Аңдатпа
Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларына қосымша білім берудің маңызы және оқушылардың шығармашылық, танымдық, коммуникативтік қабілеттерін дамытудағы қосымша білім беру педагогінің рөлі қарастырылады. Мақалада педагогтің тәжірибесінде қолдануға болатын нақты әдіс-тәсілдер мен практикалық тапсырмалар ұсынылады. Қосымша білім беру барысында оқушының қызығушылығын ескеру, жеке қабілетін анықтау, шығармашылық тапсырмалар беру, жобалық жұмыстар ұйымдастыру және ойын технологияларын пайдалану арқылы баланың өзіне деген сенімін арттыру жолдары көрсетіледі.
Кілт сөздер: бастауыш сынып, қосымша білім беру, шығармашылық қабілет, үйірме, педагог, оқушы, жобалық жұмыс, ойын технологиясы, танымдық белсенділік.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыға сапалы білім берумен қатар, оның жеке тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруға ерекше мән беріледі. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде баланың бойындағы қызығушылықты дер кезінде байқап, оны дамыту маңызды.
Бастауыш сынып оқушысы қоршаған ортаны ойын, тәжірибе, шығармашылық әрекет арқылы танып-біледі. Сондықтан қосымша білім беру сабақтары баланың сабақта алған білімін толықтырып қана қоймай, оны тәжірибеде қолдануына мүмкіндік беретін тиімді орта болуы тиіс.
Қосымша білім беру педагогі баланың бос уақытын ұйымдастырушы ғана емес, оның қабілетін анықтап, шығармашылық ізденісіне бағыт беретін тұлға.
Қосымша білім беру сабақтарындағы нақты жұмыс үлгілері
Мысалы, бастауыш сынып оқушыларымен «Шебер қолдар» үйірмесін ұйымдастыру барысында қағаз, картон, табиғи материалдар және түрлі түсті маталарды пайдаланып шығармашылық жұмыстар орындатуға болады.
«Күзгі ғажайыптар» тақырыбында оқушыларға жапырақтардан композиция жасау тапсырмасы беріледі. Бір оқушы жапырақтан көбелек жасаса, екіншісі жануардың бейнесін, үшіншісі күзгі көрініс құрастырады. Мұнда педагог дайын үлгіні қайталатуды талап етпей, әр баланың өз идеясын ұсынуына жағдай жасайды.
Сабақ соңында әр оқушы өз жұмысын таныстырып, «Мен бұл жұмысты не үшін таңдадым?», «Қандай материал қолдандым?», «Маған не қиын болды?» деген сұрақтарға жауап береді. Осы арқылы баланың шығармашылығымен қатар сөйлеу мәдениеті де қалыптасады.
Математикалық қабілетті дамытуға арналған мысал
Қосымша білім беру барысында математикалық қабілетті де ойын арқылы дамытуға болады.
Мысалы, «Дүкен» ойынын ұйымдастыруға болады. Педагог сыныпта шағын дүкен ұйымдастырып, ойыншықтар мен оқу құралдарына бағалар қояды.
Оқушыға:
* «Сенде 1000 теңге бар. 350 теңгелік дәптер және 250 теңгелік қалам сатып алдың. Қанша ақшаң қалды?»
* «Екі дәптер сатып алсаң, қанша теңге төлейсің?»
* «500 теңгеге қандай заттарды сатып алуға болады?»
деген тапсырмалар беріледі.
Бұл қарапайым ойын арқылы оқушы қосу, азайту, салыстыру амалдарын күнделікті өмірмен байланыстырып үйренеді. Сонымен бірге ақша санау, таңдау жасау, шешім қабылдау сияқты өмірлік дағдылары дамиды.
Оқу сауаттылығын дамыту
Оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту мақсатында «Мәтінді жалғастыр» әдісін қолдануға болады.
Педагог қысқа мәтіннің басын оқиды:
«Айдана мектептен келе жатып, жол бойынан кішкентай күшікті көрді…»
Оқушылар әңгіменің әрі қарайғы бөлігін өз қиялымен жалғастырады.
Бір оқушы күшікті үйіне апарғанын жазса, екіншісі оның иесін іздегенін, үшіншісі жануарлар дәрігеріне апарғанын ұсынуы мүмкін.
Бұл тапсырма балалардың қиялын, сөздік қорын, байланыстырып сөйлеу қабілетін және шығармашылық ойлауын дамытады.
Зерттеушілік қабілетті қалыптастыру
Қосымша білім беруде шағын зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың да маңызы зор.
Мысалы, «Қай тұқым тез өнеді?» тақырыбында оқушылар бірнеше дәнді – бидай, бұршақ және жүгеріні мақтаға отырғызады. Балалар күн сайын өсімдіктің өзгерісін бақылап, арнайы күнделік жүргізеді.
Күнделікке:
1-күн: дәндер суға салынды.
3-күн: бұршақтың тамыры пайда болды.
5-күн: бидайдың сабағы өсе бастады.
7-күн: өсімдіктердің биіктігі өлшенді.
деген сияқты мәліметтер енгізіледі.
Сабақ соңында оқушылар нәтижелерін салыстырып, қорытынды жасайды.
Бұл жұмыс баланы бақылауға, салыстыруға, нәтижені жазуға және өз пікірін дәлелдеуге үйретеді.
Топтық жұмыс арқылы әлеуметтік дағдыларды дамыту
Қосымша білім беру кезінде топтық жұмысқа да ерекше көңіл бөлу қажет.
Мысалы, оқушыларды 3–4 адамнан топқа бөліп, «Болашақтың мектебі» тақырыбында макет жасатуға болады.
Бір оқушы ғимаратты құрастырады, екіншісі сынып бөлмесін жасайды, үшіншісі спорт алаңын дайындайды, төртіншісі жобаны қорғайды.
Жұмыс барысында балалар бір-бірінің пікірін тыңдауға, міндеттерді бөлісуге, келісімге келуге үйренеді.
Жоба соңында әр топ өз жұмысын қорғайды. Педагог тек нәтижені емес, оқушылардың бірлесіп жұмыс істей алуын да бағалайды.
Қабілеті төмен оқушымен жұмыс
Қосымша білім беру педагогі әр баланың қабілеті бірдей еместігін ескеруі керек.
Мысалы, сурет салуға қиналатын оқушыға бірден күрделі тапсырма берудің орнына қарапайым геометриялық пішіндерден сурет құрастыру ұсынылады.
«Үшбұрыштан қандай зат жасауға болады?» деген тапсырмада бала үшбұрышты үйге, шыршаға немесе шатырға айналдыра алады.
Оқушының жұмысы мінсіз болмаса да, педагог оның талпынысын атап өтуі қажет. «Сен бүгін кешегіден жақсы орындадың», «Өз идеяңды жақсы ұсындың» деген қолдау сөздері баланың өзіне деген сенімін арттырады.
Дарынды оқушылармен жұмыс
Қабілеті жоғары оқушыларға күрделендірілген, шығармашылық және зерттеу бағытындағы тапсырмалар беріледі.
Мысалы, математикалық үйірмеде барлық оқушыға бір есеп берудің орнына қабілеті жоғары оқушыға:
«Берілген есепті екі түрлі тәсілмен шығар. Қай тәсіл тиімді екенін түсіндір»
деген тапсырма беруге болады.
Ал тілдік қабілеті жоғары оқушыға белгілі бір тақырып бойынша шағын әңгіме құрастыру, мақал-мәтел жинау немесе сыныптастарымен сұхбат жүргізу ұсынылады.
Осылайша қосымша білім беру әр баланың жеке мүмкіндігіне қарай ұйымдастырылады.
Ойын технологиясының тиімділігі
Бастауыш сынып оқушысы үшін ойын – ең тиімді оқыту құралдарының бірі.
Мысалы, «Сиқырлы қақпа», «Жұлдызды сәт», «Білгір математик», «Кім жылдам?», «Ойлан, тап!» сияқты интеллектуалдық ойындарды ұйымдастыруға болады.
«Білгір математик» сайысында оқушыларға уақытқа байланысты есептер, логикалық сұрақтар, математикалық ребустар беріледі.
Ал «Сиқырлы қақпа» ойынында әр қақпадан өту үшін оқушы белгілі бір тапсырманы орындауы керек. Бір қақпада математикалық есеп, екіншісінде жұмбақ, үшіншісінде сөз құрастыру тапсырмасы беріледі.
Мұндай ойындар оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырып, білімді қуана қолдануына мүмкіндік береді.
Педагогтің ата-анамен байланысы
Қосымша білім беру нәтижелі болуы үшін ата-анамен ынтымақтастықтың маңызы зор.
Мысалы, «Отбасылық шығармашылық жоба» ұйымдастырылып, оқушы ата-анасымен бірге өз отбасының шежіресін, сүйікті дәстүрін немесе туған жері туралы шағын жоба дайындай алады.
Оқушы жобасын сынып алдында таныстырып, ата-анасының көмегімен қандай жұмыс атқарғанын айтып береді.
Бұл жұмыс баланың отбасына деген құрметін арттырып қана қоймай, ата-ананы білім беру процесіне белсенді қатыстыруға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, қосымша білім беру – бастауыш сынып оқушысының жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық бағыт.
Практика көрсеткендей, оқушыға тек дайын білім беруден гөрі, оны өздігінен ізденуге, тәжірибе жасауға, шығармашылықпен жұмыс істеуге және өз ойын еркін айтуға бағыттау әлдеқайда тиімді.
Қосымша білім беру педагогі әр сабақта:
«Бала бүгін нені үйренді?» деген сұрақпен қатар,
«Бала бүгін нені өзі жасады?»,
«Өз ойын қалай білдірді?»,
«Қандай жаңа қабілеті байқалды?»
деген сұрақтарға да жауап іздеуі қажет.
Әр баланың бойында ашылмаған қабілет бар. Бір бала есеп шығаруға шебер болса, екіншісі сурет салуға, үшіншісі сахнада өнер көрсетуге, төртіншісі қолөнерге, ал тағы біреуі зерттеу жұмысына қызығуы мүмкін.
Сондықтан қосымша білім беру педагогінің басты міндеті – баланы бір үлгіге салу емес, оның жеке қабілетін танып, сол қабілетті дамытуға мүмкіндік жасау.
«Әр бала – бір әлем. Педагогтің міндеті – сол әлемнің мүмкіндігін ашу» деген ұстаным қосымша білім беру жұмысының негізгі қағидасы болуы тиіс.