Аннотация. Қазіргі таңда білім беру саласында цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы оқыту үдерісіне жаңа мүмкіндіктер енгізіп отыр. Соның ішінде жасанды интеллект технологиялары мұғалімнің кәсіби қызметін жеңілдетуге, оқушының жеке білім алу траекториясын қалыптастыруға, оқу материалдарын оқушының жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес бейімдеуге мүмкіндік береді. Бастауыш мектеп кезеңі – баланың тұлғалық, зияткерлік, танымдық және коммуникативтік қабілеттерінің негізі қаланатын маңызды кезең. Сондықтан жасанды интеллект құралдарын осы кезеңде педагогикалық мақсатқа сай, қауіпсіз әрі сауатты пайдалану ерекше маңызға ие. Мақалада бастауыш сынып оқушыларын оқытуда жасанды интеллект технологияларын қолданудың маңыздылығы, оның білім сапасына, оқушының қызығушылығына, шығармашылық және сыни ойлау қабілетіне ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар жасанды интеллектті сабақ барысында пайдалануда мұғалімнің жетекші рөлі, цифрлық сауаттылық, академиялық адалдық және ақпараттық қауіпсіздік мәселелеріне назар аударылады.
Түйін сөздер: жасанды интеллект, бастауыш білім, цифрлық технология, оқыту үдерісі, бастауыш сынып мұғалімі, білім сапасы, цифрлық сауаттылық, жеке оқыту, шығармашылық ойлау, білім беру технологиялары.
Қазіргі қоғамның даму қарқыны білім беру жүйесіне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Ақпарат көлемінің жыл сайын ұлғаюы, цифрлық технологиялардың күнделікті өмірге кеңінен енуі және жасанды интеллект жүйелерінің қолжетімді болуы оқыту мазмұны мен әдістерін қайта қарастыру қажеттігін туғызды. Бүгінгі оқушы тек дайын ақпаратты есте сақтап қана қоймай, оны іздей білуі, салыстыруы, талдауы, бағалауы және жаңа жағдайда қолдана алуы қажет. Осындай жағдайда бастауыш мектептің міндеті баланы тек оқу, жазу және есептеуге үйретумен шектелмей, оның ақпараттық мәдениетін, логикалық ойлауын, шығармашылық қабілетін және цифрлық сауаттылығын дамытуға бағытталуы тиіс.
Жасанды интеллект – адамның ойлау әрекетіне тән белгілі бір үдерістерді компьютерлік жүйелер арқылы жүзеге асыратын технологиялар жиынтығы. Ол ақпаратты талдау, мәтін құрастыру, сұрақтарға жауап беру, бейне мен суреттерді тану, тапсырмалар әзірлеу, білім алушының оқу нәтижелерін саралау сияқты көптеген мүмкіндіктерді қамтиды. Білім беру саласында мұндай технологиялардың пайда болуы мұғалім мен оқушы арасындағы дәстүрлі қарым-қатынасты толықтай алмастыруды емес, керісінше педагогикалық үдерісті жетілдіруді көздейді. Әсіресе бастауыш сыныптарда жасанды интеллект мұғалімнің көмекші құралы ретінде қолданылған жағдайда оның тиімділігі арта түседі.
Бастауыш сынып оқушысының психологиялық ерекшеліктерін ескерсек, бұл жастағы балалар үшін оқу материалының көрнекі, түсінікті, қызықты және әрекетке негізделген болуы маңызды. Бірсарынды тапсырмалар оқушыны тез жалықтырып, оның сабаққа деген қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Ал жасанды интеллект көмегімен мұғалім бір тақырыптың өзін әртүрлі формада ұсына алады. Мысалы, мәтінді қарапайым тілмен түсіндіру, оқушының жасына сәйкес мысалдар келтіру, дидактикалық ойындар құрастыру, логикалық тапсырмалар дайындау, кейіпкерлер арқылы сұрақтар қою немесе белгілі бір тақырып бойынша шағын ертегі ойлап табу мүмкіндігі бар. Мұндай тәсілдер білім мазмұнын баланың қабылдауына жақындатып, оқу әрекетіне белсенді қатысуына ықпал етеді.
Жасанды интеллект технологияларының бастауыш білім берудегі маңызды артықшылықтарының бірі – оқытуды дараландыру мүмкіндігі. Сыныптағы барлық оқушының білімді қабылдау жылдамдығы, есте сақтау қабілеті, қызығушылығы мен дайындық деңгейі бірдей болмайды. Бір оқушы тапсырманы жылдам орындаса, екінші оқушыға қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін. Дәстүрлі сабақ барысында мұғалім әр балаға бірдей уақыт бөле алмауы ықтимал. Осындай жағдайда жасанды интеллектке негізделген құралдар оқушының білім деңгейіне сәйкес қосымша тапсырмалар, түсіндірулер немесе жаттығулар ұсынуға көмектеседі. Бұл әсіресе оқуында қиындық көретін балалармен жеке жұмыс ұйымдастыруда тиімді.
Мысалы, математика сабағында кейбір оқушылар қосу мен азайту амалдарын тез меңгерсе, кейбіреулері есептің шартын түсінуде қиналуы мүмкін. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен әртүрлі деңгейдегі есептер әзірлей алады. Бір оқушыға қарапайым есептер ұсынылса, қабілеті жоғары оқушыға логикалық ойлауды қажет ететін күрделі тапсырмалар беріледі. Қазақ тілі сабағында да сөздердің мағынасын түсіндіру, сөйлем құрастыру, мәтіннің мазмұнын анықтау немесе белгілі бір грамматикалық ережеге байланысты жаттығулар дайындауда жасанды интеллект мұғалімнің уақытын үнемдей алады.
Жасанды интеллекттің тағы бір маңызды қызметі – оқушының оқу мотивациясын арттыру. Бастауыш сынып оқушысы үшін сабақтың эмоционалдық жағынан қызықты өтуі білімді меңгеру деңгейіне тікелей әсер етеді. Балалар ойын элементтері, қызықты кейіпкерлер, жұмбақтар, жарыстар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы берілген материалды жақсы қабылдайды. Жасанды интеллект мұғалімге белгілі бір тақырып бойынша ерекше сценарийлер, ойын тапсырмалары, викториналар және танымдық сұрақтар құрастыруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде бала сабаққа жай ғана тыңдаушы ретінде емес, оқу әрекетінің белсенді қатысушысы ретінде араласады.
Бастауыш білім беру барысында жасанды интеллектті қолданудың тағы бір бағыты – оқушының шығармашылық қабілетін дамыту. Шығармашылық ойлау баланың болашақ өмірінде жаңа идеялар ұсынуына, стандарттан тыс шешім қабылдауына және өз ойын еркін жеткізуіне негіз болады. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен ертегінің басын беріп, оқушыларға оның жалғасын өздері құрастыруды ұсына алады. Немесе белгілі бір суретке қарап әңгіме құрастыру, бірнеше сөзді пайдаланып шағын мәтін жазу, кейіпкерге хат дайындау сияқты тапсырмаларды ұйымдастыруға болады. Бұл жағдайда жасанды интеллект дайын жұмысты орындаушы емес, оқушыға идея беретін, бағыт көрсететін көмекші құрал ретінде пайдаланылуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда мұғалімнің рөлі бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Кейде жасанды интеллект білім беру үдерісінде мұғалімді алмастырады деген пікірлер кездеседі. Алайда бастауыш мектеп жағдайында мұндай тұжырым дұрыс емес. Себебі балаға тек ақпарат жеткізу жеткіліксіз. Оған эмоционалдық қолдау, ынталандыру, тәрбие, қарым-қатынас, мінез-құлық үлгісі және адами байланыс қажет. Мұның барлығын толыққанды түрде тек мұғалім қамтамасыз етеді. Жасанды интеллект оқушының көңіл күйін, отбасылық жағдайын немесе сыныптағы әлеуметтік қарым-қатынастардың барлық қырын педагог сияқты терең түсіне алмайды. Сондықтан ол мұғалімнің орнын басатын емес, педагогтің кәсіби мүмкіндігін кеңейтетін технология ретінде қабылдануы тиіс.
Бастауыш сынып мұғалімі үшін жасанды интеллекттің пайдасы сабаққа дайындық барысында ерекше байқалады. Мұғалім күнделікті сабақ жоспарын құруға, тапсырмаларды деңгейлеп дайындауға, мәтіндер мен сұрақтар әзірлеуге, бағалау критерийлерін нақтылауға едәуір уақыт жұмсайды. Жасанды интеллект осы жұмыстардың кейбірін жеделдетуге көмектесе алады. Мәселен, мұғалім белгілі бір оқу мақсатына сай бірнеше тапсырма нұсқасын жасатып, кейін олардың ішінен сынып деңгейіне сәйкес келетіндерін өзі таңдайды. Сондай-ақ мәтінді жеңілдету, тапсырманың тілін оқушыға түсінікті ету, тақырыпқа қатысты қызықты деректер ұсыну секілді әрекеттерді де жүзеге асыруға болады.
Дегенмен жасанды интеллект ұсынған кез келген ақпаратты дайын күйінде қолдану педагогикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мұғалім алынған материалды міндетті түрде тексеріп, оқушының жас ерекшелігіне, оқу бағдарламасына және сабақ мақсатына сәйкестігін бағалауы қажет. Жасанды интеллект кей жағдайда қате немесе дәлелденбеген ақпарат ұсынуы мүмкін. Сондықтан мұғалім цифрлық құралдарды пайдалануда сыни көзқарас танытып, ақпараттың сенімділігін тексеру мәдениетін оқушыға да үйретуі тиіс.
Жасанды интеллектті бастауыш мектепте қолдану оқушының цифрлық сауаттылығын қалыптастырумен де тығыз байланысты. Қазіргі балалар смартфон, планшет, компьютер және интернетпен ерте жастан танысады. Бірақ құрылғыны пайдалана білу цифрлық сауатты болу дегенді білдірмейді. Цифрлық сауаттылық дегеніміз – ақпаратты қауіпсіз іздеу, алынған мәліметтің шынайылығын бағалау, жеке деректерді қорғау, интернеттегі қарым-қатынас мәдениетін сақтау және технологияны жауапкершілікпен қолдану. Мұғалім жасанды интеллект құралдарын сабаққа енгізу арқылы баланы осы ережелерге біртіндеп үйрете алады.
Мәселен, оқушыға жасанды интеллекттен алынған екі түрлі жауап ұсынылып, «Қай жауап сенімді?», «Қай ақпаратты тағы тексеру қажет?», «Бұл жауапта қандай қате болуы мүмкін?» деген сұрақтар қойылса, бала дайын ақпаратты қабылдамай, оны талдауға дағдыланады. Мұндай жұмыс болашақта оқушының медиасауаттылығын, сыни ойлауын және ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың маңызды негізіне айналады.
Жасанды интеллектті бастауыш сыныпта тиімді қолданудың маңызды бағыттарының бірі – оқушының сыни ойлау қабілетін дамыту. Қазіргі ақпараттық кеңістікте бала түрлі мазмұндағы мәліметтермен күн сайын кездеседі. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап ақпаратты салыстыру, сұрақ қою, дәлел іздеу, дұрыс және қате пікірді ажырату дағдыларын қалыптастыру маңызды. Мұғалім жасанды интеллект ұсынған ақпаратты оқушылармен бірге талдап, оның дұрыстығын оқулықтағы немесе басқа сенімді дереккөздердегі ақпаратпен салыстыра алады. Мұндай жұмыс барысында оқушы кез келген цифрлық жүйенің берген жауабын абсолютті шындық ретінде қабылдауға болмайтынын түсінеді. Бұл баланың ақпаратқа жауапкершілікпен қарауына және өз ойын дәлелдеуге үйренуіне мүмкіндік береді.
Бастауыш сыныпта оқушының сұрақ қоя білу дағдысын дамыту да үлкен маңызға ие. Жасанды интеллект жүйелерімен жұмыс барысында алынатын жауаптың сапасы қойылған сұрақтың нақтылығына байланысты болуы мүмкін. Осы ерекшелікті мұғалім педагогикалық мақсатта пайдалана алады. Мәселен, оқушыларға бір тақырып бойынша әртүрлі сұрақтар құрастыру тапсырмасы беріледі. Балалар «Қазақстанның табиғаты қандай?» деген жалпы сұрақ пен «Қазақстанның шөлейт аймақтарында қандай өсімдіктер кездеседі?» деген нақты сұрақтың жауаптарын салыстыру арқылы сұрақты дұрыс құрастырудың маңызын түсінеді. Мұндай тапсырмалар олардың тілдік сауаттылығын, логикалық ойлауын және ақпарат іздеу мәдениетін қатар дамытады.
Жасанды интеллект оқылым дағдысын жетілдіруде де тиімді көмекші құрал бола алады. Бастауыш сыныптағы балалардың оқу жылдамдығы мен мәтінді түсіну деңгейі әртүрлі. Мұғалім белгілі бір мәтінді оқушылардың жас ерекшелігі мен дайындық деңгейіне қарай жеңілдетіп немесе күрделендіріп ұсына алады. Сонымен бірге мәтін бойынша сұрақтар, негізгі ойды анықтауға арналған тапсырмалар, кейіпкерлердің іс-әрекетін бағалауға бағытталған сұрақтар дайындауға мүмкіндік бар. Мұндай тәсіл оқушының мәтінді тек механикалық түрде оқып шығуына емес, оның мазмұнын түсінуіне, негізгі және қосымша ақпаратты ажыратуына ықпал етеді.
Жазылым дағдыларын дамыту барысында да жасанды интеллект мүмкіндіктерін педагогикалық мақсатқа сай қолдануға болады. Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын жүйелі түрде жазбаша жеткізу бастапқы кезеңде қиын болуы мүмкін. Мұғалім оқушыларға тақырып бойынша тірек сөздер, сөйлем бастамалары немесе жоспар ұсыну арқылы шығармашылық жұмысты ұйымдастыра алады. Мысалы, «Менің туған өлкем», «Менің отбасым», «Табиғатты қорғау», «Менің болашақ мамандығым» тақырыптарында шағын мәтін жазу кезінде жасанды интеллект көмегімен бірнеше тірек сөздер немесе сұрақтар әзірленеді. Алайда дайын мәтінді оқушыға көшіртіп беру дұрыс емес. Негізгі мақсат – технологияны баланың өз ойын қалыптастыруына көмектесетін құрал ретінде пайдалану.
Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында жасанды интеллекттің шығармашылық мүмкіндіктері кеңінен көрінеді. Мұғалім сабақ тақырыбына байланысты жұмбақ, жаңылтпаш, қысқа әңгіме, диалог немесе оқушының жасына лайық жағдаят құрастыра алады. Мысалы, табиғатты қорғау тақырыбында орман жануарларының атынан шағын диалог дайындалып, оқушылар сол диалогты жалғастыра алады. Немесе белгілі бір ертегінің оқиғасын өзгертіп, «Егер кейіпкер басқаша шешім қабылдаса, оқиға қалай аяқталар еді?» деген шығармашылық тапсырма беруге болады. Осындай жұмыстар баланың қиялын, сөздік қорын, байланыстырып сөйлеу қабілетін дамытады.
Математика сабақтарында жасанды интеллектті пайдаланудың да мүмкіндігі мол. Мұғалім бір математикалық ұғымға байланысты әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар құрастыра алады. Әсіресе мәтінді есептерді оқушының өмірімен байланыстырып беру оның математикалық сауаттылығын арттырады. Мысалы, дүкендегі сауда, мектеп кітапханасы, саяхат, ойыншықтар, жемістер немесе сыныптағы оқушылар санына байланысты есептер баланың күнделікті өмір тәжірибесіне жақын болады. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен осындай есептердің бірнеше нұсқасын әзірлеп, оларды оқушылардың деңгейіне сай таңдай алады. Сонымен қатар қате шығарылған есепті беріп, оқушылардан қатені табуды сұрау арқылы олардың талдау және өзіндік бақылау дағдыларын дамытуға болады.
Жаратылыстану сабақтарында жасанды интеллект қоршаған орта туралы түсінікті кеңейтуге ықпал етеді. Бастауыш сынып оқушылары табиғат құбылыстарына, жануарлар мен өсімдіктер әлеміне, ғарышқа, адам ағзасына байланысты көптеген сұрақтар қояды. Мұғалім сол қызығушылықты қолдап, жасанды интеллекттің көмегімен баланың жасына сай қосымша түсіндірмелер дайындай алады. Мәселен, «Неліктен жаңбыр жауады?», «Неліктен жапырақ күзде сарғаяды?», «Неліктен Айдың пішіні өзгеріп көрінеді?» деген сұрақтарға қарапайым тілдегі түсіндірулер алу мүмкіндігі бар. Бірақ жаратылыстану саласындағы ақпараттың ғылыми дұрыстығын мұғалім алдын ала тексеруі қажет.
Жасанды интеллектті дүниетану сабақтарында қолдану да оқушының қоршаған орта мен қоғам туралы түсінігін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім белгілі бір тарихи немесе мәдени тақырыпқа байланысты сұрақтар, танымдық тапсырмалар және жағдаяттар дайындай алады. Ұлттық құндылықтарды таныстыруда жасанды интеллект мүмкіндігін пайдалану кезінде ақпараттың тарихи және мәдени тұрғыдан дұрыстығына ерекше назар аударылуы қажет. Қазақ халқының салт-дәстүрі, ұлттық ойындары, қолөнері, тарихи тұлғалары және туған өлке туралы тапсырмалар оқушының ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Бұл жерде технология ұлттық тәрбиенің орнын алмастырмайды, керісінше оны түсіндіруге арналған қосымша құрал ретінде қызмет етеді.
Жасанды интеллекттің мүмкіндігі қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыруда да пайдалы. Мұғалім сабақ соңында оқушылардың тақырыпты қаншалықты меңгергенін анықтау үшін шағын тест, сұрақтар, сәйкестендіру тапсырмалары немесе рефлексия сұрақтарын дайындай алады. Оқушының жіберген қатесіне қарай қосымша түсіндіру немесе қайталау тапсырмаларын әзірлеуге де мүмкіндік бар. Осы арқылы мұғалім оқушының қай тақырыпта қиындық көріп отырғанын анықтап, келесі сабақта соған ерекше назар аударады.
Алайда бағалау барысында жасанды интеллектке толығымен сүйенуге болмайды. Бастауыш сынып оқушысының білім нәтижесін бағалау тек дұрыс немесе қате жауапты анықтаумен шектелмейді. Мұғалім баланың ойлау жолын, тапсырманы орындау барысындағы талпынысын, ауызша сөйлеуін, өз ойын жеткізуін, шығармашылық қабілетін және оқу әрекетіндегі ілгерілеуін де ескереді. Сондықтан жасанды интеллект бағалауды автоматтандыруға көмектескенімен, қорытынды педагогикалық шешімді мұғалім қабылдауы қажет.
Жасанды интеллект мұғалімнің кәсіби уақытын тиімді жоспарлауына да ықпал етеді. Бастауыш сынып мұғалімінің жұмысы сабақ өткізумен ғана шектелмейді. Ол күнтізбелік және қысқа мерзімді жоспарлар дайындайды, оқушылардың жұмыстарын тексереді, ата-аналармен байланыс жүргізеді, сыныптан тыс іс-шараларды ұйымдастырады, көрнекілік әзірлейді және әр оқушының біліміндегі өзгерістерді бақылап отырады. Осындай көптеген міндеттердің арасында шығармашылық сабақ дайындауға уақыттың жетіспеуі кездесуі мүмкін. Жасанды интеллект кейбір техникалық және қайталанатын жұмыстарды жеделдетіп, мұғалімге оқушыға тікелей бағытталған педагогикалық жұмыстарға көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді.
Мысалы, мұғалім белгілі бір тақырып бойынша он сұрақтан тұратын тапсырманы қысқа уақытта дайындап, кейін оның мазмұнын өзі тексеріп шыға алады. Бір тақырыпты меңгеру деңгейі әртүрлі балалар үшін үш деңгейдегі тапсырма жасауға немесе оқу материалын қарапайым тілмен қайта түсіндіруге болады. Сонымен бірге сынып сағатына арналған жағдаяттар, ата-аналарға арналған түсіндіру материалдары, оқу мотивациясын арттыратын ойындар мен логикалық жаттығуларды әзірлеуде де жасанды интеллект мұғалімге көмек көрсете алады.
Жасанды интеллекттің инклюзивті білім берудегі мүмкіндіктеріне де ерекше назар аудару қажет. Білім алуда әртүрлі қажеттіліктері бар балалар үшін оқу материалын бейімдеу мұғалімнен үлкен дайындық пен уақытты талап етеді. Жасанды интеллект мәтінді қысқарту, күрделі сөйлемдерді қарапайым түрде жеткізу, тапсырмаларды кезең-кезеңмен түсіндіру немесе қосымша қайталау жаттығуларын құрастыру арқылы педагогке көмектесе алады. Мысалы, мәтінді қабылдауы баяу оқушыға қысқа әрі нақты нұсқа ұсынылса, қабілеті жоғары балаға сол тақырып бойынша тереңдетілген сұрақтар берілуі мүмкін. Бұл әр оқушының оқу мүмкіндігін ескеруге жағдай жасайды.
Сонымен қатар жасанды интеллект оқушының ауызша сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда да тиімді қолданыла алады. Мұғалім күнделікті қарым-қатынасқа байланысты түрлі жағдаяттарды дайындап, балаларға диалог құруды ұсына алады. Мысалы, «кітапханада кітап сұрау», «досыңды туған күнімен құттықтау», «қонақтан жол сұрау», «табиғатты қорғауға шақыру» сияқты жағдаяттар арқылы оқушылар сөйлеу әдебін меңгереді. Кейін мұғалім сол жауаптарды сыныппен бірге талдап, дұрыс сөйлеудің үлгісін көрсетеді.
Бастауыш мектепте жасанды интеллектті пайдаланғанда баланың жас ерекшелігіне ерекше мән беру қажет. Бала жасанды интеллектпен өз бетінше және бақылаусыз ұзақ уақыт жұмыс істемеуі тиіс. Себебі бастауыш сынып оқушысының ақпаратты сын тұрғысынан бағалау қабілеті әлі толық қалыптаспаған. Ол жүйе берген жауаптың барлығын дұрыс деп қабылдауы мүмкін. Сондықтан технологияны қолдану мұғалімнің немесе ата-ананың бағыттауымен жүзеге асқаны дұрыс. Әсіресе жеке деректерді енгізбеу, бөтен адамдармен ақпарат бөліспеу, құпия сөздерді жарияламау сияқты қауіпсіздік ережелері жүйелі түрде түсіндіріліп отырылуы қажет.
Оқушылардың жасанды интеллект құралдарын пайдалануында академиялық адалдық мәселесі де маңызды. Егер оқушы кез келген тапсырманың дайын жауабын технологиядан алып, оны өз еңбегі ретінде ұсынса, оның ойлау, жазу және іздену дағдыларының дамуы тежеледі. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап «технология маған тапсырманы орындап беру үшін емес, түсінуге және ойлануға көмектесу үшін қажет» деген қағиданы қалыптастыру керек. Мұғалім оқушыларға жасанды интеллекттен дайын жауап сұраудың орнына түсініксіз ұғымды түсіндіруді, мысал келтіруді немесе өз жауабын тексеруді үйреткені жөн.
Осы мәселе ата-аналармен де бірлесіп жүргізілетін жұмысты қажет етеді. Үй тапсырмасын орындау барысында ата-аналар баланың технологияны қалай пайдаланып отырғанын бақылауы тиіс. Кейбір жағдайда бала тапсырманы өзі орындаудың орнына жасанды интеллект арқылы толық жауап алып, оны көшіріп жазуы мүмкін. Бұл сырттай жақсы нәтиже көрсеткенімен, оқушының нақты білім деңгейін көрсетпейді. Сондықтан мұғалім ата-аналарға жасанды интеллекттің бала үшін қандай жағдайда пайдалы, қандай жағдайда зиян болуы мүмкін екенін түсіндіруі қажет. Мұғалім, ата-ана және оқушы арасында ортақ цифрлық тәртіп қалыптасқанда ғана технологияны тиімді пайдалану мүмкіндігі артады.
Жасанды интеллектіні бастауыш сыныпта қолдану барысында экран алдындағы уақыт мәселесіне де көңіл бөлген дұрыс. Цифрлық технология қаншалықты тиімді болғанымен, бастауыш мектептегі оқу үдерісі тек компьютер немесе планшет арқылы ұйымдастырылмауы тиіс. Баланың қолмен жазуы, кітап оқуы, сурет салуы, есепті дәптерде шығаруы, құрдастарымен қарым-қатынас жасауы, қимыл-қозғалыс әрекеттеріне қатысуы оның жан-жақты дамуы үшін маңызды. Сондықтан жасанды интеллект дәстүрлі оқыту әдістерімен үйлесімді түрде қолданылғанда ғана педагогикалық құндылыққа ие болады.
Мұғалім сабақтың мақсатына сәйкес технологияны қай кезеңде қолдану керектігін нақты анықтауы тиіс. Кейде сабақтың басында оқушының қызығушылығын ояту үшін жасанды интеллект арқылы жасалған қызықты сұрақ немесе жағдаят қолданылуы мүмкін. Кейде жаңа тақырыпты түсіндіру барысында қосымша мысал беру үшін пайдаланылады. Ал кей жағдайда сабақ соңында білімді бекітуге арналған қысқа тапсырмалар дайындауға тиімді. Технологияны тек жаңашылдық ретінде қолдану жеткіліксіз. Әрбір цифрлық құрал нақты оқу мақсатына қызмет етуі қажет.
Бастауыш сынып мұғалімінің жасанды интеллект саласындағы кәсіби құзыреттілігі де маңызды мәселе болып табылады. Мұғалім технологияның мүмкіндігін ғана емес, оның шектеулерін де білуі тиіс. Жасанды интеллектке дұрыс сұраныс беру, алынған ақпаратты тексеру, баланың жасына сай бейімдеу, авторлық құқық пен академиялық адалдық талаптарын сақтау және жеке мәліметтерді қорғау – қазіргі педагогтің цифрлық құзыреттілігінің құрамдас бөлігі. Осы дағдылар қалыптасқан жағдайда мұғалім жасанды интеллектті оқытудың сапасын арттыратын тиімді құралға айналдыра алады.
Жасанды интеллект педагогке дайын шешім ұсынатын әмбебап жүйе емес. Оның білім берудегі нәтижелілігі мұғалімнің оны қандай мақсатта, қандай әдіспен және қандай мөлшерде қолданатынына байланысты. Технологияны шамадан тыс пайдалану оқушының өздігінен ойлауына кедергі келтіруі мүмкін болса, педагогикалық тұрғыдан сауатты қолдану керісінше баланың ізденуіне, сұрақ қоюына, салыстыруына және жаңа білім құрастыруына жағдай жасайды. Сондықтан бастауыш білім берудегі негізгі ұстаным «жасанды интеллект баланың орнына ойламайды, баланы ойлануға жетелейді» деген қағидаға негізделуі тиіс.
Болашақта жасанды интеллект технологияларының білім беру саласындағы мүмкіндіктері одан әрі кеңейе түсетіні анық. Алайда қандай технология пайда болса да, бастауыш мектептегі негізгі құндылық – бала тұлғасы болып қала береді. Мұғалім технологияның мүмкіндігін оқушының білім алуына, тәрбиесіне, шығармашылық дамуына және қауіпсіз цифрлық ортада әрекет етуіне бағыттай білуі қажет. Сонда ғана жасанды интеллект білім беру үдерісін күрделендіретін емес, оны сапалы әрі тиімді ұйымдастыруға көмектесетін педагогикалық құралға айналады.
Жасанды интеллектті бастауыш білім беру үдерісіне енгізу кезінде оның тәрбиелік мүмкіндіктерін де назардан тыс қалдырмаған жөн. Бастауыш мектепте білім мен тәрбие бір-бірімен тығыз байланыста жүзеге асырылады. Сондықтан цифрлық технологиялар оқушының тек пәндік білімін арттыруға емес, жауапкершілік, еңбексүйгіштік, адалдық, өзгенің еңбегін құрметтеу, ынтымақтастық және ақпаратты саналы пайдалану сияқты қасиеттерін дамытуға бағытталуы тиіс. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен түрлі тәрбиелік жағдаяттар дайындап, оқушыларға кейіпкерлердің әрекеттерін бағалауды, дұрыс шешім ұсынуды немесе белгілі бір жағдайға өз көзқарасын білдіруді тапсыра алады. Мұндай жұмыстар баланың құндылықтық бағдарын қалыптастыруға ықпал етеді.
Сонымен бірге жасанды интеллектті топтық және жұптық жұмыстарды ұйымдастыру барысында да тиімді пайдалануға болады. Мұғалім технология көмегімен проблемалық сұрақтар, шағын зерттеу тапсырмалары немесе шығармашылық жобалардың тақырыптарын дайындап, оқушыларға оларды бірлесіп орындауды ұсынады. Бұл жағдайда балалар дайын жауапты іздеумен шектелмей, өзара пікір алмасады, бір-бірінің ұсынысын тыңдайды, ортақ шешім қабылдайды. Осылайша жасанды интеллект оқушылар арасындағы тікелей қарым-қатынасты азайтатын құрал емес, дұрыс ұйымдастырылған жағдайда ынтымақтастыққа негізделген оқытуға жағдай жасайтын ресурс бола алады.
Бастауыш сыныптағы жасанды интеллектті қолданудың тиімділігі ең алдымен педагогикалық мақсаттың дұрыс қойылуына байланысты. Егер технология тек сабақты заманауи етіп көрсету мақсатында қолданылса, оның білім сапасына ықпалы төмен болуы мүмкін. Ал нақты оқу мақсатына негізделіп, оқушыны ойлануға, салыстыруға, талдауға, сұрақ қоюға және өз пікірін білдіруге бағытталса, жасанды интеллект оқу үдерісінің нәтижелілігін арттыра түседі. Сондықтан педагог әрбір цифрлық құралды қолданар алдында оның оқушыға қандай білімдік немесе дамытушылық нәтиже беретініне назар аударуы тиіс.
Халықаралық білім беру тәжірибесінде де жасанды интеллектті адамға бағытталған, қауіпсіз және жас ерекшелігіне сәйкес пайдалану мәселесіне ерекше мән беріліп отыр. UNESCO генеративті жасанды интеллектті білім беруде қолдануда адамның жетекші рөлін сақтау, жеке деректерді қорғау және технологияларды оқушының жасына сай пайдалану қажеттігін атап көрсетеді. Бұл бастауыш мектеп жағдайында өте маңызды, өйткені кіші жастағы оқушы цифрлық жүйенің мүмкіндігі мен шектеулерін өздігінен толық бағалай алмайды.
Осыған байланысты мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі – жасанды интеллектпен жұмыс істеудің қарапайым әрі түсінікті мәдениетін қалыптастыру. Оқушы технологиядан алынған мәліметті тексеру, өз ойын бірінші орынға қою, өзгенің еңбегін иемденбеу, жеке ақпаратын жарияламау және цифрлық құралды белгіленген мақсатта пайдалану қажет екенін түсінуі керек. Бұл дағдылар бастауыш сыныптан қалыптасса, кейінгі білім беру сатыларында оқушы жасанды интеллектті жауапкершілікпен және саналы түрде қолдануға бейімделеді.
Сондай-ақ білім беру жүйесін цифрландыру тек жаңа құрылғылар мен бағдарламаларды енгізумен шектелмеуі керек. Мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігін арттыру, әдістемелік қолдау көрсету және технологияны педагогикалық тұрғыдан тиімді пайдалану тәжірибесін қалыптастыру маңызды. OECD цифрлық білім беру ортасын дамытуда технологияларды білім сапасын арттыру, оқытуды дараландыру және мұғалімнің кәсіби қызметін қолдау мақсатында жүйелі қолданудың маңызын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда бастауыш сынып мұғалімі жаңа технологияларды меңгерумен қатар, олардың оқушыға тигізетін педагогикалық әсерін де бағалай алуы қажет.
Қазақстандағы бастауыш білім беруде де білім алушының жан-жақты дамуы, функционалдық сауаттылығы мен білімді өмірлік жағдайда қолдана алуына бағытталған талаптар маңызды орын алады. Білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары бастауыш білім мазмұны мен күтілетін нәтижелерін айқындайтын негізгі нормативтік негіздердің бірі болып табылады. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрығымен тиісті мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттар бекітілген және құжат кейінгі жылдары жаңартылып отырған. Сондықтан жасанды интеллектті енгізу де оқу бағдарламасының мақсаты мен бастауыш білім берудің жалпы талаптарына сәйкес жүзеге асуы тиіс.
Жалпы алғанда, жасанды интеллект бастауыш білім беру жүйесіне үлкен мүмкіндік әкеледі. Ол мұғалімнің уақытын үнемдеуге, тапсырмаларды оқушылардың қабілетіне қарай бейімдеуге, шығармашылық жұмыс ұйымдастыруға, оқу материалын қызықты ұсынуға, қалыптастырушы бағалауды жетілдіруге және оқушының цифрлық сауаттылығын дамытуға көмектеседі. Алайда оның нәтижесі технологияның өзіне емес, мұғалімнің оны қаншалықты сауатты қолданатынына байланысты. Сондықтан жасанды интеллектті білім берудің мақсаты емес, сол мақсатқа жетуге көмектесетін заманауи педагогикалық құрал ретінде қарастырған дұрыс.
Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларын оқытуда жасанды интеллектті қолдану – қазіргі білім беру жүйесінің перспективалы бағыттарының бірі. Оның көмегімен оқу үдерісін дараландыруға, оқушының пәнге деген қызығушылығын арттыруға, шығармашылық және сыни ойлау қабілетін дамытуға, мұғалімнің сабаққа дайындалу жұмысын жеңілдетуге мүмкіндік бар. Сонымен қатар жасанды интеллект баланың ақпараттық және цифрлық сауаттылығын қалыптастыруға ықпал етеді.
Дегенмен бастауыш мектепте технологияның орны мен мөлшері нақты белгіленуі тиіс. Жасанды интеллект мұғалімді, кітапты, баланың өздігінен ойлауын, жазуын, шығармашылық ізденісін және адамдар арасындағы қарым-қатынасты алмастырмауы қажет. Оның басты қызметі – осы әрекеттерді қолдау және сапасын арттыру. Оқушы дайын жауап алушы емес, ақпаратты талдайтын, сұрақ қоятын, өз шешімін ұсынатын белсенді тұлға болып қалыптасуы керек.
Сондықтан жасанды интеллектті бастауыш сыныпта қолданудың негізгі шарты – педагогикалық мақсаттылық, қауіпсіздік, жас ерекшелігін сақтау және мұғалімнің жетекшілік рөлі. Мұғалім жаңа технология мен дәстүрлі оқыту әдістерінің тиімді тұстарын үйлестіре білген жағдайда жасанды интеллект оқушының білім сапасын арттыратын, танымдық қызығушылығын қолдайтын және болашақ цифрлық қоғамға дайындайтын маңызды құралға айналады. Ең бастысы, технология адамға қызмет етуі тиіс, ал білім беру үдерісінің орталығында әрдайым оқушының тұлғасы, оның дамуы мен тәрбиесі тұруы қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы: 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрық.
- Miao, F., Holmes, W. Guidance for Generative AI in Education and Research. UNESCO, 2023.
- OECD. OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. Paris: OECD Publishing, 2023.
- UNESCO. Artificial Intelligence and the Futures of Learning. UNESCO Digital Education materials.
- OECD. Digital Education: Artificial Intelligence and Digital Technologies in Education. OECD Education and Skills materials.