Аннотация. Қазіргі білім беру кеңістігінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект құралдарының қарқынды дамуы оқу-тәрбие үдерісіне жаңа мүмкіндіктер әкеліп отыр. Әсіресе бастауыш білім беру сатысында оқушылардың шығармашылық қабілетін қалыптастыру мен дамыту мәселесі ерекше маңызға ие. Себебі бастауыш мектеп кезеңі – баланың қиялы, ойлау икемділігі, танымдық белсенділігі, өзіндік пікір айтуы және жаңа идея ұсыну қабілеті қарқынды дамитын кезең. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект мұғалімнің орнын алмастыратын құрал ретінде емес, оқушының шығармашылық әлеуетін ашуға, қызығушылығын арттыруға және жеке білім алу траекториясын қолдауға бағытталған көмекші технология ретінде қарастырылуы тиіс. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуда жасанды интеллект мүмкіндіктерін тиімді пайдалану жолдары, оның оқу үдерісіне ықпалы, мұғалімнің рөлі, оқушының шығармашылық белсенділігін арттыру тетіктері қарастырылады. Сонымен қатар мәтін құрастыру, суреттеу, идея генерациялау, шығармашылық тапсырмаларды түрлендіру, проблемалық жағдаяттар ұсыну және оқушының жеке ерекшелігіне сәйкес тапсырма әзірлеуде жасанды интеллект мүмкіндіктерін қолданудың педагогикалық маңызы айқындалады.
Түйін сөздер: бастауыш білім, шығармашылық қабілет, жасанды интеллект, цифрлық технология, шығармашылық ойлау, бастауыш сынып оқушысы, мұғалім, инновациялық оқыту, танымдық белсенділік.
Қазіргі қоғамдағы технологиялық өзгерістер білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы дайын ақпаратты есте сақтап қана қоймай, оны талдай білуі, салыстыруы, жаңа жағдайларда қолдануы, мәселені әртүрлі қырынан қарастыруы және өзіндік шешім ұсына алуы қажет. Сондықтан білім берудің негізгі міндеттерінің бірі – оқушының шығармашылық ойлауын қалыптастыру. Бұл міндетті бастауыш сыныптан бастап жүйелі жүзеге асыру ерекше маңызды. Өйткені дәл осы кезеңде баланың қоршаған ортаға қызығушылығы жоғары болып, қиялдау, сұрақ қою, жаңалық ашуға ұмтылу, ойдан оқиға құрастыру, бейнелі ойлау сияқты шығармашылық әрекеттері табиғи түрде көрініс береді. Егер мұғалім осы мүмкіндіктерді дұрыс бағыттап, қолайлы педагогикалық орта ұйымдастыра білсе, баланың шығармашылық әлеуеті біртіндеп тұрақты қабілетке айналады.
Шығармашылық қабілет дегеніміз – оқушының белгілі бір мәселені қалыптасқан үлгімен ғана емес, өзіндік көзқарас арқылы шешуі, жаңа идея ұсынуы, бұрынғы білім мен тәжірибесін өзгеше жағдайда пайдалана білуі, қиял арқылы жаңа образдар мен мазмұн жасай алуы. Бастауыш сынып оқушысының шығармашылығы міндетті түрде үлкен ғылыми жаңалық немесе күрделі өнер туындысын жасаумен өлшенбейді. Оның өз бетінше ертегі ойлап табуы, мәтіннің басқа аяқталуын ұсынуы, сурет бойынша ерекше оқиға құрастыруы, бірнеше шешімі бар есептің түрлі тәсілін іздеуі, таныс заттың жаңа қызметін ойластыруы немесе белгілі тақырыпқа өзіндік пікір білдіруі де шығармашылық әрекет болып табылады. Мұндай әрекеттерді күнделікті сабақта қолдау баланың өз мүмкіндігіне сенуіне, еркін ойлауына және оқу үдерісіне белсенді қатысуына ықпал етеді.
Дәстүрлі оқытуда шығармашылық тапсырмаларды әзірлеу көбіне мұғалімнің тәжірибесі мен уақытына тәуелді болатын. Бір сыныптағы әр оқушының қызығушылығы мен дайындық деңгейіне сай бірнеше нұсқада шығармашылық тапсырма дайындау мұғалімге едәуір уақыт пен күш талап етеді. Ал жасанды интеллект негізіндегі заманауи құралдар осы жұмысты жеделдетуге мүмкіндік береді. Мұғалім белгілі бір тақырыпты, оқу мақсатын, оқушылардың жас ерекшелігін және тапсырманың күрделілік деңгейін көрсетіп, бірнеше шығармашылық тапсырма үлгісін ала алады. Бірақ мұнда басты шешім қабылдаушы – мұғалім. Жасанды интеллект ұсынған кез келген материал оқушыға тікелей берілмес бұрын педагогикалық және мазмұндық тұрғыдан мұқият тексерілуі қажет. Бұл әсіресе бастауыш мектеп жасындағы балалармен жұмыс жасауда маңызды.
Жасанды интеллекттің маңызды артықшылықтарының бірі – бір тапсырманы бірнеше бағытта түрлендіру мүмкіндігі. Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында мұғалім белгілі бір ертегіні оқығаннан кейін балаларға «Егер кейіпкер басқаша шешім қабылдаса, оқиға қалай өзгерер еді?» деген сұрақ бере алады. Жасанды интеллект мұғалімге осы сұрақтың бірнеше баламасын, әртүрлі деңгейдегі тапсырмаларын немесе оқушы қиялын оятатын қосымша жағдаяттарды ұсынуы мүмкін. Бір оқушы әңгімені жалғастырып жазса, екіншісі кейіпкерлер арасында диалог құрастырады, үшіншісі оқиғаны басқа кейіпкердің атынан баяндайды, төртіншісі оқиғаның жаңа аяқталуын ойлап табады. Осылайша бір оқу материалы әр баланың шығармашылық белсенділігін түрлі формада дамытуға мүмкіндік береді.
Жасанды интеллект мәтінмен жұмыс барысында да үлкен педагогикалық мүмкіндік береді. Бастауыш сынып оқушылары үшін шағын әңгіме құрастыру, берілген сөздерден сөйлем жасау, оқиғаның басы мен соңын байланыстыру, кейіпкерге мінездеме беру, тақырыпқа сәйкес атау ойлап табу сияқты жұмыстар өте тиімді. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен оқушының жасына сай қысқа әрі қызықты бастапқы мәтін немесе оқиға желісін әзірлеп, оны шығармашылық тапсырманың негізі ретінде қолдана алады. Мысалы, «Бір күні мектеп ауласында бұрын ешкім көрмеген кішкентай сандық табылды…» деген секілді қызықты оқиға басын ұсына отырып, оқушылардан оның жалғасын өз қиялдары арқылы жазуды сұрауға болады. Ең маңыздысы – жасанды интеллект баланың орнына шығарманы толық жазып бермеуі тиіс. Ол тек ой қозғаушы, идея ұсынушы немесе бастапқы стимул ретінде қолданылғанда ғана оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға қызмет етеді.
Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық дамуына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі – қиял. Қиялы жақсы дамыған бала заттар мен құбылыстар арасындағы жаңа байланыстарды тез байқайды, қарапайым дүниеден ерекше идея табуға бейім болады. Жасанды интеллект мұндай қиялды ынталандыратын ерекше сұрақтар мен тапсырмаларды құрастыруда мұғалімге көмек көрсете алады. Мысалы, «Егер жануарлар мектепке барса, олардың сабағы қалай өтер еді?», «Егер ағаштар сөйлей алса, адамдарға не айтар еді?», «Егер сен бір күнге желді басқара алсаң, не істер едің?», «Кітап кейіпкерімен бір күн кездессең, оған қандай сұрақ қояр едің?» деген сұрақтар баланың еркін ойлауына мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмалардың нақты бір ғана дұрыс жауабы болмайды. Сондықтан бала өз ойын қорықпай айтуға, идея ұсынуға және өзгелердің пікірінен өзгеше жауап беруге дағдыланады.
Шығармашылық ойлау көбінесе проблемалық жағдаяттан басталады. Оқушыға дайын шешім ұсынылмай, белгілі бір мәселені шешудің бірнеше жолын іздеу тапсырылған кезде оның ойлау белсенділігі артады. Жасанды интеллект мұғалімге оқу бағдарламасындағы тақырыптарға сәйкес осындай проблемалық жағдаяттарды әзірлеуге көмектесе алады. Мысалы, дүниетану сабағында «Мектеп ауласында суды үнемдеу үшін қандай жаңа тәсіл ұсынар едің?», жаратылыстануда «Өсімдік жарықсыз қалса не болады және оған қалай көмектесуге болады?», математикада «Берілген сандарды пайдаланып бірнеше түрлі есеп құрастыр» секілді тапсырмалар арқылы оқушының тек пәндік білімі ғана емес, шығармашылық ойлауы да дамиды. Мұндай тапсырмаларды жасанды интеллект арқылы оқушының деңгейіне қарай жеңілдетуге немесе күрделендіруге болады.
Жасанды интеллекттің бастауыш білім берудегі тағы бір маңызды мүмкіндігі – дербестендірілген оқыту. Бір сыныптағы балалардың қабылдау жылдамдығы, сөздік қоры, қызығушылығы, шығармашылық белсенділігі және дайындық деңгейі бірдей болмайды. Кейбір оқушылар ойын ауызша жақсы жеткізсе, енді бірі сурет арқылы, келесі бала жазбаша тапсырма арқылы өз қабілетін көрсете алады. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен бір оқу мақсатына бағытталған, бірақ орындалу формасы әртүрлі тапсырмаларды әзірлей алады. Мысалы, «Табиғатты қорғау» тақырыбында бір оқушыға шағын әңгіме құрастыру, екінші оқушыға үндеу мәтінін жазу, үшінші оқушыға табиғатты қорғауға арналған бес идея ұсыну, төртінші оқушыға суретке сипаттама дайындау тапсырылуы мүмкін. Мұндай саралау әр баланың шығармашылық әрекетке өзіне қолайлы жолмен қатысуына жағдай жасайды.
Жасанды интеллектті қолдануда оқушының жас ерекшелігі міндетті түрде ескерілуі тиіс. Бастауыш сынып оқушысы цифрлық ортадағы барлық ақпаратты сыни тұрғыдан бағалай алмайды. Ол компьютер немесе жасанды интеллект берген жауапты әрдайым дұрыс деп қабылдауы мүмкін. Сондықтан мұғалім балаларға «жасанды интеллект те қателесуі мүмкін» деген қарапайым әрі түсінікті қағиданы ерте жастан үйретуі маңызды. Бұл баланың ақпараттық сауаттылығын және сыни ойлау дағдысын қалыптастырады. Мысалы, мұғалім жасанды интеллекттен белгілі тақырып бойынша жауап алып, оқушылармен бірге оның дұрыс және күмәнді тұстарын талқылай алады. «Бұл ақпарат дұрыс па?», «Оны қалай тексереміз?», «Тағы қандай жауап болуы мүмкін?» деген сұрақтар арқылы оқушылар дайын жауапты қабылдаушы емес, ақпаратты зерттеуші ретінде әрекет етеді.
Сонымен қатар жасанды интеллектпен жұмыс барысында баланың өзіндік ойы мен дербестігін сақтау басты талаптардың бірі болуы керек. Егер әрбір шығармашылық тапсырманы жасанды интеллект орындап беретін болса, технология шығармашылық қабілетті дамытудың орнына керісінше баланың өздігінен ойлау белсенділігін төмендетуі ықтимал. Сондықтан мұғалім жасанды интеллектті «дайын жауап беруші» емес, «ойлануға көмектесетін серіктес құрал» ретінде таныстыруы қажет. Мысалы, оқушы әңгіме жазатын болса, алдымен өзі үш идея ойлап табуы, содан кейін ғана жасанды интеллекттен тағы бірнеше идея сұрап, оларды салыстыруы тиімді. Немесе бала белгілі бір мәселе бойынша өзінің шешімін айтқан соң, жасанды интеллект ұсынған балама шешіммен салыстырып, қайсысы тиімді екенін дәлелдей алады. Мұндай жұмыс оқушыны технологияға тәуелді етпей, керісінше оны саналы пайдалануға тәрбиелейді.
Бастауыш сыныпта жасанды интеллект мүмкіндіктерін шығармашылық тапсырмалармен үйлестіру мұғалімнің кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Педагог технологияның мүмкіндігін жақсы түсінумен қатар, оның қай жағдайда пайдалы, қай жағдайда шектеулі екенін ажырата білуі тиіс. Себебі баланың шығармашылық дамуы тек цифрлық құралмен жүзеге аспайды. Оған мұғалімнің қолдауы, жылы қарым-қатынасы, сыныптағы еркін психологиялық ахуал, оқушының ойын құрметтеу, қателесуге мүмкіндік беру және әрбір баланың идеясын бағалау сияқты педагогикалық жағдайлар қажет. Жасанды интеллект осы үдерісті толықтыратын құрал болғанда ғана оның білімдік және тәрбиелік мүмкіндігі толық ашылады.
Жасанды интеллектті шығармашылық қабілетті дамыту құралы ретінде тиімді пайдаланудың маңызды бағыттарының бірі – оқушының сұрақ қою мәдениетін қалыптастыру. Шығармашылық ойлау көбіне дұрыс қойылған сұрақтан басталады. Бастауыш сынып оқушылары табиғатынан білуге құштар болғанымен, кей жағдайда өз сұрағын нақты тұжырымдай алмайды немесе мұғалімнен дайын жауап алуға дағдыланады. Осы орайда жасанды интеллектпен ұйымдастырылатын жұмыстар барысында оқушыларға сұрақ құрастыру, бір мәселе бойынша бірнеше түрлі сұрақ ойлап табу, сұрақтарды қарапайымнан күрделіге қарай орналастыру секілді тапсырмаларды орындатуға болады. Мысалы, оқушыларға белгілі бір сурет немесе табиғат құбылысы көрсетіліп, алдымен сол нысан туралы өздері бес сұрақ құрастырады. Одан кейін жасанды интеллект ұсынған сұрақтармен салыстырып, қай сұрақтың қызықты, зерттеуге бағытталған немесе ерекше екенін анықтайды. Бұл жұмыс баланың танымдық қызығушылығын арттырып қана қоймай, мәселені жан-жақты қарастыруына ықпал етеді.
Жасанды интеллект бастауыш сыныптағы шығармашылық жазылым жұмыстарын ұйымдастыруда да тиімді көмекші бола алады. Шығармашылық жазылым барысында оқушы өз ойын жүйелеуді, оқиға желісін құруды, кейіпкерлер арасындағы байланысты сипаттауды, сөздерді орынды қолдануды үйренеді. Алайда кейбір балалар әңгімені неден бастау керектігін білмей қиналуы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім жасанды интеллект көмегімен бірнеше бастапқы сөйлем, тақырып немесе оқиғаға негіз болатын жағдаят дайындай алады. Мәселен, «Менің болашақтағы мектебім», «Сөйлейтін кітап», «Ғажайып қалам», «Табиғатты қорғайтын робот» сияқты тақырыптар оқушылардың қиялын ұштап, болашақты елестетуіне мүмкіндік береді. Оқушы берілген тақырып бойынша өзіндік мәтін құрастырып, кейін оны сыныптастарымен бөліседі. Мұнда бағалау барысында тек грамматикалық сауаттылыққа емес, идеяның ерекшелігіне, ойдың жүйелілігіне, кейіпкерді бейнелеуіне және авторлық көзқарасына назар аударған дұрыс.
Жасанды интеллект көмегімен шығармашылық әрекетті тек тілдік пәндер аясында емес, математика сабақтарында да ұйымдастыруға болады. Бастауыш математикада шығармашылық қабілет есепті стандартты тәсілмен шығарумен ғана шектелмейді. Оқушының есеп құрастыруы, бірнеше шешу жолын табуы, белгілі мәліметтерді өзгертіп жаңа есеп жасауы, заңдылықтарды анықтауы шығармашылық ойлаудың маңызды көріністері болып табылады. Мысалы, мұғалім жасанды интеллекттің көмегімен күнделікті өмірмен байланысты бірнеше жағдаят құрастырып, оқушыларға сол жағдаяттан математикалық есеп жасауды ұсына алады. «Мектеп кітапханасына жаңа кітаптар келді», «Балалар ағаш көшеттерін отырғызды», «Сынып мерекесіне жемістер сатып алынды» сияқты қарапайым жағдайлар арқылы оқушы есептің шартын, сұрағын және шешу жолын өзі анықтайды. Бір жағдаяттан бірнеше есеп шығуы мүмкін екенін көру оқушыға математиканың дайын ережелер жиынтығы емес, ойлануды қажет ететін шығармашылық кеңістік екенін түсіндіреді.
Сонымен бірге жасанды интеллект оқушылардың бейнелі ойлауын дамытуға мүмкіндік беретін визуалды тапсырмаларды ұйымдастыруда қолданылуы мүмкін. Бастауыш мектеп жасындағы балалар ақпаратты сурет, бейне, түс және пішін арқылы жақсы қабылдайды. Мұғалім белгілі бір тақырыпқа қатысты жасанды интеллект көмегімен идеялар немесе сурет сипаттамаларын дайындап, балаларға сол сипаттаманы өз қиялымен бейнелеуді ұсына алады. Мысалы, «Болашақтағы экологиялық таза қала қандай болады?», «Егер мектеп ғарышта орналасса, ол қалай көрінер еді?», «Ертегі кейіпкеріне жаңа үй ойлап тап» деген тапсырмалар бейнелеу әрекеті мен шығармашылық қиялды байланыстырады. Сабақтың соңында әр оқушы өз суретін таныстырып, не себепті дәл солай бейнелегенін түсіндіре алады. Осы кезде бір тапсырманың әр балада әртүрлі шешім табуы шығармашылықтың маңызды белгісі ретінде көрсетіледі.
Пәнаралық байланысты жүзеге асыруда да жасанды интеллект мүмкіндіктері жоғары. Бір тақырыпты бірнеше пәнмен байланыстыру баланың алған білімін әртүрлі жағдайда қолдануына және тұтас дүниетаным қалыптастыруына жағдай жасайды. Мәселен, «Су» тақырыбын жаратылыстану, әдебиеттік оқу, қазақ тілі, математика және көркем еңбек пәндерімен байланыстыруға болады. Оқушылар судың қасиеттерін зерттейді, су туралы шағын өлең немесе әңгіме құрастырады, суды үнемдеу туралы ереже жазады, судың күнделікті қолданылуына байланысты есептер шығарады, соңында табиғатты қорғауға арналған сурет немесе плакат әзірлейді. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен осы жұмыстарға арналған сұрақтар мен шығармашылық тапсырмаларды алдын ала дайындап, оқушылардың жас ерекшелігіне сай бейімдей алады. Бұл баланың бір мәселені әртүрлі қырынан қарауына мүмкіндік береді.
Жобалық жұмыстар да бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытудың нәтижелі тәсілдерінің бірі болып табылады. Жасанды интеллект жобаны жоспарлау кезінде тақырып таңдауға, идея ұсынуға, зерттеу сұрақтарын құрастыруға және жұмыстың ретін белгілеуге көмек көрсете алады. Мысалы, «Менің жасыл мектебім», «Қалдықтарға екінші өмір сыйлайық», «Болашақтың қауіпсіз көшесі», «Менің арманымдағы кітапхана» тақырыптарында шағын жобалар ұйымдастыруға болады. Оқушылар топпен жұмыс істеп, мәселені анықтайды, өз идеяларын ұсынады, сурет, макет немесе шағын таныстырылым әзірлейді. Мұндай жұмыста жасанды интеллект тек идея қорын кеңейтуге қызмет етіп, негізгі шешімді оқушылардың өздері қабылдауы тиіс. Әсіресе бірнеше балама идеяны салыстырып, ішінен ең тиімдісін таңдау шығармашылық және сыни ойлауды қатар дамытады.
Шығармашылық әрекетті ұйымдастыру кезінде ынтымақтастыққа негізделген тапсырмалардың да маңызы зор. Бірлескен жұмыс барысында балалар бір-бірінің идеясын тыңдауды, ұсыныс білдіруді, пікірін дәлелдеуді, ортақ шешімге келуді үйренеді. Жасанды интеллект мұғалімге топтық тапсырмалардың түрлі сценарийін құруға көмектесе алады. Мысалы, топтарға «Жаңа мектеп мерекесін ойлап табыңдар», «Балаларға арналған пайдалы ойын құрастырыңдар», «Қаланы таза ұстауға көмектесетін құрылғы ойлап табыңдар» деген тапсырмалар беріледі. Әр топ өз идеясын сипаттап, оның атауын, мақсатын, қолдану жолын және артықшылығын түсіндіреді. Кейін топтар бір-бірінің жұмыстарын бағалап, жетілдіру бойынша ұсыныс береді. Мұндай әрекет оқушыны тек жеке идея ұсынуға емес, өзгенің идеясын дамытуға да үйретеді.
Жасанды интеллектті пайдалану кезінде шығармашылық тапсырмаларды ойын элементтерімен ұштастыру бастауыш сынып үшін ерекше нәтижелі болуы мүмкін. Ойын баланың табиғи әрекеті болғандықтан, оқыту мазмұны ойынмен байланысқанда оқушының қызығушылығы мен эмоционалдық белсенділігі артады. Мұғалім жасанды интеллект көмегімен жұмбақтар, логикалық тапсырмалар, рөлдік жағдаяттар, кейіпкер атынан берілетін сұрақтар, қиялға негізделген саяхаттар құрастыра алады. Мысалы, «Сен зерттеушісің, белгісіз аралға келдің. Аралды зерттеу үшін қандай бес сұрақ қояр едің?», «Сен орман дәрігерісің. Ағаштардың жағдайын жақсарту үшін қандай шешім ұсынар едің?» деген тапсырмалар баланың белгілі бір рөлге еніп, мәселені басқа көзқараспен шешуіне көмектеседі.
Оқушы шығармашылығын дамытуда кері байланыстың сапасы да маңызды. Дәстүрлі бағалау кезінде бала көбіне дұрыс немесе қате жауапқа назар аударуы мүмкін. Ал шығармашылық тапсырмада бір ғана дұрыс жауап болмайтындықтан, мұғалімнің кері байланысы оқушының идеясын дамытуға бағытталуы қажет. «Сенің идеяңның ерекше тұсы неде?», «Осы ойды тағы қалай толықтыруға болады?», «Басқа кейіпкер болса, жағдай қалай өзгерер еді?», «Бұл шешімнің тағы қандай жолы бар?» деген сұрақтар шығармашылық рефлексияға жетелейді. Жасанды интеллект мұғалімге осындай дамытушы сұрақтардың үлгілерін ұсынуы мүмкін, бірақ баланың нақты жұмысына берілетін эмоционалдық қолдау мен педагогикалық бағалауды мұғалімнің өзі жүзеге асырғаны дұрыс.
Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілетін дамытудың тағы бір шарты – қателесуден қорықпайтын орта қалыптастыру. Кейбір балалар ерекше жауап айтуға ұмтылғанымен, қате айтып қоямын деп алаңдап, ойын ашық білдірмеуі мүмкін. Сондықтан мұғалім шығармашылық тапсырмаларды орындауда әртүрлі жауаптың болуы қалыпты жағдай екенін түсіндіруі керек. Оқушының күтпеген немесе өзгеше идеясын бірден жоққа шығармай, «Неліктен олай ойладың?», «Осы идеяны қалай жүзеге асырар едің?» деп сұрау оның ойын әрі қарай дамытуға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект те осы мақсатта балама нұсқалар ұсынатын құрал ретінде қолданылса, бала белгілі бір мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін біртіндеп түсінеді.
Сонымен қатар жасанды интеллект мүмкіндіктерін қолдану цифрлық мәдениет пен жауапкершілікті қатар қалыптастыруды талап етеді. Оқушыларға жеке мәліметтерді цифрлық жүйелерге енгізбеу, бөтен адамның деректерін рұқсатсыз жарияламау, интернеттен алынған барлық ақпаратты шындық ретінде қабылдамау, технологияны тек оқу мақсатына сәйкес пайдалану тәрізді қарапайым ережелер түсіндірілуі қажет. Мұғалім бастауыш сынып деңгейінде бұл ұғымдарды күрделі терминдер арқылы емес, нақты мысалдар мен түсінікті жағдаяттар арқылы жеткізгені жөн. Мысалы, «Өз мекенжайыңды немесе құпия сөзіңді неге жазуға болмайды?», «Компьютер берген жауап күмәнді болса, кімнен сұраймыз?», «Біреудің суретін пайдаланғанда неге рұқсат сұрау керек?» деген сұрақтар арқылы цифрлық жауапкершілік негіздерін қалыптастыруға болады.
Жасанды интеллектті тиімді қолдану мұғалімнің кәсіби ізденісіне де жаңа бағыт береді. Мұғалім оқу мақсатына сәйкес тапсырманы жылдам түрлендіруге, оқушыларға арналған шығармашылық жағдаяттарды көбейтуге, күрделілік деңгейін өзгертуге және рефлексия сұрақтарын дайындауға мүмкіндік алады. Бұл мұғалімнің уақытын үнемдеуге ықпал еткенімен, педагогикалық шешім қабылдау жауапкершілігін азайтпайды. Керісінше, жасанды интеллект ұсынған мазмұнды сараптау, оқушының жасына және оқу мақсатына сәйкестігін анықтау, тілдік тұрғыдан бейімдеу, қажетсіз немесе қате ақпаратты алып тастау мұғалімнің цифрлық құзыреттілігінің маңызды бөлігіне айналады.
Сондықтан бастауыш сыныпта жасанды интеллектті қолданудың тиімділігі технологияның қаншалықты заманауи екендігімен емес, оның педагогикалық мақсатқа қаншалықты дұрыс қызмет ететінімен анықталады. Егер жасанды интеллект оқушыға дайын жауап беріп, оның орнына тапсырманы орындаса, шығармашылық даму шектелуі мүмкін. Ал егер ол оқушыға жаңа сұрақ қоюға, бірнеше идеяны салыстыруға, қиялдауға, өз шешімін ұсынуға және жасаған жұмысын жетілдіруге көмектессе, онда бұл технология бастауыш білім берудегі шығармашылық ортаны байытатын маңызды құралға айналады.
Бастауыш сыныптағы оқу үдерісінде жасанды интеллектті пайдалану кезінде оқушының шығармашылық нәтижесінен бұрын оның шығармашылық әрекетіне назар аудару маңызды. Кейде оқушы ұсынған идея толық немесе мінсіз болмауы мүмкін, алайда оның мәселені өз бетінше шешуге талпынуы, бірнеше нұсқа қарастыруы, өз ойын дәлелдеуі шығармашылық дамудың көрсеткіші болып табылады. Сондықтан мұғалім оқушының дайын нәтижесін ғана бағаламай, идеяның пайда болу жолын, ізденісін, тапсырмаға өзіндік көзқарасын және жұмысын жетілдіруге деген ұмтылысын да ескеруі қажет. Осы мақсатта «Бұл идеяны қалай ойлап таптың?», «Алғашқы ойың кейін өзгерді ме?», «Қай тұсы саған қиын болды?», «Қай жерін тағы жақсартар едің?» деген рефлексиялық сұрақтарды қолдануға болады. Мұндай сұрақтар баланың өз оқу әрекетін түсінуіне, шығармашылық үдерісін саналы басқаруына мүмкіндік береді.
Жасанды интеллектті шығармашылық сабақтарда қолданудың тиімді тәсілдерінің бірі – «адам идеясы мен жасанды интеллект идеясын салыстыру» әдісі. Алдымен оқушыларға белгілі бір тапсырма беріліп, олар өз ұсыныстарын жазады немесе айтады. Содан кейін мұғалім сол тапсырма бойынша жасанды интеллект ұсынған бірнеше нұсқаны көрсетеді. Балалар өз идеялары мен ұсынылған нұсқаларды салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Мысалы, «Мектепте кітап оқуды қызықты ету үшін не істеуге болады?» деген сұраққа оқушылар өз ұсыныстарын дайындайды. Кейін жасанды интеллект ұсынған идеялармен танысып, қай ұсыныстың іске асыруға қолайлы екенін талқылайды. Бұл жерде мақсат жасанды интеллекттің жауабын ең дұрыс деп көрсету емес, керісінше әртүрлі идеяларды салыстыру арқылы оқушының өзіндік пікірін қалыптастыру.
Жасанды интеллект оқушының шығармашылық өнімін жетілдіру кезеңінде де қолданылуы мүмкін. Мәселен, бала шағын әңгіме жазғаннан кейін мұғалім оған мәтінді жасанды интеллект арқылы қайта жаздырудың орнына, «Әңгімені қызықты ету үшін қандай сұрақтарға жауап беру керек?», «Кейіпкердің мінезін қалай анық көрсетуге болады?», «Оқиғаның соңын әсерлі ету үшін не қосуға болады?» деген бағытта көмек алуды ұсына алады. Осылайша технология дайын мәтін жасамайды, тек оқушыға өз жұмысын жетілдіруге бағыт береді. Бұл тәсіл оқушының авторлық еңбегін сақтап, жасанды интеллектті саналы әрі мақсатты пайдалануға үйретеді.
Бастауыш сыныпта жасанды интеллектпен жұмыс жүргізген кезде мұғалім мен ата-ананың өзара байланысы да маңызды. Себебі балалар цифрлық құрылғыларды тек мектепте ғана емес, үй жағдайында да пайдаланады. Ата-аналарға жасанды интеллект құралдарының білімдік мүмкіндігімен қатар, оны бақылаусыз қолданудың ықтимал тәуекелдері туралы түсіндіру қажет. Баланың кез келген тапсырманы жасанды интеллект көмегімен дайын түрде орындап беруіне жол бермей, алдымен өздігінен ойлауына мүмкіндік жасау маңызды. Үй тапсырмасын орындау барысында ата-ана «Жауабын дайын сұрама, алдымен өз ойыңды айт», «Бұл ақпаратты қайдан тексеруге болады?», «Жасанды интеллект берген жауаппен келісесің бе?» сияқты сұрақтар қою арқылы баланың дербес ойлауын қолдай алады. Мектеп пен отбасының ортақ ұстанымы болған жағдайда ғана технологияның дамытушылық әлеуетін дұрыс пайдалануға мүмкіндік туады.
Оқушының шығармашылық қабілетін дамытуда жасанды интеллектті жүйелі, бірақ мөлшерлі қолдану қажет. Әр сабақта міндетті түрде жасанды интеллект пайдалану педагогикалық мақсат болмауы тиіс. Кей тақырыптарда баланың кітаппен, қағазбен, табиғи материалдармен, көркем шығармамен немесе сыныптастарымен тікелей әрекеттесуі әлдеқайда нәтижелі болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім белгілі бір технологияны тек оның жаңашылдығына байланысты емес, нақты оқу мақсатына сәйкес таңдауы керек. Егер тапсырманы жасанды интеллектсіз орындау оқушының қиялын, қол еңбегін немесе қарым-қатынасын жақсырақ дамытатын болса, дәстүрлі әдістерге басымдық берген жөн. Цифрлық және дәстүрлі оқыту тәсілдерінің үйлесімділігі бастауыш мектептегі білім сапасының маңызды шарты болып табылады.
Жасанды интеллектті қолдану барысында шығармашылық қабілетті бағалаудың да өзіндік ерекшелігі бар. Шығармашылық жұмыста тек дұрыс жауапқа негізделген бағалау жеткіліксіз. Мұғалім идеяның жаңашылдығын, тапсырмаға сәйкестігін, баланың өзіндік үлесін, ойды түсіндіруін, бірнеше шешім қарастыруын және жұмысын жетілдіруге дайындығын ескеруі қажет. Мысалы, шығармашылық тапсырманы бағалауда «өзіндік идея ұсынды», «идеясын түсіндіре алды», «бірнеше нұсқаны қарастырды», «жаңа шешім ұсынды», «өз жұмысын толықтырды» сияқты қарапайым критерийлер қолданылуы мүмкін. Бұл оқушыға шығармашылық жұмыстың тек әдемі немесе мінсіз өнім жасаумен өлшенбейтінін түсіндіреді.
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуда мұғалімнің өзі де шығармашылық ізденісте болуы қажет. Жасанды интеллект мұғалімге жаңа идеялардың көзі бола алады, бірақ мұғалім ұсынылған материалды өзгертіп, толықтырып, нақты сыныптың ерекшелігіне бейімдегенде ғана оның педагогикалық құндылығы артады. Бір тапсырманың өзін ойын, зерттеу, әңгіме, сурет, жоба немесе пікірталас формасына айналдыру арқылы педагог әртүрлі қабілеттегі балалардың белсенділігін арттыра алады. Осы тұрғыдан жасанды интеллект мұғалімнің кәсіби шығармашылығын шектейтін емес, керісінше идеялық қорын кеңейтетін технология ретінде қарастырылуы қажет.
Болашақта жасанды интеллект құралдары білім беру кеңістігінің күнделікті бөлігіне айнала түсуі ықтимал. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап балаларға технологияны саналы, қауіпсіз, жауапты және шығармашылық мақсатта қолдану мәдениетін қалыптастыру қажет. Оқушы жасанды интеллектті дайын жауаптың көзі ретінде емес, зерттеу жүргізуге, жаңа сұрақ қоюға, идеяларды салыстыруға және өзінің шығармашылық жұмысын дамытуға көмектесетін құрал ретінде қабылдауы тиіс. Мұндай көзқарас баланың цифрлық ортада өз ойын сақтай білуіне және технологияны басқарушы тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасайды.
Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Жасанды интеллект осы міндетті жүзеге асыруда мұғалімнің мүмкіндігін кеңейтетін тиімді құрал бола алады. Оның көмегімен шығармашылық тапсырмаларды түрлендіруге, оқушының деңгейіне сәйкес бейімдеуге, проблемалық жағдаяттар құрастыруға, мәтіндік және бейнелік идеялар ұсынуға, жобалық және зерттеушілік жұмыстарды ұйымдастыруға, кері байланыс пен рефлексияны жетілдіруге мүмкіндік бар. Сонымен қатар жасанды интеллектті қолдану барысында оқушының өзіндік ойлауын, авторлық шығармашылығын және дербестігін сақтау негізгі қағида болуы тиіс.
Жасанды интеллекттің білім берудегі құндылығы оның оқушы үшін қанша дайын жауап бере алатынымен емес, баланы қаншалықты ойландыра алатынымен өлшенгені дұрыс. Технология оқушының орнына ойламауы, керісінше оның ойлауына себеп болуы қажет. Мұғалім жасанды интеллект құралдарын оқу мақсатына сәйкес таңдап, баланың жас ерекшелігін ескеріп, берілген ақпаратты тексеріп және шығармашылық әрекетті дұрыс ұйымдастырғанда ғана оң нәтиже қалыптасады. Мұғалімнің педагогикалық шеберлігі, баланың табиғи қызығушылығы және заманауи технология мүмкіндігі үйлескен жағдайда бастауыш мектеп оқушысының шығармашылық әлеуетін жан-жақты дамытуға қолайлы орта қалыптасады.
Осылайша жасанды интеллект пен дәстүрлі педагогикалық тәжірибені бір-біріне қарсы қоюдың қажеттілігі жоқ. Керісінше, олардың тиімді жақтарын өзара үйлестіру маңызды. Мұғалімнің адамгершілік қарым-қатынасы, эмоционалдық қолдауы, баланың жеке ерекшелігін түсінуі ешбір технологиямен алмастырылмайды. Ал жасанды интеллект ақпаратты түрлендіру, жаңа идея ұсыну, тапсырмаларды саралау және оқу материалын жекелендіру мүмкіндігі арқылы педагогтың жұмысын толықтыра алады. Басты мақсат – жаңа технологияны қолдану емес, оның көмегімен еркін ойлайтын, сұрақ қоя білетін, жаңалыққа қызығатын, өз идеясын ұсынатын және шығармашылық шешім қабылдай алатын тұлғаны қалыптастыру.
Қорытынды. Бастауыш мектеп кезеңі – баланың шығармашылық ойлау негіздері қалыптасатын аса маңызды уақыт. Сондықтан осы жаста оқушыға дайын білімді меңгертумен шектелмей, өз бетінше ізденуге, қиялдауға, сұрақ қоюға, салыстыруға, зерттеуге және жаңа идея ұсынуға мүмкіндік беру қажет. Жасанды интеллект осы үдерісте тиімді педагогикалық көмекші ретінде қолданыла алады. Ол мұғалімге шығармашылық тапсырмаларды жылдам дайындауға, оларды әр оқушының қабілетіне сай бейімдеуге және сабақтың мазмұнын байытуға жағдай жасайды. Дегенмен технологияны мақсатсыз немесе бақылаусыз пайдалану оқушының дербес ойлауына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан жасанды интеллектті қолданудың негізгі ұстанымы – оқушының орнына жұмыс орындау емес, оның шығармашылық әрекетін ынталандыру болуы тиіс. Мұғалімнің кәсіби басшылығы, қауіпсіз цифрлық орта, оқушының өзіндік пікірі мен авторлық еңбегін құрметтеу арқылы жасанды интеллект бастауыш білім берудің сапасын арттыруға және шығармашыл тұлға тәрбиелеуге қызмет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение.
- Торренс Е.П. Креативность және шығармашылық ойлауды зерттеуге арналған еңбектер.
- Робинсон К. Призвание. Как найти то, для чего вы созданы, и жить в своей стихии. – Москва: Манн, Иванов и Фербер.
- UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- UNESCO. Beijing Consensus on Artificial Intelligence and Education. – Paris: UNESCO, 2019.
- OECD. Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L.B. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. – London: Pearson, 2016.
- Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019.
- Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование.
- Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия.