немесе оқушыларды бір-бірімен денсаулық көрсеткіші бойынша салыстыруға жол берілмеуі керек.
Биологиядағы STEM зерттеулерінде технологияның орны ерекше. Қазіргі оқушылар смартфон, планшет, компьютер және түрлі цифрлық платформаларды жиі пайдаланады. Мұғалім осы технологияларды тек ақпарат іздеуге емес, зерттеу құралы ретінде қолдануға бағыттай алады. Мысалы, өсімдіктің күн сайынғы өзгерісін фотосуретке түсіріп, уақыттық қатар жасауға, электрондық кестеде деректерді өңдеуге, график құруға, микроскопиялық кескіндерді салыстыруға немесе цифрлық модельдерді зерттеуге болады.
Виртуалды зертханалар да STEM сабақтарының мүмкіндігін кеңейтеді. Мектепте қажетті құрал-жабдық немесе зерттеу нысаны болмаған жағдайда виртуалды ортада эксперимент параметрлерін өзгертіп, олардың нәтижесін бақылауға мүмкіндік бар. Дегенмен виртуалды тәжірибе нақты зертханалық жұмысты толығымен алмастырмауы керек. Нақты нысанды бақылау, құралмен жұмыс істеу, өлшеу кезінде туындайтын қателіктерді анықтау және тәжірибені қайталау сияқты әрекеттер зерттеушілік мәдениетті қалыптастыруда маңызды.
Инженерлік жобалау STEM тәсілін дәстүрлі жаратылыстану сабағынан ерекшелендіретін маңызды компоненттердің бірі. Биология сабағында инженерияны міндетті түрде күрделі құрылғы жасаумен байланыстырудың қажеті жоқ. Оқушының белгілі бір биологиялық немесе экологиялық мәселенің шешіміне арналған қарапайым прототип құрастыруы жеткілікті. Мысалы, өсімдікті автоматты суарудың қарапайым моделін, құстарға арналған қауіпсіз жемсалғышты, суды механикалық жолмен сүзуге арналған модельді немесе шағын экожүйенің құрылымын жобалауға болады.
Инженерлік тапсырмада оқушы алдымен мәселені анықтайды. Содан кейін бірнеше идея ұсынады, ең тиімді нұсқаны таңдайды, модель немесе прототип жасайды, оны тексереді және қажет болса жетілдіреді. Мұнда сәтсіз шыққан алғашқы нәтиже қате ретінде ғана қабылданбайды. Керісінше, оқушы «Неліктен жұмыс істемеді? Нені өзгерту қажет?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Осы үдеріс зерттеушілік ойлаудың маңызды бөлігі болып табылады.
STEM тәсілінде математика биологиялық мәліметтерді дәлелдеудің құралы ретінде көрінеді. Биология сабақтарында оқушылар көп жағдайда сандық деректермен жұмыс істейді: ағза саны, өсімдік биіктігі, температура, уақыт, масса, жүрек соғу жиілігі, популяция көрсеткіштері және тағы басқалар. Осы мәліметтерді жинау ғана жеткіліксіз. Оларды салыстыру, орташа мәнін анықтау, пайыздық қатынасын есептеу, график пен диаграмма түрінде көрсету қажет. Сандық дәлелдер оқушының «Менің ойымша» деген субъективті пікірден «Алынған деректер бойынша» деген ғылыми негізделген тұжырымға көшуіне мүмкіндік береді.
Зерттеу нәтижелерін визуализациялау да маңызды дағды. Кесте, график, диаграмма, сызба және модель ақпаратты түсінікті түрде көрсетуге көмектеседі. Оқушы график құрып қана қоймай, оны түсіндіре алуы тиіс. Мысалы, «Үшінші күннен бастап өсімдік өсуінің жылдамдығы артқан», «Температура көтерілген сайын көрсеткіш белгілі деңгейге дейін өскен» деген қорытындылар жасау деректерді интерпретациялау қабілетін дамытады.
STEM сабақтарында топтық жұмыс тиімді нәтиже береді. Зерттеу жобасын орындау кезінде бір оқушы өлшеуге, екіншісі мәліметтерді тіркеуге, үшіншісі ақпарат іздеуге, төртіншісі нәтижені таныстыруға жауапты болуы мүмкін. Бірақ рөлдерді үнемі ауыстырып отырған дұрыс. Әйтпесе бір оқушы тек техникалық жұмысты, екіншісі тек баяндауды орындап, барлық зерттеу дағдыларын толық меңгермеуі мүмкін. Әр оқушы зерттеудің негізгі кезеңдеріне қатысуы тиіс.
Топтық жұмыс барысында коммуникативтік дағдылар қалыптасады. Оқушылар өз пікірін білдіреді, басқа адамның ұсынысын тыңдайды, дәлел келтіреді, келіспеген жағдайда ғылыми негізде пікірталас жүргізеді және ортақ шешім қабылдайды. Бұл дағдылар биология пәнінің шеңберінен шығып, оқушының болашақ оқуына және кәсіби қызметіне қажет әмбебап қабілеттер қатарына жатады.
Мұғалімнің STEM сабақтарындағы рөлі де өзгереді. Дәстүрлі сабақта мұғалім көбіне ақпарат беруші болса, зерттеуге негізделген сабақта ол ұйымдастырушы, бағыттаушы және кеңесші қызметін атқарады. Мұғалім оқушыға дайын шешімді бірден айтпай, оны сұрақтар арқылы ойлануға жетелейді. «Бұл нәтижеге қандай фактор әсер етуі мүмкін?», «Оны қалай тексеруге болады?», «Қандай көрсеткішті өлшеу қажет?», «Сенің қорытындыңды қандай дерек дәлелдейді?» деген сұрақтар зерттеушілік ойлауды белсендіреді.
STEM тапсырмаларын дайындағанда оқушының жас ерекшелігі мен білім деңгейін ескеру маңызды. Төменгі сыныптарда қарапайым бақылау, өлшеу және модель жасау тапсырмалары ұсынылса, жоғары сыныптарда айнымалыларды бақылау, бірнеше фактордың әсерін салыстыру, деректерді статистикалық өңдеу және күрделі зерттеу жобаларын орындауға көшуге болады. Зерттеудің күрделілігі біртіндеп артуы қажет.
Зерттеу сұрағын құрастырудың өзі оқушы үшін маңызды дағды. «Өсімдіктер туралы зерттеу» деген жалпы тақырып нақты зерттеу сұрағы болып саналмайды. Оны «Су мөлшері үрмебұршақ өскінінің жеті күндегі өсуіне қалай әсер етеді?» сияқты өлшеуге және тексеруге болатын сұраққа айналдыру қажет. Мұғалім осындай сұрақтарды құрастыру үлгілерін көрсетіп, біртіндеп оқушылардың өздігінен сұрақ қоюына мүмкіндік береді.
Болжам жасау кезінде де оқушы жай ғана нәтижені болжаумен шектелмеуі тиіс. Ол өз болжамының себебін түсіндіруге үйренуі керек. Мысалы: «Егер өсімдікке түсетін жарық мөлшері азайса, оның өсуі баяулайды деп болжаймын, себебі жарық фотосинтез үдерісіне қажет». Мұндай құрылым теориялық білім мен зерттеу болжамының байланысын қалыптастырады.
Эксперимент жүргізуде тәуелсіз, тәуелді және тұрақты айнымалыларды ажырату зерттеу сапасын арттырады. Оқушылар бір факторды өзгертіп, қалған жағдайларды мүмкіндігінше бірдей сақтау қажеттігін түсінуі керек. Егер өсімдікке судың әсері зерттеліп жатса, топырақ, өсімдік түрі, жарық және ыдыс көлемі сияқты басқа жағдайлар тұрақты болғаны дұрыс. Бұл ғылыми эксперименттің әділдігін түсіндіруге көмектеседі.
STEM тәсіліндегі маңызды мәселелердің бірі – қателікке деген көзқарас. Зерттеу нәтижесі оқушының бастапқы болжамына сәйкес келмеуі мүмкін. Мұндай жағдайда нәтижені «дұрыс емес» деп өзгертуге болмайды. Керісінше, неліктен болжам расталмағанын талдау қажет. Мүмкін өлшеу дәл болмады, тәжірибе уақыты жеткіліксіз болды немесе ескерілмеген басқа фактор әсер етті. Осындай талдау арқылы оқушы ғылымда теріс нәтиженің де маңызды ақпарат беретінін түсінеді.
Биология сабағында STEM тәсілін қолдану шығармашылық ойлауды да дамытады. Бір мәселеге бірнеше шешім болуы мүмкін. Мысалы, мектеп ауласындағы өсімдіктерді ыстық ауа райында тиімді суару мәселесіне бір топ тамшылатып суару моделін, екінші топ жаңбыр суын жинау жүйесін, үшінші топ топырақтағы ылғалды ұзақ сақтайтын жабынды қолдануды ұсынуы мүмкін. Әр топ өз шешімінің тиімділігін биологиялық және сандық деректермен дәлелдеуге тырысады.
Зерттеу нәтижесін қорғау кезеңі оқушының ғылыми коммуникациясын қалыптастырады. Оқушы жүргізген жұмысының мақсатын, әдісін, нәтижесін және қорытындысын түсінікті түрде ұсынуы керек. Нәтижені постер, презентация, модель, бейнеролик немесе қысқаша ғылыми есеп түрінде көрсетуге болады. Қорғау барысында басқа оқушылар сұрақ қойып, ұсыныс білдіреді. Бұл ғылыми пікір алмасу мәдениетінің қарапайым үлгісін қалыптастырады.
STEM жобаларын бағалауда тек соңғы дайын өнімге назар аудару жеткіліксіз. Зерттеу үдерісінің өзі бағалануы қажет. Зерттеу сұрағының нақтылығы, болжамның негізділігі, тәжірибенің дұрыс жоспарлануы, деректердің жүйелі жиналуы, қауіпсіздік талаптарының сақталуы, математикалық өңдеудің дұрыстығы, қорытындының деректермен байланысы және топтық жұмыс ескерілуі тиіс. Алдын ала берілген бағалау критерийлері оқушыға өз жұмысынан не күтілетінін түсінуге көмектеседі.
Қалыптастырушы бағалау STEM сабағында ерекше маңызды. Мұғалім жоба аяқталғанша күтпей, әр кезеңде кері байланыс береді. Мысалы, зерттеу сұрағы тым кең болса, оны нақтылауға бағыттайды; тәжірибе жоспары сенімсіз болса, бақылау айнымалыларын қайта қарауды ұсынады; график қате құрылған жағдайда деректерді көрсету тәсілін талқылайды. Осылайша бағалау оқытудың бір бөлігіне айналады.
Рефлексия да зерттеушілік қабілетті дамытуға көмектеседі. Сабақ немесе жоба соңында оқушылар «Не білдім?», «Қандай қиындық кездесті?», «Қай әдіс тиімді болды?», «Зерттеуді қайта жүргізсем нені өзгертер едім?» деген сұрақтарға жауап бере алады. Мұндай рефлексия баланың өз оқу әрекетін бағалауына және келесі зерттеуге саналы дайындалуына мүмкіндік береді.
STEM тәсілдерін енгізу барысында белгілі қиындықтар кездесуі мүмкін. Олардың қатарына сабақ уақытының шектеулі болуы, құрал-жабдықтың жеткіліксіздігі, оқушылардың зерттеу тәжірибесінің аздығы және мұғалімнің бірнеше пәндік бағытты байланыстыру қажеттілігі жатады. Дегенмен STEM сабағы міндетті түрде қымбат роботтар немесе күрделі зертханалық құрылғыларды талап етпейді. Көптеген зерттеулерді қарапайым ыдыстар, өсімдіктер, қағаз, картон, су, термометр, сызғыш және мектепте бар басқа құралдар арқылы ұйымдастыруға болады. Ең маңыздысы – тапсырманың зерттеуге негізделуі.
Жасанды интеллект құралдарының дамуы да биологиядағы STEM жұмыстарына жаңа мүмкіндіктер береді. Оқушылар мұғалімнің бақылауымен зерттеу тақырыбы бойынша бастапқы идеяларды жинақтауға, мәліметтерді ұйымдастыруға немесе күрделі биологиялық ұғымдарға түсіндірме алуға ЖИ құралдарын пайдалана алады. Алайда жасанды интеллект ұсынған ақпаратты дайын ғылыми шындық ретінде қабылдамау керек. Оқушы ақпараттың сенімділігін тексеріп, бірнеше дереккөзбен салыстыруға және өз тәжірибесінің нақты нәтижелерін ЖИ жасаған болжамнан ажыратуға үйренуі қажет. Бұл қазіргі цифрлық ортадағы ғылыми сауаттылықтың маңызды бөлігі.
STEM тәсілдерін жүйелі қолдану оқушының мамандықтар әлемі туралы түсінігін де кеңейтеді. Биология тек дәрігер немесе биолог мамандығымен шектелмейді. Биотехнология, генетика, экология, биоинформатика, агротехнология, тағам өндірісі, фармацевтика, медициналық инженерия және қоршаған ортаны қорғау салаларында биологиялық білім технологиялық және математикалық дағдылармен ұштасады. Сабақтағы шағын STEM жобалары оқушыға осы салалардың ерекшелігін тәжірибе арқылы сезінуге мүмкіндік береді.
Биология сабақтарында STEM тәсілін бір реттік ашық сабақ немесе ерекше жоба ретінде ғана қолданбай, жүйелі түрде оқу үдерісіне енгізу маңызды. Бір сабақта зерттеу сұрағын құрастыруға, келесі сабақта эксперимент жоспарлауға, басқа тақырыпта деректерді график арқылы көрсетуге басымдық беруге болады. Осы әрекеттер қайталанған сайын оқушылар зерттеу алгоритмін біртіндеп меңгеріп, жоғары сыныптарда күрделі ғылыми жобаларды дербес орындауға дайын болады.
Мұндай сабақтардың нәтижесінде оқушы биологиялық фактілерді жаттаушыдан табиғат құбылыстарын зерттеушіге айналады. Ол «Не болады?» деген сұрақпен ғана шектелмей, «Неліктен бұлай болады?», «Оны қалай тексеруге болады?», «Қандай дәлел бар?», «Нәтижені қалай жақсартуға болады?» деген сұрақтарды қоя бастайды. Дәл осы сұрақтар ғылыми ойлаудың негізін қалыптастырады.
Қорыта айтқанда, биология сабағында STEM тәсілдерін қолдану оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытудың тиімді жолдарының бірі болып табылады. STEM биологиялық білімді ғылым, технология, инженерия және математикамен өзара байланыстырып, теориялық білімнің практикалық маңызын ашуға мүмкіндік береді. Зерттеу сұрағын қою, болжам жасау, эксперимент жоспарлау, бақылау мен өлшеу жүргізу, деректерді математикалық өңдеу, модель немесе прототип құрастыру, нәтижені талдау және ғылыми дәлелге сүйеніп қорытынды жасау барысында оқушының зерттеушілік мәдениеті қалыптасады. Сонымен қатар сыни және шығармашылық ойлау, коммуникация, ынтымақтастық, цифрлық сауаттылық, жауапкершілік пен дербестік сияқты маңызды құзыреттер дамиды. Сондықтан биология мұғалімінің міндеті оқушыға дайын ақпаратты жеткізумен ғана шектелмей, оны табиғатты бақылауға, сұрақ қоюға, тәжірибе жасауға, дәлел іздеуге және өзінің ғылыми қорытындысын қалыптастыруға бағыттау болуы тиіс. STEM тәсілі дұрыс және жүйелі ұйымдастырылған жағдайда биология сабағын өмірмен байланысты, тәжірибеге негізделген, қызықты әрі нәтижелі білім беру ортасына айналдырады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру саласындағы қолданыстағы мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты.
- Биология пәнін оқытуға арналған жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары мен әдістемелік ұсынымдары.
- Bybee R. W. The Case for STEM Education: Challenges and Opportunities. – NSTA Press, 2013.
- National Research Council. A Framework for K–12 Science Education: Practices, Crosscutting Concepts, and Core Ideas. – Washington, DC: The National Academies Press, 2012.
- Sanders M. STEM, STEM Education, STEMmania // The Technology Teacher. – 2009.
- Kelley T. R., Knowles J. G. A Conceptual Framework for Integrated STEM Education // International Journal of STEM Education. – 2016.
- Биологияны оқыту әдістемесі бойынша педагогтерге арналған оқу-әдістемелік еңбектер.